MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
191
INGLIZ VA O’ZBEK TILLARIDA SINONIMLARNING KORPUS
LINGVISTIKASI TAHLILI
Normamatova Shaxzoda
O‘zMU Xorijiy til va adabiyoti (ingliz) yo‘nalishi
1-kurs talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada ingliz va o’zbek tillaridagi sinonim
birliklarning til tizimidagi o’rni zamonaviy korpus lingvistikasi asosida taqqosiy
ravishda tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar: sinonimik qator, dominanta, korpus lingvistikasi, semantik
sinonim, kontekstual sinonim, stilistik sinonim
Zamonaviy tilshunoslikda sinonimlarni o‘rganish masalasi leksik-semantik
tizimning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Sinonimlar tilning boyligi va
ifoda imkoniyatlarini kengaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Ular uslubiy, kontekstual
va funksional jihatdan tilshunoslar, tarjimonlar hamda til o‘rganuvchilar e’tiborini
tortuvchi birliklardir. Shu bilan birga, sinonimlar bir xil yoki yaqin ma’noni anglatsa-
da, ularning qo‘llanilishi nutq kontekstiga, madaniy muhitga va stilistik ehtiyojga
bog‘liq bo‘lib, bu jihatlar har doim ham oddiy intuitiv yondashuv orqali tushuntirib
berilmaydi.
So‘zlaming turlari va ma’nolari ulami qiyoslash orqali oydinlashadi. So‘z
ma’nolarining o'xshashligi sinonimiyani aniqlash uchun asosiy mezon hisoblanadi.
Bir tushuncha, hodisa, narsa yoki belgini ifodalovchi, ma'nolari o‘xshash yoki yaqin
bo’lgan, turli ma’no sifatlarini va ekspressiv-stilistik bo‘yoqlarni farqlash uchun
xizmat qiluvchi so‘zlar sinonimlar deyiladi (grekcha synonima — “bir xil ma’nodagi
nom”) [1].
Sinonimlar o‘rganuvchining leksik boyligini oshirish, uslubiy sezgirlikni
shakllantirish va mazmunni kontekstga mos ravishda ifodalash ko‘nikmalarini
rivojlantiradi. Har bir til o‘ziga xos sinonimik qatorlarga ega bo‘lib, ular turli uslubiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
192
yoki emotsional yuklama bilan bir xil yoki o‘xshash ma’nolarni bildiradi.Masalan,
angry, mad, furious, annoyed
– barchasi “g‘azablangan” degan ma’noni bildirsa-
da, stilistik yuklamasi turlicha, ya’ni "furious" yanada kuchli va rasmiyroq kontekstda
ishlatiladi. O’zbek tilidan misol keltiradigan bo’lsak,
go‘zal, chiroyli, dilbar,
latofatli
– bu so‘zlarning barchasi “yaxshi ko‘rinishga ega” degan ma’noni bildiradi,
lekin uslubiy qo‘llanish farqlanadi:
"go‘zal ayol" – adabiy uslubda;
"chiroyli qiz" – so‘zlashuv uslubida;
"latofatli" – rasmiy, poetik uslubda keng qo’llaniladi.
Ingliz tilida ham o’zbek tilida ham sinonimlarni chuqur o’rganish maqsadida
tilshunoslar tomonidan o’rganishlar amalga oshirilgan. “O‘zbek tilidagi
sinonimlarning izohli lug‘ati” filologlar, yozuvchilar, shoirlar hamda til o‘rgatuvchi
mutaxassislar uchun qimmatli va ishonchli manba sifatida xizmat qiladi. Ushbu ilmiy-
amaliy ish Azim Hojiyev tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, u o‘zbek tilining
sinonimik boyligini chuqur tahlil asosida namoyon etadi. Muallif lug‘atda
sinonimlarning nafaqat shakliy va leksik o‘xshashliklarini, balki ularning nozik
semantik va uslubiy farqlarini ham asosli tarzda yoritib beradi. Bundan tashqari, ko’p
ma’noli so’z bir emas, ikki va uuunndan ortiq sinonimik qatorda bo’lishi
mumkinligiga misollar keltirib o’tgan[2]. Masalan, 1. bajarmoq, ado etmoq,
bitirmoq
, 2.tugatmoq, tugallamoq,tamomlamoq,
bitirmoq
, 3. tugatmoq, sob qilmoq,
bitirmoq
, yo’q qilmoq.
