MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
166
AXLOQIY OG’ISHLARNI TASNIFLASH MUAMMOSI
Tóxtayeva Nozima Narziyevna
Buxoro viloyati Gʻijduvon tumani 5-maktab psixologi.
Annotatsiya: O`quvchini tarbiyalash va o`qitishning asosiy pedagogik
vazifalari
olamida
maktab
o`quvchisining
og`ishgan
xulqi
maktabga
moslashmaganlik kabi ijtimoiy moslashmaganlik xarakteriga ham ega.
Kalit so’zlar: Axloqiy deviatsiya, og`ishgan xulq, “deviant (og`ishgan) xulq ,
” jinoyatchilik, ichkilik (piyonistalik) giyoxvandlik, o`z-o`zini o`ldirish, axloqsiz xulq
, daydilik, foxishabozlik.
Maktabga moslashmaganlik tuzilmasiga o`zlashtirmaslik, tengdoshlari bilan
o`zaro munosabatning buzilishi, hissiy buzilishlar kabi uning ko`rinishlari qatorida
axloqiy og’ish ham kiradi.
Psixologik reallikni tahlil ilmiy qilish shakllaridan biri uning ko`rinishlari
tasnifi hisoblanadi. Tadqiqotchilarning axloqiy og’ishlarni tizimlashtirishdagi ko`p
sonli urinishlari qali yagona tasnif yaratishga olib kyelmadi. Murakkabliklarni bir
nyecha sharoitlar bilan tushuntirish mumkin.
Axloqiy deviatsiyaning muammosiga asosiy sabab uning fanlararo
xaraktyerda ekanligidadir. Modomiki, “deviant (og`ishgan) xulq ” atamasi turli
fanlarda turli ma'noda ishlatilarkan, shu sabab axloqiy og’ishlarning ko`p turli xil
tasniflari mavjud.
Muammo mavjudligini tushuntiruvchi boshqa sabablar orasida inson
axloqining o`ta turli-tuman shakllari va “me'yor” tushunchasining o`zi noaniq
ekanligini aytish mumkin. Bularning barchasi umumiy mezonlarni ajratishdyek,
og`ishgan xulqning har xil ko`rinishlarining yagona tasnifini yaratishda ham
qiyinchilik tuqdiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
167
Ayni damda tizimlashtirish mavjud va alohida fanlar doirasida keng
foydalaniladi. Shartli ravishda axloqiy og’ishlar tasniflash muammosida uchta asosiy
yondoshuvni ajratish mumkin: ijtimoiy-huquqiy, klinik va psixologik.
Ijtimoiy-huquqiy yondoshuv doirasida, o`z navbatida, sotsiologik va
huquqiy yo`nalishni ajratish mumkin.
Sotsiologiya axloqiy deviatsiyanibir necha asoslar bo`yicha guruhlanadigan
ijtimoiy ko`rinish sifatida ko`rib chiqadi:
a)
masshtabdan qat'iy nazar ommaviy va shaxsiy og’ishlar ajratiladi;
b)
oqibatlar aqamiyati bo`yicha – salbiy (zararli oqibatlar keltirib
chiqaruvchi va potentsial xavf tuqdiruvchi) va ijobiy;
v) sub'yekt bo`yicha – aniq shaxslar, norasmiy guruhlar (masalan,
yo`lto`sar guruhlar faoliyati), rasmiy tuzilmalar, shartli ijtimoiy guruhlar (masalan,
ayollar piyonistaligi) og’ishi;
g) ob'yekt bo`yicha – iqtisodiy, maishiy, mulkiy buzilishlar va boshqalar;
d) muddati bo`yicha – bir vaqtli va davomli;
ye) buzilgan mye'yor turi bo`yicha – jinoyatchilik, ichkilik (piyonistalik)
giyohvandlik, o`z-o`zini o`ldirish, axloqsiz xulq , daydilik, fog’ishabozlik,
byezorilik, boqimanda bo`lish, sotqin, rasmiyatchilik, tyerrorizm, irqchilik,
gyenotsid, destruktiv madaniyatlar .
Jamiyatda og`ishgan xulq atamasi ostida qozirgi vaqtda qabul qilingan va
jazolash xavfi bilan taqiqlangan qonuniy mye'yorlarga qarshilik qiluvchi barcha narsa
tushuniladi. Shaxs harakatlarini huquqiy baholashdagi yetakchi myezon ularning
jamiyatga xavf solish darajasi hisoblanadi. harakatlarning jamiyatga xavf solish
xaraktyeri va darajasi bo`yicha ularni jinoyat, ma'muriy va fuqarolik- huquqiy
dyeliktlar, intizomiy qiliqlarga bo`linadi.
Jinoyatlar, o`z navbatida, jamiyatga xavf tuqdirish darajasiga ko`ra quyidagi
katyegoriyalarga bo`linadi: uncha oqir bo`lmagan – ikki yilgacha ozodlikdan
maxrum etish; o`rtacha oqir – byesh yilgacha ozodlikdan maxrum etish; oqir
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
168
jinoyatlar – o`n yilgacha ozodlikdan maxrum etish; alohida oqir – ikki yilgacha
ozodlikdan maxrum etish yoki ancha qat'iy jazo byelgilash.
