MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
288
АКАДЕМИК ХОДЖИ-АКБАР РАҲМОНҚУЛОВНИНГ ЎЗБЕКИСТОН
КОНСТИТУЦИЯСИ ЛОЙИҲАСИНИ ИШЛАБ ЧИҚИШДАГИ РЎЛИ
Тошкент давлат юридик
университети 3-босқич талабаси
Аллаберганов Амирбек Руслон ўғли
amirbekallaberganov816@gmail.com
АННОТАЦИЯ
:
Ушбу мақолада Ўзбекистон Республикаси ФА
академиялари,
юридик
фанлар
доктори,
профессор,
Ўзбекистон
Республикасида ҳизмат курсатган
фан арбоби Ҳожиакбар Раҳмонқуловнинг
Конституциявий ислоҳотлардаги
иштироки ва ҳуқуқий давлат асосларини
шакллантиришдаги ҳиссаси
ёритилган.
Шунингдек, Ҳ.Раҳмонқуловнинг “Инсонпарвар давлат конституцияси”
номли асари ҳақида ҳам тўхталиб ўтилади. Мазкур асар Ўзбекистон
Республикасининг
Асосий
қонуни
-
Конститусиянинг "Инсон
ва
фуқароларнинг асосий ҳуқуқлари, эркинликлари ва бурчлари" ҳақидаги
иккинчи бўлимига бағишланади. Асарда инсон ҳуқуқлари ва эркинликлари
тўғрисида қисқача тарихий ва ҳозирги замон халқаро ҳужжатларидаги
маълумотларга эътибор қаратилади.
Калит сўзлар: Конституция, инсон ҳуқуқлари, юридик таълим, фан
арбоби, фуқаролик жамияти, жамият ва шахс
АННОТАЦИЯ
:
В данной статье рассматривается участие члена
Академии наук
Республики Узбекистан, доктора юридических наук,
профессора, ученого
Ходжиакбара Рахмонкулова в конституционных
реформах и его вклад в
формирование основ правового государства.
В статье также рассматривается труд Х. Рахмонкулова
«Конституция гуманного государства». Данный труд посвящен второму
разделу Конституции, Основному закону Республики Узбекистан, «Основные
права, свободы и обязанности человека и гражданина». В работе кратко
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
289
рассматриваются сведения о правах и свободах человека в исторических и
современных международных документах.
Ключевые слова: Конституция, права человека, правовое образование,
ученый, гражданское общество, общество и личность
ABSTRACT
This article discusses the participation of the member of the Academy of
Sciences of the Republic of Uzbekistan, Doctor of Law, Professor, and scientist
Hojiakbar Rahmonkulov in the Constitutional reforms and his contribution to the
formation of the foundations of a legal state.
The article also discusses H. Rahmonkulov's work "Humanitarian State
Constitution". This work is devoted to the second section of the Constitution, the
Basic Law of the Republic of Uzbekistan, on "Fundamental Rights, Freedoms and
Duties of Man and Citizens". The work briefly focuses on information on human
rights and freedoms in historical and contemporary international documents.
Keywords: Constitution, human rights, legal education, scientist, civil society,
society and individual
МУҲОКАМА ВА ТАҲЛИЛ
Инсон ҳуқуқларининг асосий кафолати бўлмиш, олий юридик кучга эга
бўлган қонунимиз Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 1992-йил 8-
декабрда қабул қилинган. Бу шунчаки оддий пайдо бўлиб қолмаган.
