MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
59
SON SO’Z TURKUMINI O‘QITISHGA DOIR
METODIK TAVSIYALAR
Sevinch Abduxamidova
ToshDO‘TAU ona tili va adabiyoti ta’limi yo‘nalishi
3-bosqich talabasi
Annotatsiya : Ushbu maqolada son so‘z turkumining ta’lim jarayonidagi
o‘rni, uni o‘quvchilarga samarali va tushunarli tarzda o‘rgatish bo‘yicha metodik
tavsiyalar yoritilgan. An’anaviy va interfaol metodlar, jumladan, yangi taklif etilgan
“Jonlangan sonlar” interaktiv yondashuvi orqali sonlarning grammatik va semantik
xususiyatlari oson o‘zlashtirilishi ta’kidlangan. Metodik tavsiyalar asosida dars
jarayonida o‘quvchining tahliliy fikrlashi, ijodiy yondashuvi va faol ishtiroki
kuchaytirilishi mumkin.
Kalit so‘zlar: Son so‘z turkumi, metodik tavsiya, interfaol metod, ta’lim
texnologiyasi, grammatik tahlil, jonlashtirish metodi, til o‘rgatish.
Abstract: This article presents methodological recommendations for
effectively teaching numeral parts of speech in the educational process. It explores
both traditional and interactive methods, including the newly proposed “Animated
Numbers” technique, which helps students grasp the grammatical and semantic
features of numerals more easily. These strategies aim to enhance students’ analytical
thinking, creativity, and active participation during lessons.
Keywords: numerals, teaching methodology, interactive method,
educational technology, grammar instruction, personification, language teaching.
Аннотация: В статье представлены методические рекомендации по
эффективному обучению числительным как части речи в учебном процессе.
Рассматриваются как традиционные, так и интерактивные методы, включая
новый подход «Ожившие числа», способствующий лучшему усвоению
грамматических и семантических особенностей числительных. Предлагаемые
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
60
методы направлены на развитие аналитического мышления, творческого
подхода и активного участия учащихся на уроках.
Ключевые слова: числительные, методические рекомендации,
интерактивный метод, образовательные технологии, грамматический
анализ, персонификация, обучение языку.
Oʻzbek tilshunosligida soʻz turkumlari orasida sonlar muhim oʻrin tutadi.
Ular predmetlarning miqdorini, tartibini bildiradi va gapda asosan aniqlovchi yoki
toʻldiruvchi vazifasini bajaradi. Son soʻz turkumining grammatik xususiyatlarini,
turlari va ularning qoʻllanishini oʻrganish, maktab oʻquvchilari til madaniyatini
shakllantirishda, matematik fikrlashni rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. Shu
boisdan, sonlarni oʻrgatishda zamonaviy pedagogik yondashuvlardan samarali
foydalanish zarur.
Son soʻz turkumining nazariy asoslarini oʻrgatish.
Sonlar haqida
dastlabki tushunchani shakllantirish uchun quyidagilar e’tiborga olinadi:
I.
Sonlarning ta’rifi: Son – predmetlarning miqdori, tartibi, ulushini
bildiruvchi mustaqil soʻz turkumi.
II.
Sonlarning turlari:
a)
Miqdor sonlar: sanoq sonlar, dona sonlar, chama sonlar, jamlovchi
sonlar, taqsim sonlar, kasr sonlar.
b)
Tartib sonlar.
Bu tushunchalarni ta’lim jarayonida vizual materiallar, misollar, jadval va
diagrammalar orqali tushuntirish tavsiya etiladi.
Darsda foydalaniladigan metod va usullar.
Sonlarni oʻqitishda quyidagi
interfaol metod va usullar samaradorlikni oshiradi:
a) Kuzatish va taqqoslash usuli.Oʻquvchilarga ikki yoki undan ortiq son
turlarini solishtirish topshiriqlari beriladi.
b) Amaliy mashqlar metodi. Sonlar ishtirok etgan gaplarni toʻgʻri tuzish.
Sonlarni aniqlab, ularni turlariga ajratish mashqlari.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
61
d) Loyihaviy metod. Oʻquvchilar “Hafta davomida nimalarni necha marta
bajarding?” mavzusida bir-birlariga hisobot topshirishadi. Bu orqali sonlarning
nutqdagi amaliy vazifasi mustahkamlanadi.
“Jonlangan Sonlar” metodi.
Yangi interaktiv yondashuv – sonlarni
personajlashtirish asosida oʻrgatish.