Jinoyatlar harakatlarning xaraktyeri bo`yicha ham bo`linadi: shaxsga qarshi
jinoyat, iqtisod soqasidagi jinoyat, davlat qokimiyatiga qarshi jinoyatlar, qarbiy
xizmatga qarshi jinoyat, insoniyat tinchligi va xavfsizligiga qarshi jinoyat. Shunday
qilib, Jinoyat va Fuqarolik kodyekslari qonuniy nuqtai nazardan og`ishgan xulqning
turli shakllari tasnifi hisoblanadi. Vaqt huquqiy og’ishning yanada yangi shakllarini
tuqdirmoqda, masalan, rekyet, uyushgan jinoyatchilik, xakyerlik. Bu, o`z navbatida,
qonunchilikka doimiy o`zgartirish kiritish zaruriyatini tuqdiradi.
Ko`rib chiqilgan tasniflarga axloqiy dyeviatsiyaga pyedagogik yondoshuvni
qo`shimcha qilish mumkin. Bizning fikrimizcha, pedagogik tasniflar kamroq
diffyeryentsiyalangan va ko`pincha boshqa fanlardan o`zlashtirilgan. Ko`pincha
“og`ishgan
xulq”
tushunchasini
“moslashmaganlik”
tushunchasi
bilan
tenglashtiriladi. O`quvchini tarbiyalash va o`qitishning asosiy pedagogik vazifalari
olamida maktab o`quvchisining og`ishgan xulqi maktabga moslashmaganlik kabi
ijtimoiy moslashmaganlik xarakteriga ham ega.
Maktabga moslashmaganlik tuzilmasiga o`zlashtirmaslik, tengdoshlari bilan
o`zaro munosabatning buzilishi, hissiy buzilishlar kabi uning ko`rinishlari qatorida
axloqiy og’ish ham kiradi.
Pedagoglar bilan qamkorlik tajribasi maktabga moslashmaganlik bilan
uyqunlashuvchi birmuncha kyeng tarqalgan quyidagi axloqiy og’ishlar qaqida
gapirishga imkon byeradi. Bu intizom buzilishi, sababsiz maktab kyelmaslik,
gipyerfaol axloq, tajovuzkor axloq, oppozitsion axloq, chyekish, byezorilik, o`qrilik,
yolqon.
Ijtimoiy moslashmaganlikning maktab yoshida anchagina masshtabli
belgilari bo`lib quyidagilar chiqishi mumkin: psixofaol moddalarni muntazam
iste'mol qilish (uchuvchi eritmalar, ichkilik, giyohvand moddalar), jinsiy
deviatsiyalar, fog’ishabozlik, daydilik, jinoyat sodir etish. Oxirgi vaqtlarda maktab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
169
o`quvchilarining og`ishgan xulqida nisbatan kompyutyer o`yinlari yoki diniy
syektalarga qaram bo`lib qolish bilan bog’liq bo`lgan yangi shakl kuzatilmoqda.
Juda yoshlikdan va maktab yoshidan og`ishgan xulq ko`rinishlari qaqidagi
masala yanada chalkash. Umuman shaxsning “mustaqil bo`lmagan” bu bosqichida
deviant axloq qaqida gapirish mumkinmikinq Pedagoglar va ota-onalar ko`pincha
kichik bolalarda zararli odatlar (barmoqini so`rish, tirnoqini chaynash), ovqat
yeyishdan bosh tortish, quloq solmaslik, tajovuzkor axloq, masturbatsiya, gipyerfaol
axloq kabi axloqning shunday salbiy ko`rinishlari bilan to`qnashadilar.
Afsuski, jamiyatda og`ishgan xulqqa nosog’lomlik kabi munosabatda bo`lish
ustundir. Uning ko`zga ko`ringan shakllari bilan to`qnashgach, odamlar avvalo tibbiy
tashhis va unga tyegishli tibbiy yordam olishga harakat qiladilar.
Deviant axloq masalalari bo`yicha ilmiy adabiyotlarda birmuncha ishlab
chiqilgan va anchagina odatlangan klinik yondoshuv qukmronlik qiladi. Ayni
damda ma'lumki, shaxs axloqiga psixolgik jiqatdan – shaxsning o`ziga nasiqat qilib
ta'sir ko`rsatish mumkin. Yaqqolki, mutaxassis og`ishgan xulq tasnifiga ikkita
yetakchi yondoshuvni aniq differentsiyalashi zarur – psixologik va klinik.
ADABIYOTLAR
1.
Uzbekiston Respublikasi Konstitusiyasi.
2.
Boboyev X.B., A.X.Saidovlar umumiy taxriri ostida. «Uzbekiston
Respublikasi Konstitupiyasini o’rganish». «Uzbekistan» nashriyoti Toshkent-2001.
3.
Beshcheva S.A. «Slojnыy mir podrostka». Sverxtovsk 1984.
4.
To’laganova G.K. «Yosh davrlari va pedagogik psixologiya kursi buyicha
tarbiyasi «Qiyin» o’smirlar psixologiyasiga metodik ko’rsatmalar».
5.
Fayziyev Ya. M
.
«Umumiy va tibbiy psixologiya». Toshkent Abu Ibn
Sino nomidagi tibbiyot nashriyoti 2000.
6.
G’oziyev E. G. «Tarbiyasi «O’iyin» o’smirlar psixologiyasi».
Lektorga yordam. Toshkent-1984.
