MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
365
AXBOROT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHDA IDENTIFIKATSIYA VA
AUTENTIFIKATSIYA TIZIMLARINING AHAMIYATI
Shukurov Orziqul Pardayevich
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot Texnologiyalari
Universiteti,
Annotatsiya: Bugungi kunda axborot xavfsizligini ta’minlash juda dolzarb
muammolardan biriga aylanib bormoqda. Mazkur maqolada identifikatsiya va
autentifikatsiya jarayonlaring axborot xavfsizligini ta’minlashdagi ahamiyati
qaratilgan bo’lib, identifikatsiya va autentifikatsiya tizimlari turlari haqida
ma’lumot keltirilgan.
Kalit so‘zlar: identifikatsiya, autentifikatsiya, avtorizatsiya, kiberxavfsizlik,
biometrika, bir faktorli va ko‘p faktorli autentifikatsiya .
Axborot xavfsizligi tizimlarining asosiy elementlaridan biri bu identifikatsiya
(foydalanuvchini tanish) va autentifikatsiya (uning haqiqatda kimligini tekshirish)
jarayonlaridir. Ular foydalanuvchilarga tizimlarga kirish ruxsatini berish va
resurslarga huquqli kirishni cheklash imkonini yaratadi. Ammo zamonaviy
kiberjinoyatlar fonida bu jarayonlar tobora murakkablashib bormoqda.
Bugungi kunda kiberjinoyatchilar an’anaviy login-parol tizimlaridan tortib,
ikki omilli autentifikatsiyalarga, hatto biometrik autentifikatsiya tizimlariga qarshi
ham murakkab hujumlar uyushtirmoqda.
Kompyuter tizimida ro‘yxatga olingan har bir sub’ekt (foydalanuvchi yoki
foydalanuvchi nomidan harakatlanuvchi jarayon) bilan uni bir ma’noda
indentifikatsiyalovchi axborot bog‘liq. Bu ushbu sub’ektga nom beruvchi son yoki
simvollar satri bo‘lishi mumkin. Bu axborot sub’ekt indentifikatori deb yuritiladi.
Agar foydalanuvchi tarmoqda ro‘yxatga olingan indentifikatorga ega bo‘lsa u legal
(qonuniy), aks holda legal bo‘lmagan (noqonuniy) foydalanuvchi hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
366
Kompyuter resurslaridan foydalanishdan avval foydalanuvchi kompyuter tizimining
identifikatsiya va autentifikatsiya jarayonidan o‘tishi lozim.
Identifikatsiya (Identification) - foydalanuvchini uning identifikatori (nomi)
bo‘yicha aniqlash jarayoni. Bu foydalanuvchi tarmoqdan foydalanishga uringanida
birinchi galda bajariladigan funktsiyadir. Foydalanuvchi tizimga uning so‘rovi
bo‘yicha o‘zining identifikatorini bildiradi, tizim esa o‘zining ma’lumotlar bazasida
uning borligini tekshiradi.
Autentifikatsiya (Authentication) - ma’lum qilingan foydalanuvchi, jarayon
yoki qurilmaning haqiqiy ekanligini tekshirish muolajasi. Bu tekshirish
foydalanuvchi (jarayon yoki qurilma) haqiqatan aynan o‘zi ekanligiga ishonch xosil
qilishiga imkon beradi. Autentifikatsiya o‘tqazishda tekshiruvchi taraf tekshiriluvchi
tarafning xaqiqiy ekanligiga ishonch hosil qilishi bilan bir qatorda tekshiriluvchi taraf
ham axborot almashinuv jarayonida faol qatnashadi. Odatda foydalanuvchi tizimga
o‘z xususidagi noyob, boshqalarga ma’lum bo‘lmagan axborotni (masalan, parol yoki
sertifikat) kiritishi orqali identifikatsiyani tasdiqlaydi.
