MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
311
KIMYOVIY REAKSIYA TURLARI
Toshkent tumani 1-son Politexnikum
Kimyo fani o`qituvchisi Valijonova Xumora
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada kimyoviy reaksiya tushunchasi va uning
asosiy turlari haqida batafsil ma'lumot berilgan. Reaksiyalar birikish, ajralish,
almashtirish, ikkilamchi almashtirish, yonish hamda oksidlanish-qaytarilish kabi
turlarga ajratilib, har birining umumiy tenglamasi, misollari va amaliy ahamiyati
yoritilgan. Shuningdek, reaksiyalarning energiya almashinuvi (ekzotermik va
endotermik), qaytuvchanlik (qaytar va qaytmas), hamda organik kimyodagi turlari
ham izohlangan. Maqola kimyoviy jarayonlarning nazariy va amaliy jihatlarini
tushunishga xizmat qiladi va ta’lim jarayonida foydalanish uchun foydalidir.
Kalit so’zlar: Kimyoviy reaksiya, reaksiya turlari, birikish, ajralish,
almashtirish, ion almashinuvi, ekzotermik, endotermik, qaytar reaksiya, qaytmas
reaksiya, oksidlanish, qaytarilish, redoks, organik reaksiya, kimyo nazariyasi, modda
o‘zgarishi.
KIRISH
Kimyoviy reaksiya — bu moddalar o‘rtasida sodir bo‘ladigan, ularning
tarkibiy tuzilmasini o‘zgartiruvchi jarayondir. Reaksiyalar natijasida yangi moddalar
hosil bo‘ladi, bu esa kimyoning asosiy tadqiqot ob'ektidir. Kimyoviy reaksiyalarni
tahlil qilish, sinflarga ajratish va ularning mexanizmini tushunish kimyo fanining
asosiy vazifalaridandir.
Kimyoviy reaksiya turlarining tasnifi
Kimyoviy reaksiyalarni bir nechta asosiy mezonlar bo‘yicha tasniflash
mumkin:
I. Moddalarning o‘zgarishi bo‘yicha tasnifi
1. Birikish reaksiyasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
312
Bunda ikki yoki undan ortiq oddiy yoki murakkab moddalar o‘zaro
ta’sirlashib, bitta yangi modda hosil qiladi. Bu reaksiya energetik jihatdan ko‘pincha
ekzotermik (issiqlik ajraladi) bo‘ladi.
Umumiy ko‘rinish:
A + B → AB
Misollar:
2H₂ + O₂ → 2H₂O
Fe + S → FeS
Amaliy ahamiyati:
Metallurgiyada, xususan, qotishmalar tayyorlashda keng
qo‘llanadi.
2. Ajralish reaksiyasi
Murakkab moddaning oddiyroq moddalarga parchalanish jarayonidir.
Ko‘pincha issiqlik, yorug‘lik yoki elektroliz ta’sirida amalga oshadi.
Umumiy ko‘rinish:
AB → A + B
Misollar:
2HgO → 2Hg + O₂
CaCO₃ → CaO + CO₂
Amaliy ahamiyati:
Ohak tayyorlash, gaz ajratib olish jarayonlarida keng
qo‘llanadi.
3. Almashtirish reaksiyasi
Bu reaksiyada oddiy modda murakkab moddadagi bir elementni siqib
chiqaradi va u bilan birikma hosil qiladi.
Umumiy ko‘rinish:
A + BC → AC + B
Misollar:
Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu
Cl₂ + 2KBr → 2KCl + Br₂
Amaliy ahamiyati:
Metallarni eritmadan ajratib olishda qo‘llaniladi.
4. Ikkilamchi almashtirish (ion almashinuvi) reaksiyasi
Bu turdagi reaksiyada ikkita murakkab modda o‘zaro ionlarini almashtiradi
va cho‘kma, gaz yoki suv hosil bo‘ladi.