Ingliz lingvistikasida esa
“Lexical semantics”
asarining o’rni beqiyos. Ushbu
asar lug‘aviy semantika sohasida klassik hisoblanadi. Muallif David Alan Cruse
sinonimlarning turlari (to‘liq, qisman va yaqin sinonimlar), ularning kontekstga
bog‘liq ishlanilishi, stilistik farqlari va semantik maydonlarda tutgan o‘rnini batafsil
tahlil qiladi[3].
Ushbu kitobda, masalan, "big" va "large" so‘zlari ko‘pincha bir-birining
sinonimi deb qaralsa-da, ularning stilistik ohanglari, kollokatsiyalari va korpusdagi
ishlanish chastotasi bo‘yicha farq qilishi aniq misollar bilan ko‘rsatib berilgan.
Masalan,
large number of people
iborasi to’g’ri, ammo
big number of people
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
193
iborasi deyarli ishlatilmaydi. “Large” ko’proq
miqdor, hajm
haqida gap ketganda,
rasmiy uslubda ishlatiladi. Shuning uchun statistik, rasmiy yoki ilmiy matnlarda
a
large number of X
shakli keng tarqalgan. “Big” ko’proq emotsional, noformal,
umumiy ma’nolarda ishlatiladi.
Sinonimlar, asosan, ikki yo‘l bilan paydo bo‘ladi [3]. Birinchisi, har bir tilning
o‘z ichki imkoniyatlari asosida, masalan, o‘zbek tilida
qari, keksa, chiroyli-go'zal,
katta-ulkan , ulug'-buyuk
va boshqalar; ikkinchisi, boshqa tillardan o‘zlashgan
so‘zlar hisobiga, masalan, bo'lim -otryad, dalil-fakt, reja-plan va hokazo.
Sinonimlarning paydo bo‘lishi til lug‘at tarkibining boyib, yangilanib borishining
garovidir. Ular yordamida fikr aniqroq va maqsadga muvofiqroq ifodalanishi
mumkin. Ingliz tilida esa ichki rivojlanish natijasida shakllangan so’zlarga misol
tariqasida
begin-start, ask-inquire
sinonimlarini keltirishimiz mumkin. Tashqi
manbalardan o’zlashgan so’zlarga esa quyidagilarni keltirib o’tamiz:
Freedom
(Germanic) –
Liberty
(French via Latin)
Ikkalasi ham “erkinlik” degan ma’noni bildiradi.
“Freedom” – oddiy, keng ishlatiladigan.
“Liberty” – ko‘proq siyosiy yoki rasmiy kontekstda.
End
(Old English) –
Terminate
(Latin)
“End” – oddiy, sodda.
“Terminate” – rasmiy, huquqiy yoki texnik kontekstlarda.
Bundan tashqari, har bir til lingvistikasida sinonimik qator tushunchasi
mavjud bo’lib, masalan,
botir, qo'rqmas, dadil, mard, jasur
yoki
baland, yuqori
so'zlari alohida sinonimik qatomi tashkil etadi. Ingliz tilida
earth, ground, land, soil
so'zlari bir sinonimik qatoiga kiradi. Biroq sinonimik qatorga kirgan har bir so‘z
o'zining, qo’llanishi bilan farq qiladi. Bir sinonimik qatorga kirgan so‘zlar bir xil so‘z
turkumiga oid bo‘lishi zarur [1]. Shuningdek, sinonimik qatorda salbiy ma’no
ifodalovchi va ijobiy ma’no ifodalovchi so’zlar mavjud bo’ladi, masalan,
yuz,
chehra, aft, turq, nusxa, chehra, oraz, bashara
sinonimik qatorida
aft, turq, nusxa
va
bashara
so’zlari salbiy ma’noda qo’llanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
194
1.