Identifikatsiya va autentifikatsiya sub’ektlarning (foydalanuvchilarning)
haqiqiy ekanligini aniqlash va tekshirishning o‘zaro bog‘langan jarayonidir. Muayyan
foydalanuvchi yoki jarayonning tizim resurslaridan foydalanishiga tizimning ruxsati
aynan shularga bog‘liq. Sub’ektni identifikatsiyalash va autentifikatsiyalashdan so‘ng
uni avtorizatsiyalash boshlanadi.
Avtorizatsiya (Authorization) - subektga tizimda ma’lum vakolat va
resurslarni berish muolajasi, ya’ni avtorizatsiya sub’ekt harakati doirasini va u
foydalanadigan resurslarni belgilaydi. Agar tizim avtorizatsiyalangan shaxsni
avtorizatsiyalanmagan shaxsdan ishonchli ajrata olmasa bu tizimda axborotning
konfidentsialligi va yaxlitligi buzilishi mumkin. Autentifikatsiya va avtorizatsiya
muolajalari bilan foydalanuvchi harakatini ma’murlash muolajasi uzviy bog‘langan.
Autentifikatsiya qilish omillari tizim har kimga biron bir narsaga kirish
huquqini berishdan oldin shaxsini tasdiqlash uchun foydalanadigan ko‘plab turli
elementlarni aniqlaydi. Shaxsning identifikatori shaxs nimani bilishi mumkinligini
aniqlaishi mumkin va xavfsizlik to‘g‘risida gap ketganda, tizimda kimgadir ruxsat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
367
berish uchun kamida ikkita yoki uchta autentifikatsiya qilish omillarini tekshirish
kerak. Xavfsizlik darajasiga qarab, autentifikatsiya qilish omillari quyidagilarda bir
biridan farq qilishi mumkin.
Bir faktorli autentifikatsiya - bu autentifikatsiya jarayonining eng oddiy shakli
bo‘lib, foydalanuvchiga veb-sayt yoki tarmoqda muayyan tizimga kirish huquqini
berish uchun parolni talab qiladi. Shaxs identifikatorini tekshirish uchun faqat bitta
ma’lumotlardan foydalanib tizimga kirishni amalga oshirishi mumkin. Masalan,
foydalanuvchi nomiga tegishli parolnigina talab qilish orqali faqat bitta faktorli
autentifikatsiya yordamida login ma’lumotlarini tekshirishi mumkin.
Bir faktorli autentifikatsiya: Ushbu autentifikatsiya ikki bosqichli tekshirish
jarayonini talab qiladi, bu nafaqat foydalanuvchi nomi va parolni, balki faqat
foydalanuvchi biladigan ma’lumotni ham talab qiladi. Foydalanuvchi nomi va parolni
maxfiy ma’lumotlar bilan birgalikda ishlatish xakerlarga muhim va shaxsiy
ma’lumotlarni o‘g‘irlashni ancha qiyinlashtiradi.
Ko‘p faktorli autentifikatsiya: Bu autentifikatsiyaning eng ilg‘or usuli bo‘lib,
foydalanuvchilarga tizimga kirish huquqini berish uchun mustaqil autentifikatsiya
kategoriyalaridan ikki yoki undan ko‘p darajadagi xavfsizlikni talab qiladi.
Autentifikatsiya qilishning ushbu shakli har qanday ma’lumotlarga ta’sir qilishni
bartaraf etish uchun bir-biridan mustaqil bo‘lgan omillardan foydalanadi. Moliyaviy
tashkilotlar, banklar va huquqni muhofaza qilish idoralarida ko‘p faktorli
autentifikatsiyadan foydalanish odatiy holdir.
Avtorizatsiya
sizning
shaxsingiz
tizim
tomonidan
muvaffaqiyatli
tasdiqlanganidan so‘ng amalga oshiriladi. Shuning uchun sizga ma’lumot, fayllar,
ma’lumotlar bazalari, fondlar va boshqa manbalarga to‘liq kirish huquqini beradi.
