MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
379
TALABALARNI KUNDALIK HAYOTIY KONTEKSTLARI ASOSIDA
MATEMATIK BILIMLARINI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK
SHART-SHAROITLARI
Komolova Gulhayo Shukirillo qizi
Andijon mashinasozlik instituti tayanch doktoranti.
email:gulhayokomolova199@mail.ru, tel:+9989965537.
Annotatsiya. Ushbu maqolada talabalarni matematik bilimlarini kundalik
hayotiy vaziyatlar orqali shakllantirish va rivojlantirishning pedagogik shart-
sharoitlari tahlil qilinadi. Zamonaviy ta’lim jarayonida nazariy bilimlarni amaliyot
bilan bog‘lash, ta’lim samaradorligini oshirishda muhim omil hisoblanadi.
Maqolada kundalik hayotdagi masalalar yordamida matematik bilimlarni
chuqurlashtirish va talabalarda mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirish yo‘llari
ko‘rib chiqiladi.
Annotation: This article analyzes the pedagogical conditions for shaping and
developing students' mathematical knowledge through everyday life situations. In the
modern educational process, linking theoretical knowledge with practice is
considered an important factor in increasing the effectiveness of education. The
article explores ways to deepen mathematical knowledge through real-life problems
and to develop students' independent thinking skills.
Аннотация: В данной статье анализируются педагогические условия
формирования и развития математических знаний студентов через
повседневные жизненные ситуации. В современном образовательном процессе
связывание теоретических знаний с практикой является важным фактором
повышения эффективности обучения. В статье рассматриваются пути
углубления математических знаний с помощью задач из реальной жизни и
развития у студентов навыков самостоятельного мышления.
Kalit so‘zlar: matematik bilimlar, pedagogik shart-sharoitlar, kundalik hayot,
talaba, ta’lim jarayoni, amaliy kontekst.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
380
Key words: mathematical knowledge,pedagogical conditions,everyday
life,student, educational process, practical context
Ключевые слова: математические знания, педагогические условия,
повседневная жизнь, студент, образовательный процесс, практический
контекст
Kirish
Bugungi kunda ta’limning asosiy maqsadlaridan biri talabalarning amaliy
ko‘nikmalarini shakllantirish va mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirish
hisoblanadi. Ayniqsa, matematik fanlar doirasida nazariy bilimlarni kundalik
hayotdagi vaziyatlarga tatbiq etish imkoniyatlari pedagogik jarayonda ustuvor
ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun ham talabalarga matematik bilimlarni o‘z hayotiy
tajribasi asosida egallashlari uchun sharoit yaratish zarur. Texnik yo‘nalishdagi
talabalar uchun matematik bilimlar nafaqat nazariy asos, balki amaliy ish
faoliyatining ajralmas qismi hisoblanadi. Zamonaviy texnika, muhandislik,
informatika, elektrotexnika kabi sohalarda muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun
matematik bilimlarni chuqur va keng qamrovda egallash zarur. Shu bois, ta’lim
jarayonida matematikani faqat nazariy bilimlar majmuasi sifatida emas, balki
kundalik hayotiy va texnik masalalarni hal qilishda asos sifatida o‘rgatish muhimdir.
1.
Matematik bilimlarni rivojlantirishda kundalik hayotiy kontekstlarning
o‘rni.
Kundalik hayotdagi turli vaziyatlar, masalan, xarid qilish, moliyaviy hisob-
kitoblar, vaqtni boshqarish, o‘lchovlar va boshqalar, matematik bilimlarni amaliy
qo‘llash uchun qulay platforma hisoblanadi. Talabalar ushbu vaziyatlar orqali
matematik tushunchalarni yanada yaxshiroq anglashadi va ularni mustahkamlash
imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Shuningdek, bu usul yordamida matematik fikrlashning
yanada tizimli va kreativ shakllari rivojlantiriladi.
2. Pedagogik shart-sharoitlar
Pedagogik-didaktik shart-sharoitlarning mohiyati:
Pedagogik-didaktik shart-sharoitlar deganda ta’lim jarayonini samarali tashkil
etish uchun zarur bo‘lgan o‘quv-metodik, tashkiliy va pedagogik holatlar tushuniladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
381
Bu shart-sharoitlar talabalarning matematik bilimlarini nafaqat egallash, balki
kundalik va texnik kontekstlarda samarali qo‘llashga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak.
