MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
203
YANGI ONA TILI DARSLIKLARIDAGI GRAMMATIK
MAVZULARNI O’QITISH
Azamatova Dilnora
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti
universiteti 3- bosqich talabasi
ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada yangi darsliklar asosida ona tili
darslarida grammatikani o‘qitish jarayoni, zamonaviy metodik yondashuvlar va
interaktiv vositalar orqali grammatik bilimlarni o‘zlashtirish samaradorligi
yoritiladi. Grammatikani o‘qitishda kommunikativ yondashuv, axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) va integratsiyalashgan o‘quv faoliyati muhim
omil sifatida ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: grammatika, yangi darslik, metodika, interaktiv, kommunikativ
yondashuv.
ABSTRACT: This article discusses the process of teaching grammar in native
language classes based on new textbooks, the effectiveness of mastering grammatical
knowledge through modern methodological approaches and interactive tools. The
communicative approach, information and communication technologies (ICT) and
integrated learning activities are considered as important factors in teaching
grammar.
Keywords: grammar, new textbook, methodology, interactive, communicative
approach.
Mamlakatimizda ta’lim sohasining barcha bosqichlarini zamonaviy
talablar asosida tashkil etish yuzasidan turli xil farmon va qarorlar qabul qilindi va
bunga asosan deyarli barcha dastur hamda darsliklar asosiga o‘zgartirishlar kiritildi.
Bunga sabab bo‘lgan eng katta omil bizning milliy o‘quv dasturimiz xalqaro
talablarga hamda chet elning ko‘zga ko‘ringan ta’lim jarayonlari natijalariga
tenglasha olmasligi edi Milliy o‘quv dasturini ishlab chiqishga BMTning Bolalar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
204
jamg‘armasi (YUNISEF) va AQSh Xalqaro taraqqiyot agentligi (USAID) xalqaro
ekspertlari jalb qilindi, dasturning o‘zi Ta’lim sifatini nazorat qilish davlat
inspeksiyasida bir necha bosqichlarda muhokamadan o‘tdi hamda inspeksiya
tomonidan Ta’lim uzluksizligini ta’minlash konsepsiyasiga kiritildi.
So‘nggi yillarda til o‘rgatish metodikasida sezilarli o‘zgarishlar sodir bo‘ldi.
Xususan, ingliz tilini o‘qitishda yangi darsliklar joriy qilinib, ularda grammatikani
o‘rgatish an’anaviy yondashuvlardan zamonaviy va interaktiv metodlarga
o‘zgartirildi. Bu o‘zgarishlar o‘quvchilarning til kompetensiyasini rivojlantirishda
muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda.
1. Yangi darsliklardagi grammatik materiallarning xususiyatlari
Avvalgi ona tili darsliklari tilning tuzilishiga oid tizimli qoidalar va bu
qoidalarning yod olinishini ta’minlovchi mashqlardan iborat edi. Bu holatga
o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritilgan holda quyidagicha o’zgardi.
1. Darsning (yoki darslar ketma-ketligidan iborat mavzuning) asosiy o‘zagini
avvalgidek grammatik qoida emas, balki matn tashkil etadi. Matnlar mavzu, uslub
(badiiy, axborot, publitsistik, ilmiy-ommabop va boshqalar) hamda shakl (to’liq matn,
infografika, jadvallar, diagrammalar va boshqalar) jihatdan turlicha bo‘lishi mumkin.
2. Mashqlar matn asosida tuzilgan va o‘quvchilarda quyidagi ko‘nikmalarni
rivojlantirishga qaratilgan: — matnni tushunish ko‘nikmalari; — matn yaratish
ko‘nikmalari (yozma yoki og’zaki); — tanqidiy va ijodiy fikrlash, shuningdek,
tadqiqotchilik ko‘nikmalari; — til qoidalarini o‘zlashtirish.
3. O‘rganiladigan til qoidalari tizimli tarzda (fonetika va leksikologiyadan
morfologiya, sintaksis va uslubiyatgacha) emas, balki matnlar asosida (matnda
uchrashiga qarab) beriladi. Aksariyat hollarda qoidalar ixcham, ortiqcha
terminologiyadan xoli tarzda beriladi. Darsliklar kesimida boshlang‘ich sinflar
matematika darsligini oladigan bo‘lsak, avvalgi darsliklardan tubdan farq qiladi desak
mubolagʻa boʻlmaydi. Boisi, darslikda berilgan topshiriqlar oʻquvchini nafaqat hisob-
kitobga, balki, mavzularni oson anglashga, mantiqiy va tanqidiy fikrlashga undaydi.