Umumiy ko‘rinish:
AB + CD → AD + CB
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
313
Misollar:
BaCl₂ + H₂SO₄ → BaSO₄↓ + 2HCl
NaOH + HCl → NaCl + H₂O
Amaliy ahamiyati:
Tuzlar, kislotalar va asoslar bilan bog‘liq ko‘plab
laboratoriya ishlarida ishlatiladi.
II. Energiya ajralishi yoki yutilishiga qarab
1. Ekzotermik reaksiyalar
Issiqlik ajralishi bilan kechuvchi reaksiyalar. Odatda ular tezroq sodir bo‘ladi.
Misollar:
CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O + issiqlik
Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂ + issiqlik
2. Endotermik reaksiyalar
Issiqlik yutilishi bilan kechuvchi reaksiyalar. Ko‘pincha tashqi manbadan
energiya talab qiladi.
Misollar:
CaCO₃ → CaO + CO₂
N₂ + O₂ → 2NO (yuqori haroratda)
III. Reversibiligi (qaytuvchanligi) bo‘yicha
1. Qaytar reaksiyalar
Bu reaksiyalar ikki yo‘nalishda sodir bo‘ladi — oldinga va orqaga. Bunday
reaksiyalarda muvozanat holati yuzaga keladi.
Misol:
N₂ + 3H₂
⇌
2NH₃ (Gaber-Bosh jarayoni)
2. Qaytmas reaksiyalar
Bunday reaksiyalar faqat bir yo‘nalishda boradi va orqaga qaytmaydi.
Masalan, cho‘kma tushishi, gaz ajralib chiqishi yoki issiqlik kuchli ajralishi bilan
boradigan reaksiyalar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
314
IV. Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari (REDOKS reaksiyalar)
Bu reaksiyalarda elektronlar bir moddaning atomidan ikkinchisiga o‘tadi.
Elektron bergan modda
oksidlanadi
, elektron olgan modda esa
qaytariladi
.
Misollar:
Fe²⁺ → Fe³⁺ + e⁻ (oksidlanish)
Cl₂ + 2e⁻ → 2Cl⁻ (qaytarilish)
Ahmiyati:
Galvanik elementlar, elektroliz, korroziya jarayonlari REDOKS reaksiyalarga
asoslanadi.
V. Organik reaksiyalar bo‘yicha tasnif (qo‘shimcha ma’lumot)
Organik moddalarning reaksiyalari ham o‘ziga xos turlarga ega:
Qo‘shilish reaksiyasi
– to‘yinmagan birikmalarga qo‘shimcha atomlar
birikadi.
Almashtirish reaksiyasi
– bir guruh atomi boshqa atom bilan
almashtiriladi.
Ajralish reaksiyasi
– molekuladan kichik molekulalar ajralib chiqadi.
Izomerlanish reaksiyasi
– modda tuzilmasi o‘zgaradi, ammo
molekulyar formulasi bir xil qoladi.
Kimyo — moddalarning tuzilishi, xossalari va ular o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni
o‘rganadigan fan. Kimyoviy reaksiya esa moddalar bir-biri bilan ta’sirlashib, yangi
modda hosil qiladigan jarayon hisoblanadi. Bu jarayonlar kundalik hayotimizdan
tortib sanoatgacha bo‘lgan ko‘plab sohalarda muhim ahamiyatga ega. Kimyoviy
reaksiyalar har xil ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin va ular bir nechta asosiy turlarga
bo‘linadi.
1.
Birikish reaksiyasi
Bu turdagi reaksiyada ikkita yoki undan ortiq modda o‘zaro birikib, bitta
yangi modda hosil qiladi.
Umumiy tenglama:
A + B → AB
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
315
Misol:
2H₂
+
O₂
→
2H₂O
(ikki vodorod molekulasi kislorod bilan birikib suv hosil qiladi)
2.
Ajralish reaksiyasi
Bu holatda murakkab modda oddiyroq moddalarga ajraladi.