Matematik bilimlarni kundalik hayotiy kontekstlarda rivojlantirish uchun
quyidagi pedagogik shart-sharoitlar muhimdir:
2.1. Ta’lim muhitini amaliylashtirish
Ta’lim jarayonida nazariy bilimlarni amaliy vaziyatlar bilan bog‘lash uchun
masalalar va topshiriqlar berilishi kerak. Misol uchun, talabalar kundalik hayotdagi
muammolarni matematik usullar yordamida hal qilishga o‘rgatiladi.
2.2. Talabalar faoliyatini rag‘batlantirish
Talabalarni mustaqil fikrlashga, izlanishga va amaliy tajribalar o‘tkazishga
undovchi pedagogik texnologiyalar qo‘llanilishi lozim. Bu orqali ularning qiziqishlari
ortadi va matematik bilimlarga bo‘lgan munosabatlari ijobiy tomonga o‘zgaradi.
2.3. Interaktiv metodlardan foydalanish
Diskussiya, loyiha ishlari, guruhdagi muammolarni birgalikda yechish kabi
metodlar talabalarning o‘zaro fikr almashinuvi va ijodkorlik qobiliyatlarini
rivojlantirishda samarali bo‘ladi.
2.4. Baholash tizimini moslashtirish
Talabalar faolligi va amaliy ko‘nikmalarining rivojlanishini baholashda
nafaqat nazariy bilimlar, balki kundalik hayotiy vaziyatlarda ularning bilimlarini
qo‘llay olish qobiliyatiga ham e’tibor berilishi kerak.
O‘quv-maslahat tizimini kundalik va texnik misollar bilan boyitish
O‘qituvchilar matematik mavzularni tushuntirishda kundalik hayotdagi va
texnik sohadagi misollardan keng foydalanishi kerak. Misol uchun:
Hajm va yuzani hisoblashda sanoat jarayonlari va texnika buyumlari
hajmidan foydalanish.
Differensial tenglamalarni elektr zanjirlarining ishlash prinsiplari
kontekstida o‘rgatish.
Statistika va ehtimollik nazariyasini ishlab chiqarish jarayonlari va sifat
nazoratida tatbiq qilish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
382
2.5. Amaliy laboratoriya va loyiha ishlari
Talabalar uchun real muhandislik muammolarini hal qilishga qaratilgan
loyiha va laboratoriya ishlari tashkil etilishi shart. Bu ularga matematikani real
kontekstlarda qo‘llash imkonini beradi.
2.6. Talabalarni faol ishtirokga jalb qilish
Matematik bilimlarni amaliyotga tadbiq qilish uchun talabalarni
muammolarni mustaqil tahlil qilishga, guruhlarda ishlashga va natijalarni taqdim
etishga rag‘batlantirish lozim. Bu jarayonda interaktiv metodlardan (diskussiya,
loyiha asosida o‘rganish, rolli o‘yinlar) foydalanish samarali bo‘ladi.
2.7. O‘quv materiallarini moslashtirish
Matematik materiallarni texnik yo‘nalish talabalarining qiziqishlari va
ehtiyojlariga moslab, kundalik hayotdan olingan misollar bilan boyitish zarur. O‘quv
uslubiy qo‘llanmalar, elektron resurslar va simulyatsiya dasturlari yordamida
materialni yanada tushunarli qilish mumkin.
2.8. Baholash tizimini amaliy ko‘nikmalarni inobatga olgan holda tashkil
etish
Baholash faqat nazariy bilimlarni emas, balki talabalar kundalik va texnik
kontekstda bilimlarini qo‘llash, muammolarni yechish ko‘nikmalarini ham hisobga
olishi kerak. Bu talabalarni amaliy fikrlashga yanada ko‘proq undaydi.
Kundalik hayot kontekstlarini texnik ta’limda qo‘llashning ahamiyati
Texnik yo‘nalish talabalarining kundalik hayotdagi vaziyatlarni o‘rganishi va
ulardan matematik bilimlarni amaliyotda qo‘llashlari quyidagi afzalliklarni beradi:
Nazariyani amaliyot bilan bog‘lash:
Talabalar matematik tushunchalar
va qonuniyatlarni real hayotiy masalalar orqali o‘rganib, ularni chuqurroq anglaydi.
Masalan, mexanikada kuch va harakat, elektr zanjirlaridagi kuchlanish va qarshilikni
hisoblashda matematik usullarni qo‘llash.