Bu metod konstruktivizm (bilimni o‘quvchining shaxsiy tajribasi orqali
shakllantirish) va dramatik o‘yin texnologiyalariga asoslanadi. Unda sonlar real
hayotdagi jonli personajlarga aylantiriladi, ya’ni sonlarning har biri o‘z xarakteri,
vazifasi, hatto “tili” bilan jonlantiriladi. Bu orqali sonlar mavzusi o‘quvchi xotirasiga
hissiy, tasviriy va nutqiy darajada kuchliroq singadi.
Metod g‘oyasi: Sonlar – bu tirik personajlar, ularning o‘z rollari va
vazifalari bor. Har bir son turi (miqdor, tartib, jamlovchi va h.k.) sahna yoki ssenariy
asosida jonlanadi.
1. Tayyorgarlik bosqichi. O‘qituvchi har bir son turiga oid maxsus "xarakter"
kartalarini tayyorlaydi:
Masalan, miqdor son (Besh): “Men Beshman. Mening vazifam – nechta narsa
borligini aytish.”
Tartib son (Uchinchi): “Men – Uchinchi. Men kim qachon kelishini
ko‘rsataman.”
Jamlovchi son (Ikkov): “Men – Ikkovman. Men ikki kishini bitta guruhga
jamlayman.”
Taxminiy son (Yuzga yaqin): “Men – Yuzga yaqinman. Men aniq emasman,
faqat taxmin qilaman.”
2. Dramatizatsiya. O‘quvchilar kichik guruhlarga bo‘linadi. Har bir guruh bir
turdagi son rolini o‘ynaydi. Ular berilgan matn asosida yoki o‘qituvchining
savollariga o‘z rollari orqali javob berishadi.
Masalan, o‘qituvchi: “Agar bir sinfda necha kishi borligini ko‘rsatish kerak
bo‘lsa, kim gapiradi?”
“Besh” chiqadi: “Bu mening vazifam! Beshta o‘quvchi bor!”
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
62
3. "Sonlar sarguzashti" mini-sahna. O‘quvchilar o‘zlari sonlar haqida kichik
sahna yozadi: biron bir muammo (masalan, bayramga nechta odam keladi, ularni
qanday navbat bilan kirgizamiz) va har xil sonlar o‘z vazifasi bilan muammoni hal
qiladi.
Bu jarayonda o‘quvchi sonlarning leksik ma’nosini, grammatik
funksiyasini, turlarini hamda gapdagi o‘rnini chuqurroq anglaydi.
Ushbu metodning ustunliklari:
Ustunliklar
Tavsifi
Kreativlik
Sonlar haqida kutilmagan yondashuv
orqali qiziqish ortadi
Xotirada uzoq vaqt saqlanadi
Personajlashtirish
orqali
o‘quvchi
sonlarni tasavvurida jonlantiradi
Faollik oshadi
Har bir o‘quvchi o‘z rolini ijro etadi, bu
esa darsda faol ishtirokni ta’minlaydi
Ko‘p jihatli o‘rganish
Leksik, grammatik, nutqiy va tafakkuriy
jihatlar birgalikda rivojlanadi
“Jonlangan Sonlar” metodi son so‘z turkumini mavhum tushunchadan
konkret, qiziqarli va tushunarli bilimga aylantiradi. Bu metodni ayniqsa 5–6-sinf
o‘quvchilari bilan ishlashda samarali qo‘llash mumkin.
Son soʻz turkumini oʻqitish faqat grammatik bilimlar bilan
chegaralanmaydi, balki o‘quvchilarda mantiqiy fikrlash, aniqlik, tartib, vaqtni idrok
qilish kabi ko‘nikmalarni rivojlantirishda ham xizmat qiladi. Yangi pedagogik
texnologiyalar, integratsiyalashgan yondashuvlar va interfaol metodlar darslarning
samaradorligini oshiradi. O‘qituvchi esa o‘quvchilar tilida sonlarning tabiiy va to‘g‘ri
qo‘llanishiga erishish uchun yaratuvchan yondashishi lozim.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
63
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Tal’at G’afforova. Boshlang’ich ta’limda zamonaviy pedagogik texnologiyalar. –
Toshkent: Tafakkur, 2011. – 160 b.
2. R. Sayfullayeva, B. Mengliyev, G. Boqiyeva, M. Qurbonova, Z. Yunusova, M.
Abduzalova Hozirgi o‘zbek adabiy tili Toshkent – 2009.
3. Ro‘ziyeva. D., Usmonoyeva. M., Holiqova. Z.Interfaol metodlar: mohiyati va
qo‘llanilishi. – Toshkent 2013.
4. Rafiyev A. , G’ulomova N. Ona tili va adabiyot (kasb-hunar kollejlari uchun
darslik). T. , “Sharq”, 2013.