Voy, basharang qursin, nima balo bo’ldi? Hammomning go’laxiga o’xshab
ketibsan. [5.183].
2.
Shu vaqt butalar orasidan “ket!” degan yo’g’on ovoz keldi-yu, itlarning
turqi o’zgardi-qoldi [5. 203].
Bu sinonimik qatorga kiruvchi so’zlar
yuz
so’zining asosiy ma’nosi bilan
birlashgan.
Yuz
so’zi mazkur sinonimik qatorning yetakchisi yoki dominanti
hisoblanadi.
Har ikki tilda ham sinonimlar bir xil turlarga ajraladi [1].
1.
To‘liq sinonimlar (absolute synonyms)
. Ma’no jihatidan bir-birining
o‘rnida hech qanday farqsiz ishlatiladigan sinonimlardir: huquqshunos — yurist,
do‘stlik — birodarlik, yoki inglizcha begin — start, end — finish, buy — purchase.
2.
Semantik sinonimlar (semantic synonyms)
. Ma’nodosh bo‘lsa-da, ayrim
semantik (mazmun) farqlarga ega bo‘lgan so‘zlar: sog‘inch, qumsash, sog‘inmoq
(hammasi sog‘inishni bildiradi, lekin darajasi farq qiladi), baxtli, mamnun, rozi
Ingliz tilida esa: look, glance, stare, gaze (hammasi "qaramoq", lekin usuli
yoki davomiyligi farq qiladi), ask, inquire, question, strong, powerful, and forceful.
3.
Kontekstual sinonimlar (contextual synonyms)
. Faqat muayyan
vaziyatda yoki matn doirasida bir-birining o‘rnida ishlatiladigan so‘zlar: o‘qituvchi,
murabbiy, ustoz (hammasi o‘rgatuvchi, lekin kasb, kontekstga qarab farqlanadi),
bola, farzand, nabira (shaxsga nisbatan aytilganiga qarab farqlanadi), tibbiyot,
sog‘liqni saqlash, davolash
Inglizcha misollar: doctor, physician, medic (konkret holatlarga bog‘liq),
home, house, residence, writer, author, novelist.
4.
Stilistik sinonimlar (stylistic synonyms)
. Ma’no sifatlarida emotsional-
ekspressiv hissiyotni ifodalovchi sinonimlar: yuz, bashara, aft, chehra, nusxa, turq
kabi.
Yuqoridagilardan ko’rinib turibdiki, ingliz va oʻzbek tillaridagi sinonimlarni
korpus lingvistikasi asosida taqqosiy tahlil qilish natijasida ushbu birliklarning
nafaqat semantik jihatdan, balki stilistik, kollokatsion va kontekstual xususiyatlari
bilan ham farqlanishi ayon bo‘ladi. Korpus materiallari orqali sinonimlarning real
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
195
nutqdagi qo‘llanish chastotasi, uslubiy ohangi va birikmalardagi o‘rnini aniqlash
imkoniyati yaratiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Abduazizov A.A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. Sharq nashriyot- matbaa
aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahriri. T., 2010.
2.
Hojiyev A. O’zbek tili sinnonimlarining izohli lug’ati. O’qituvchi nashriyoti. T.
1974.
3.
Irisqulov M.T. Tilshunoslikka kirish. Yangi asr avlodi nashriyoti. T., 2009.
4.
David Alan Cruse. Lexical semantics. Cambridge University Press. 1986.
5.
O’zbek tilining izohli lug’ati. O’zbekiston milliy ensiklopediyasi davlat ilmiy
nashriyoti. T. 2006.