Muammoni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish:
Kundalik va
texnik vaziyatlardan kelib chiqib, muammolarni aniq belgilash, analiz qilish va
yechim topish ko‘nikmalarini mustahkamlash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
383
Talabalarning qiziqishini oshirish:
Kundalik hayotiy masalalar bilan
bog‘liq bo‘lgan vazifalar o‘quv jarayoniga qiziqish uyg‘otadi, ta’lim jarayonini
yanada interaktiv va qiziqarli qiladi.
3. Texnik ta’limda kundalik kontekstlardan foydalanishning didaktik
tamoyillari
Konseptuallik va amaliy ahamiyat:
Matematik tushunchalar har doim
real hayot yoki texnik muammolarga bog‘langan bo‘lishi kerak.
Tizimlilik:
O‘quv jarayonida kundalik hayotiy vaziyatlar va texnik
masalalar o‘rtasida bog‘liqlik o‘rnatilishi, mavzular o‘zaro integratsiyalashgan holda
berilishi lozim.
Fazoviy va vaqtli doimiylik:
Talabalarga matematik bilimlarni har xil
vaziyatlarda, turli sharoitlarda qo‘llash ko‘nikmasi shakllantirilishi kerak.
Moslashuvchanlik:
O‘quv jarayoni talabalar ehtiyojlari, texnik
sohaning yangiliklari, zamonaviy texnologiyalar asosida doimiy yangilanib borishi
zarur.
Amaliy tadqiqotlar va natijalar
Ushbu yondashuv bo‘yicha olib borilgan pedagogik tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, talabalar matematik bilimlarini kundalik hayotiy masalalar orqali
o‘rganganida ular mavzuni yaxshiroq tushunadi va uni hayotda qo‘llashga tayyor
bo‘ladilar. Shuningdek, talabalar orasida qiziqish va motivatsiya oshadi, mustaqil
fikrlash darajasi yuqorilanadi.
1.
Kundalik hayotiy va texnik masalalar orqali matematikani o‘rgatish
Texnik yo‘nalish talabalari uchun matematik bilimlarni hayotiy va texnik
masalalar orqali o‘rgatish nafaqat nazariyani mustahkamlaydi, balki ularni amaliy
faoliyatga tayyorlaydi.
Pedagogik shart-sharoit:
O‘qituvchi talabalarga uy sharoitidagi oddiy elektr
qurilmalari (masalan, chiroq, mikser) haqida ma’lumot beradi va ularning qancha
energiya sarflayotganini kundalik hayot misolida hisoblashni topshiradi. Bu
talabalarni amaliy hisoblashga jalb qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
384
O‘lchovlar va o‘lchov birliklarini o‘rganish (geometriya)
Kontekst:
Talabalar qurilish yoki mexanik loyihalash jarayonida zarur
o‘lchovlarni aniqlashlari va birligiga moslashtirishlari talab qilinadi.
Matematik bilim:
Uzunlik, yuzasi, hajm va ularning birliklari (metr,
santimetr, millimetr, kub metr va boshqalar) haqidagi bilimlar.
Pedagogik shart-sharoit:
O‘quv mashg‘ulotlari davomida talabalar qurilish
maydonining o‘lchamini aniqlash, loyihaning qismlarini chizish va o‘lchov
birliklarini to‘g‘ri tanlashni o‘rganadilar. Bu ularga o‘lchash va chizish qobiliyatlarini
rivojlantirishga yordam beradi.
Statistika va ehtimollikni ishlab chiqarishda qo‘llash
Kontekst:
Talabalar ishlab chiqarish jarayonida sifat nazoratini o‘rganishlari
kerak.
Matematik bilim:
O‘rta arifmetik, dispersiya, standart og‘ish, ehtimollik
asoslari.
Pedagogik shart-sharoit:
Talabalar laboratoriyada ishlab chiqarilgan
mahsulotlarning sifat ko‘rsatkichlarini tahlil qilib, statistik ma’lumotlarni yig‘ish,
qayta ishlash va natijalarni sharhlash bilan shug‘ullanadilar. Bu jarayonlar matematik
ehtimollik va statistika fanining amaliy qo‘llanilishi sifatida xizmat qiladi.
Fizik jarayonlarni matematik modellashtirish
Kontekst:
Termodinamika yoki mexanika bo‘yicha fanlarda talabalar
jarayonlarni matematik tenglamalar orqali tahlil qiladilar.
Matematik bilim:
Diferensial tenglamalar, integral hisoblash, funksiya
grafigi.