Umumiy tenglama:
AB → A + B
Misol:
CaCO₃
→
CaO
+
CO₂
(kalsiy karbonat qizdirilganda kalsiy oksid va karbonat angidrid ajralib chiqadi)
3.
Almashtirish reaksiyasi
Bunda oddiy modda murakkab moddadan biror elementni siqib chiqarib,
uning o‘rniga o‘tadi.
Umumiy tenglama:
A + BC → AC + B
Misol:
Zn
+
H₂SO₄
→
ZnSO₄
+
H₂
(rux sulfat kislotadagi vodorodni siqib chiqarib, rux sulfat hosil qiladi)
4.
Ikkilamchi almashtirish reaksiyasi
Bu reaksiyada ikkita murakkab modda ion almashinuvi orqali yangi moddalar
hosil qiladi.
Umumiy tenglama:
AB + CD → AD + CB
Misol:
NaCl
+
AgNO₃
→
NaNO₃
+
AgCl↓
(natriy xlorid va kumush nitrat o‘zaro ion almashinuvi qiladi, natijada kumush xlorid
cho‘kma hosil bo‘ladi)
5.
Yonish reaksiyasi
Yonish — moddaning kislorod ishtirokida sodir bo‘ladigan issiqlik va
yorug‘lik ajraladigan ekzotermik reaksiya. Ko‘pincha organik moddalarning yonishi
bunga misol bo‘ladi.
Misol:
CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O + issiqlik
6.
Qaytar va qaytmas reaksiyalar
Qaytmas reaksiyalar
bir yo‘nalishda borib, orqaga qaytmaydi.
Qaytar reaksiyalar
esa ikki yo‘nalishda sodir bo‘lishi mumkin, ya’ni
mahsulotlar yana boshlang‘ich moddalarga aylanadi.
Misol (qaytar):
N₂ + 3H₂
⇌
2NH₃ (Ammiak sintezi - Gaber jarayoni)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
316
Xulosa
Kimyoviy reaksiyalar — materiya holatining o‘zgarishi bo‘lib, hayotimizning
ajralmas qismidir. Reaksiyalarning turlari va xususiyatlarini chuqur o‘rganish orqali
biz nafaqat laboratoriyada, balki real hayotda ham ko‘plab muammolarga ilmiy
yechim topa olamiz. Shu sababli, kimyoviy reaksiyalar tasnifi — kimyo fanining
nazariy va amaliy asosidir. Har bir reaksiya turi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib,
kimyoviy jarayonlarning tahlili, boshqaruvi va natijalarini oldindan bilish uchun
muhimdir. Kimyoviy reaksiya turlarini chuqur o‘rganish nafaqat nazariy bilimlarni
mustahkamlash, balki ilmiy-amaliy faoliyatni samarali tashkil etish uchun ham
muhim ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Karimov O., Mavlonov R., Tojiyev Sh.
“Umumiy va noorganik kimyo”
,
Toshkent, “O‘qituvchi” nashriyoti, 2018.
2.
Shukurov Sh.Sh., Muminov N.M.
“Kimyo: Akademik litsey va kasb-hunar
kollejlari uchun darslik”
, Toshkent, 2019.
3.
Raufov I., Tashpulatov D.
“Kimyo asoslari”
, Toshkent, “Fan va texnologiya”,
2020.
4.
Petrucci R.H., Herring F.G., Madura J.D., Bissonnette C.
“General
Chemistry: Principles and Modern Applications”
, Pearson Education, 2017.
5.
Brown T.L., LeMay H.E., Bursten B.E.
“Chemistry: The Central Science”
,
14th Edition, Pearson, 2018.
6.
UzNIITO (O‘zbekiston milliy ilmiy-texnik axborot markazi) ma’lumotlari va
elektron kutubxonasi.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi tavsiya qilgan kimyo fanidan
o‘quv dasturlari va o‘quv qo‘llanmalari.