Ammo avtorizatsiya sizning kirish huquqingizni aniqlagandan keyingina manbalarga
kirish huquqini tasdiqlaydi. Boshqacha qilib aytganda, avtorizatsiya - bu
autentifikatsiya qilingan foydalanuvchining muayyan manbalardan foydalana olishini
aniqlatuvchi jarayon hisoblanadi. Autentifikatsiya orqali xodimning identifikatori va
parollarini tekshirilib, tasdiqlanganidan so‘ng, keyingi qadam qaysi xodimning qaysi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
368
qavatga kirish huquqiga ega ekanligi va bu avtorizatsiya orqali nimalarni amalga
oshirilishini aniqlash imkonini beradi.
Tizimga kirish autentifikatsiya va avtorizatsiya bilan himoyalangan va ular
ko‘pincha bir-biri bilan birgalikda ishlatiladi. Garchi ikkalasi ham bundan keyin turli
xil tushunchalarga ega bo‘lsa ham, ular veb-servis infratuzilmasi uchun, ayniqsa
tizimga kirish huquqi haqida gap ketganda juda muhimdir. Har bir atamani tushunish
juda muhim va xavfsizlikning muhim jihati hisoblanadi.
Identifikatsiya va autentifikatsiya tizimlari kiberxavfsizlikning birinchi
mudofaa chizig‘i hisoblanadi. Ularning zaifligi barcha axborot resurslari xavfsizligiga
tahdid soladi. Bugungi tahdidlar tobora murakkablashib borayotganligi sababli,
parolga asoslangan yondashuvlar o‘z ahamiyatini yo‘qotmoqda. Shuning uchun ham
kombinatsiyalangan, foydalanuvchi xatti-harakatlariga asoslangan va AI yordami
bilan ishlovchi tizimlar kelajakda keng joriy etilishi kutilmoqda.
Biometrik identifikatsiya — bu foydalanuvchini tanib olish usuli bo‘lib, u
insonning noyob jismoniy yoki xulq-atvorga oid xususiyatlariga asoslanadi. Ushbu
usulda foydalanuvchining barmoq izi, yuz tuzilishi, ko‘z to‘r pardasi, ovozi yoki hatto
yurish uslubi kabi biometrik belgilar aniqlanadi va ular orqali autentifikatsiya amalga
oshiriladi.
Bunday tizimlar foydalanuvchi haqida oldindan yozib olingan biometrik
ma’lumotlarni saqlaydi. Kirish vaqtida foydalanuvchi o‘z biometrik belgilarini
taqdim etadi va tizim ushbu ma’lumotlarni oldingi yozuvlar bilan solishtirib, shaxsni
aniqlaydi.
Biometrik
identifikatsiya
an’anaviy usullarga nisbatan xavfsizroq
hisoblanadi, chunki biometrik belgilarni unutib bo‘lmaydi, ularni boshqa birovga
topshirib bo‘lmaydi va ularni qalbakilashtirish anchayin mushkul. Shu boisdan, bu
usul ko‘plab zamonaviy xavfsizlik tizimlarida keng qo‘llanilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Xabibullayev J.D., DDoS-hujumlarning oldini olishda blockchain
texnologiyasining
imkoniyatlarini
tahlili
// Лучшие интеллектуальные
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
369
исследования,
2025-yil
26-fevral.
Vol. 39, №-3. –b 121-131.
2.
Chunayev N.E., Xabibullayev J.D., Application of blockchain technology to
ensuring reliability and data security in the internet of things, “Moliya-kredit tizimini
strategik rivojlantirishning muammolari va ustuvor yo‘nalishlari” mavzusida xalqaro
ilmiy-amaliy konferensiya 2024-yil 25-aprel. –b. 27-29.
3.
https://uzbekdevs.uz/maqolalar/axborot-xavfsizligida-identifikatsiya-va-
autentifikatsiya