Конституциянинг яратилиши жуда катта вақт, меҳнат, фикр-мулоҳаза,
хаоқимизнинг асрлар давомида шаклланган миллий қадриятларимимз
маҳсули. Ўзбекистон Республикаси амалдаги Конституциясининг яратилиши
тарихи жуда эътиборли ходисалар ҳамда жараѐнларга бой. Конституция
(лотинча “Constitution” – тузилиш, тузук) – давлатнинг асосий қонуни. У
давлат тузилишини, ҳокимият ва бошқарув органлари тизимини, уларнинг
ваколати ҳамда шакллантирилиш тартиби, сайлов тизими, фуқароларнинг
ҳуқуқ ва эркинликлари, жамият ва шахснинг ўзаро муносабатлари,
шунингдек,
суд
тизимини
ҳамда
давлат
ва
жамиятнинг
ўзаро
муносабатларини белгилаб беради.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
290
Ўзбекистон
Республикаси
Конституциясининг
яратилиши
халқимизнинг
мустақиллик сари узоқ йўлдаги изланишлари натижаси
эканлигини
хеч
ким
инкор
этмайди.
Ўзбекистон
Республикаси
Конститутсияцси лойиҳаси Муқаддима,
“Асосий
принсипцлар”, “Инсон ва
фуқароларнинг
асосий
ҳуқуқлари,
эркинликлари
ва
бурчлари”, “Жамият ва шахс”, “Ма’мурий-ҳудудий ва давлат тузилиши”,
“Давлат ҳокимиятининг ташкил этилиши”, “Конститутсияцга ўзгартириш
киритиш тартиби” деб номланган 6 та бўлим, 26 та боб, 128 моддани ўз
ичига олган эди. Халқимиз Конститутсияцмизни қабул қилиниши орқали
дунё
ҳамжамиятига ўзининг умуминсоний қадриятларга содиқ эканлигини
намоён қилди. Ушбу умуминсоний қадриятларнинг диққат марказида
инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни, қадр-қиммати ва бошқа дахлсиз
ҳуқуқларини та’минлаш давлатимиз олдидаги олий мас’улият эканлиги
Конститутсияцмизнинг
асосий
ғояси
сифатида
танлаб
олинди.
Конститутсияцмизнинг барча тамойиллари, аввало, инсон ва фуқаролар
ҳуқуқ
ва эркинликларини ҳимоя қилишга қаратилган бўлиб, давлатнинг
мажбурияти
ушбу ҳуқуқ ва эркинликларни та’минлашда акс этади.
Ана шу Конституция лойиҳасини тайёрлашда Академик Ходжи-Акбар
Раҳмонқуловнинг ўрни жуда катта. Ўзбекистон Республикасининг
Конституциясини яратиш борасидаги энг муҳим қадамлардан бири 1990 йил
21 июн куни Ўзбекистон Республикасининг Биринчи Президенти Ислом
Каримов раислигида давлат арбоблари, депутатлар ва мутахассислардан
иборат 64 нафар аъзодан иборат Конституциявий комиссиянинг тузилиши
бўлган. Бу ўринда мазкур кенгаш таркибида Ўзбекистон Республикасининг
Президенти Шавкат Миромонович Мирзиѐев ҳам бўлганлиги ҳамда
қомусимизнинг яратилиши ишларига жуда катта ҳисса қўшганлиги алоҳида
эътиборга лойиқ. Ушбу комиссия томонидан 2 йилдан кўпроқ вақт давомида
олиб борилган меҳнат натижасида мамлакатимиз Конституцияси лойиҳаси
тайѐрланган
Комиссия
таркибида
Устоз
академик
Ходжи-Акбар
Раҳмонқулов ҳам бўлган. У 1990-1992 йилларда Конституциявий
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
291
комиссиянинг аъзоси бўлган ва Ўзбекистон Республикаси Конституцияси
лойиҳасининг “Жамият ва шахс” бўлимини ишлаб чиқувчи ишчи гуруҳининг
раҳбари лавозимида фаолият олиб борган. 1990 йилда унга “Ўзбекистон
ССРда хизмат кўрсатган фан арбоби” фахрий унвони берилди.