Pedagogik shart-sharoit:
Masalan, issiqlik almashinuvining matematik
modellarini tuzish va yechish, yoki mexanik harakat tenglamalarini tahlil qilish.
Talabalar bu jarayonlarda matematikani real texnik vaziyatlarda qo‘llashni
o‘rganadilar.
Vaqtni boshqarish va rejalashtirish masalalari (matematik optimizatsiya)
Kontekst:
Texnik loyihalar uchun vaqt va resurslarni samarali taqsimlash
talab etiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
385
Matematik bilim:
Chiziqli dasturlash, optimizatsiya metodlari.
Pedagogik shart-sharoit:
Talabalar loyiha vaqtini kamaytirish yoki
xarajatlarni optimallashtirish vazifalarini hal qilishda matematik modellar yaratadilar.
Bu o‘quv jarayonini real muhandislik va menejment vazifalari bilan bog‘laydi.
2.
Pedagogik-didaktik shart-sharoitlar bo‘yicha xulosa va tavsiyalar
Real masalalarni qo‘llash:
Ta’lim jarayonida kundalik hayot va texnik
soha vaziyatlarini matematik ta’limga integratsiyalash talabalar bilimini
chuqurlashtiradi.
Faol o‘qitish metodlari:
Loyiha ishlari, laboratoriya mashg‘ulotlari,
guruhli muammolarni yechish talabalarni o‘z bilimlarini sinab ko‘rishga
rag‘batlantiradi.
Moslashtirilgan o‘quv materiallari:
Texnik yo‘nalishga xos bo‘lgan
kundalik misollar asosida o‘quv qo‘llanmalar yaratish samarali ta’limni ta’minlaydi.
Baholashni kengaytirish:
Nazariy bilimlardan tashqari, amaliy
ko‘nikmalar, masalalarni yecha olish, ijodiy yondashuvlarni baholash tizimini joriy
etish kerak.
Xulosa Matematik bilimlarni rivojlantirishda talabalarni kundalik
hayotiy kontekstlarga asoslangan holda o‘qitish pedagogik jarayon samaradorligini
oshirishda muhim shart-sharoitdir. Bu yo‘nalishda ta’lim muhitini amaliylashtirish,
talabalarni faol ishtirok etishga rag‘batlantirish, interaktiv metodlardan keng
foydalanish va baholash tizimini moslashtirish zarur. Bunday yondashuv orqali
talabalar faqat nazariy bilimlarni egallab qolmay, balki ulardan hayotiy vaziyatlarda
samarali foydalanish ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar. Texnik yo‘nalishdagi talabalar
uchun matematik bilimlarni kundalik hayot kontekstlarida rivojlantirish pedagogik-
didaktik shart-sharoitlarni yaxlit va tizimli tashkil etishni talab qiladi. O‘qituvchilar
amaliy misollar, interaktiv metodlar va loyiha ishlari orqali talabalarning bilimlarini
nafaqat mustahkamlashlari, balki ularni texnik amaliyotda samarali qo‘llashlari uchun
sharoit yaratishlari lozim. Bu yondashuv talabalarni kasbiy faoliyatga tayyorlashda
muvaffaqiyat kalitidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
386
ADABIYOTLAR:
1.
“Ehtimollar nazariyasining xizmat ko‘rsatuvchi majmuaning bandligiga
tadbiqi” nomli maqola “SCIENCE SHINE”international scientific journalida chop
etildi. ISSN:3030-377X,2024 y
2.
“Musbat sonli qatorlarning yaqinlashish alomatlari”mavzusini o‘rganishda
innovatsion pedagogik yondashuv” nomli maqola “Modern education and
development” ilmiy jurnalida chop etildi. ISSN:3060-4567 Vol. 9 No. 2 (2024):
https://modernedu-dv.com/index.php/dv/article/view/379,2024-yil, sentabr.
3.
“ Stages Of Drawing Up A Mathematical Model Of The Economic Issue”
nomli maqola “Pedagogical Cluster- Journal of Pedagogical Developments”xalqaro
jurnalida chop etildi. PCJPD: Volume 2,Issue 9, September 2024, online: ISSN 2956-
896X.
4.
“ Stages Of Drawing Up A Mathematical Model Of The Economic Issue”
nomli maqola “Pedagogical Cluster- Journal of Pedagogical Developments”xalqaro
jurnalida chop etildi. PCJPD: Volume 2,Issue 9, September 2024, online: ISSN 2956-
896X.