Darslikda berilgan rasmlar, chizmalar va jadvallar juda ham qiziqarli, shu bilan
birgalikda oʻquvchining tushunishi uchun sodda va aniq shaklda berilganligi o‘quvchi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
205
hamda pedagoglar uchun qulaylik tug‘diradi. Dunyoning rivojlangan mamalakatlari
Finlyandiya, Singapur, Janubiy Koreya, Buyuk Britaniya va milliy tajriba asosida
tayyorlangan Milliy oʻquv dasturida ham oquvchining matematik tafakkurini
rivojlantirishga e’tiborni qaratilgan. Shuningdek, ilg‘or o‘quv dasturi asosida
yaratilgan 1-sinf Matematika darsligida ham ilk bor farzandlarimizni matematik
mushohadaga chorlaydigan mashg'ulot va topshiriqlarga keng o‘rin berildi.
2. Kommunikativ yondashuv va integratsiya
Grammatik qoidalar nafaqat alohida o‘rgatiladi, balki leksik mavzular bilan
uyg‘un holda integratsiyalashgan. Masalan, hozirgi zamoni kundalik ishlar haqida
suhbatlashish orqali o‘zlashtiriladi. Bu yondashuv grammatika va lug‘at boyligini bir
vaqtning o‘zida rivojlantirishga xizmat qiladi.
3. AKT va interaktiv metodlar
Grammatikani tushuntirishda o‘qituvchilar Quizizz, Wordwall, Padlet,
Kahoot kabi vositalardan foydalanmoqda. Bular o‘quvchilarda darsga qiziqishni
oshirib, mustaqil ishlash, tez fikrlash, tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Masalan, sifat darajalarini o‘rgatishda Wordwall o‘yini orqali ajratish mashqlari
bajarilganida o‘quvchilarning ishtiroki 90% gacha oshgani kuzatilgan.
4. Tajriba asosidagi yondashuv
Nazorat va eksperimental guruhlarda olib borilgan tadqiqotlar shuni
ko‘rsatdiki, AKT vositalari yordamida o‘tilgan grammatik darslarda o‘quvchilarning:
• mavzuni tushunish darajasi: 87%,
• mustaqil fikrlash: 80%,
• darsga ishtiroki: 92% bo‘lgan.
Bu esa yangi darsliklar va texnologiyalar orqali grammatika o‘rganishni
yanada samarali qilish mumkinligini ko‘rsatadi. Ijtimoiy tarmoqlarda
muhokamalarga sabab bo‘lgan «muammo» — ta’lim rus va boshqa tillarda olib
boriladigan maktablar uchun o’zbek tili darsligiga tadbirkor Murod Nazarov haqidagi
matnning kiritilgani haqida ham batafsil to‘xtalib o’tish joizdir. Tillarni o‘qitish
metodikasida “autentik material” degan tushuncha mavjud. Tillarni o‘qitishning
zamonaviy usuli o’quvchini real vaziyatlarda tildan foydalanishga tayyorlashni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
206
maqsad qiladi va buning uchun real hayotdan olingan turli xil materiallardan
foydalanishni tavsiya qiladi. Ommaviy axborot vositalaridagi matnlar, xaritalar,
chiptalar, reklamalar, ko’rsatmalar — til foydalanuvchisi real hayotda duch kelishi
mumkin bo‘lgan barcha narsalar “autentik material”, ya’ni haqiqiy hayotdan olingan
material bo‘lib xizmat qilishi mumkin
XULOSA
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak darsliklarning yangilanishi o‘quvchilarni
yanada yaxshiroq fikrlashga jalb qiladi. Hozirgi zamon talabiga binoan o‘qishni talab
qiladi. Yangi darsliklar o‘quvchini yangi mavzuni puxta o‘zlashtirishga va ta’lim
sifatini oshishiga xizmat qiladi. Har bir darslikning yangilanishida necha yillik
mehnat turadi. Yuqorida aytganidek xalqaro dasturlar ham darsliklarni yangilanishida
juda katta ahamiyatga ega. Xalqaro dasturlar quyidagilar-PISA, PIRLS, TIMSS,
EGMA, EGRA. Bularning har biri alohida yo‘nalishda, alohida fanni o‘rganadilar.
Kelajak yoshlar qo‘lida ekan yoshlarni kelajagini yoshlikdan yaxshilash kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.Lolaxon O‘rinboyeva, Mamanazar Jumayev, Nigora Ruzikulova, Umid Raxmonov,
Shuxrat Ismailov, Nodira Ismailova, Nazimaxanum Usmanova. Matematika.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 1-sinfi uchun darslik. Toshkent 2021.
2.Akramjon
O’ktamjonovich
Mirzayev.Mamlakatimiz
ta’lim
tizimida
raqamlashtirish va raqamli dunyoda o’qitish va o’rganishning mavjud imkoniyatlari.
3.Akramjon O’ktamjonovich Mirzayev, Odina Davronbek Qizi Pozilova.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarning o’qish savodxonligini oshirishda pirls
tadqiqotining ahamiyati.
4. N.Mahmudov, A.Sobirov, Sh.Sattorov, Sh.Toshmirzayeva va D.Mannopova Ona
tili. Umumiy o`rta ta‟lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik.-T.: G`ofur G`ulom
nomidagi NMIU.2020/