1991 йил февраль ойида Ходжи-Акбар Рахмонқулович Ўзбекистон
Республикаси Президентининг Давлат маслаҳатчиси лавозимига таклиф
қилинган эди. Унинг ана шу лавозимда ишлаш даври республикамиз
ҳаётидаги улкан тарихий воқеаларга тўғри келди. Ўзбекистон ўзини суверен
давлат деб эълон қилди, республиканинг мустақил давлат сифатидаги
ҳуқуқий
мақомини
аниқлаш
тўғрисидаги
масала
пайдо
бўлди,
Ўзбекистоннинг ижтимоий тизими ва давлат қурилиши ривожининг сифат
жиҳатидан
янги
босқичини
инобатга
олган
ҳолда
Ўзбекистон
Конституциясини ишлаб чиқиш, шунингдек янги сиёсий шароитда бошқа
суверен республикалар билан ўзаро муносабатларининг ҳуқуқий асосларини
аниқлаш тўғрисидаги масала кўндаланг бўлди. Ходжи-Акбар Рахмонқулович
бу даврда “Иттифоқ шартномаси” лойиҳасини тайёрлаш ва муҳокама
қилишда бевосита иштирок этди. Мазкур лойиҳа узил-кесил вариантида
“Суверен давлатлар шартномаси” деб атала бошлади, лекин 1991 йил 19
августдаги фитна ва ундан кейинги маълум воқеалар туфайли у
имзоланмасдан қолди. Х.Рахмонқулов Конституциявий комиссиянинг аъзоси
бўлиб, мустақил Ўзбекистон Конституцияси лойиҳасининг “Жамият ва
шахс”
бўлимини
тайёрловчи
ишчи
гуруҳига
раҳбарлик
қилди.
1992 йилги таҳрирдаги Конституциямизнинг “Жамият ва шаҳс” Бўлими
ХII боб “Жамиятнинг иқиқтисодий негизлари” , XIII боб “Жамоат
бирлашмалари”, XIV боб эса “Оила” ҳамда XV боб Оммавий Ахборот
воситалари” деб номланган боблардан иборат бўлиб 53 моддадан 67
моддаларни ўз ичига олган. Ушбу бобларнинг қўшилиши, ўзи умуман
олганда
Конститутцияга
хусусий
мулкнинг
дахлсизлиги,
унинг
чекланмаслиги каби фундамениал асосларнинг қўшилиши совет тузумидан
қутулишга
ҳамда
демократик
ислохотларга
йўл
очиб
берди.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
292
Ходжи-Акбар Раҳмонқулов ўзининг бир қанча муаллаифлик ҳамда
ҳаммуаллифлик дарсликлари, асарлари ва бошқа илмий ишлари қаторида
“Инсонпарвар давлат Конституцияси” номли китобини алоҳида таъкидлаб
ўтиш лозим. Мазкур асар Ўзбекистон Республикасининг Асосий қонуни -
Конститусиянинг "Инсон ва фуқароларнинг асосий ҳуқуқлари, эркинликлари
ва бурчлари" ҳақидаги иккинчи бўлимига бағишланади. Асарда инсон
ҳуқуқлари ва эркинликлари тўғрисида қисқача тарихий ва ҳозирги замон
халқаро ҳужжатларидаги ма’лумотларга э’тибор қаратилади. Инсон
ҳуқуқлари ва эркинликлари тўғрисидаги умумий қоидалар, фуқаролик
тушунчаси ва моҳияти, шахсий, сиёсий, ижтимоий-иқтисодий ҳуқуқлар,
уларни амалга оширишнинг кафолатлари, фуқароларнинг асосий бурчлари ва
бошқа конститусиявий аҳамиятга эга масалалар таҳлил қилинади.
Жамиятнинг иқтисодий негизлари деганда, жамиятдаги мавжуд иқтисодий
ҳаёт, Тишлаб чиқариш воситаларига нисбатан мулкчилик шакллари,
ижтимоий йўналишга қаратилган ишлаб чиқариш мақсади, жамиятда ишлаб
чиқарилган маҳсулотларнинг адолат принципи асосида тақсимланиш,
хўжаликни бошқаришда бозор иқтисоди принципларига асосланганлик
тушунилади.
Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгани-дан сўнг, унинг
иқтисодий негизида аста-секин ишлаб иш чиқариш қуролларига ҳар хил
мулкчилик шакллана бошлади. Шунинг учун ҳам, Ўзбекистон Республикаси
Конституциясининг 53-моддаси бозор муносабатларини ривожлантиришга
қаратилган Ўзбекистон иқтисодиёти нинг негизини хилма-хил шакллардаги
мулк ташкил этишини мустаҳкамлайди. Давлат истеъмолчилар ҳуқу-қининг
устунлигини ҳисобга олиб, иқтисодий фаолият, тадбиркорлик ва меҳнат
қилиш эркинлигини, барча мулк шаклларининг тенг ҳуқуқлилигини ва
ҳуқуқий жиҳатдан баб-баравар муҳофаза этилишини кафолат-лайди.
Маълумки, иқтисодий ҳаётнинг асосини ташкил этув чи мулкий
муносабатлар ишлаб чиқариш воситаларини ва меҳнатнинг барча
маҳсулотларини ўзлаштириш бўйи-ча кишилар ўртасида юзага келадиган
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
293
муносабатлардир. Бу муносабатлар маълум ижтимоий гуруҳларнинг ишлаб
чиқаришда тутган ўрнини, моддий неъматларни ишлаб чиқариш, тақсимлаш,
айирбошлаш ва истеъмол қилиш усулини белгилаб беради.
ХУЛОСА
Хулоса қилиб айтганда, хозирги даврда олдимизга қўйиган улкан
марраларга эришиш, жумладан, мамлакатимизда давлат бошқаруви
самарадорлигини кучайтириш, Янги Ўзбекистонда фуқароларнинг ҳуқуқ,
эркинлик ва манфаатларини қонуний кафолатлари билан боғлиқ муҳофазани
кучайтириш, бошқарув жараѐни шаффофлигини таъминлаш, одил судловни
амалга ошириш ва бу орқали адолатни қарор топтиришда Устоз Академик
Ходжи-Акбар Раҳмонқуловнинг рўли жуда катта. Бу ўринда Ўзбекистон
Республикаси Конституцияси олий юридик эга норматив-ҳуқуқий ҳужжат
сифатида юқорида илгари сурилган вазифаларни амалга оширишда асос ва
дастуриламал бўлиб ҳизмат қилади. Ўзбекистон Республикасининг
Конституциясида инсон, унинг ҳаѐти, эркинлиги, шаъни, қадр-қиммати ва
бошқа дахлсиз ҳуқуқлари олий қадрият ҳисобланиши белгиланган, унда
жамиятда тинчлик ва ҳамжиҳатлик барқарорлиги учун мустаҳкам замин
мавжуддир. Асосий қонунимиз мамлакатимизда инсон ҳуқуқ ва
эркинликларини
ҳимоя
қилиш,
фуқаролик
жамияти
асосларини
шакллантириш ва ривожлантириш, жамият ҳаѐтининг барча соҳаларини
изчил либераллаштириш ва модернизация қилиш ҳамда “кучли давлатдан --
кучли фуқаролик жамияти сари” тамойилини амалга тадбиқ этишда
мустаҳкам ҳуқуқий асос сифатида хизмат қилмоқда.
REFERENCES
1.
Каюмов. Р. Қ.
Ўзбекистон Руспубликасининг конституциявий ҳуқуқи.
Дарслик. – Т.: ИИВ Академияси. 1997. – 400 б.
2. А А. Туляганов Ўзбекистон Конституцияси: яратилиш тарихи,
тараққиётга эришишдаги аҳамияти ва янги ўзбекистонни барпо
этишдаги роли // Academic research in educational sciences. 2022.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
294
3. Академик Ҳожи-Акбар Раҳмонқулович ўқишлари. Илмий тўплам /
Маъсул мухаррирлар: О.Оқюлов, М.Х.Баратов. – Тошкент: ЎзФА
Давлат ва ҳуқуқ институти, 2023, 436 б.
4. Ҳ.Раҳмонқулов. “Инсонпарвар давлат Конституцияси”.
https://kitobxon.com/ru/kitob/insonparvar_davlat_konstituciyasi
