MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
120
O’ZBEKISTON JANUBIDA HUNARMANDCHILIKNING
RIVOJLANISHI
(1946-2020 YILLAR MISOLIDA)
Mamarajabov G’ayrat Abdulxakimovich
Termiz davlat universiteti
Jahon tarixi kafedrasi dotsenti v.b.,
tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘zbekiston janubida hunarmandchilik
sohasining 1946-2020 yillar oralig‘ida bosqichma-bosqich rivojlanishi, uning
ijtimoiy-iqtisodiy hayotdagi o‘rni va roli ilmiy asoslangan holda tahlil etilgan. Shu
davr mobaynida hunarmandchilikning an’anaviy shakllari saqlanib qolgan holda,
yangi iqtisodiy sharoitlarda qanday moslashgani va mustaqillikdan keyingi davrdagi
o‘zgarishlar yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Hunarmandchilik, janubiy O‘zbekiston, an’ana, iqtisodiy
islohotlar, mustaqillik, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish.
Surxondaryo vohasi o‘zining ko‘p asrlik tarixi, madaniyati va etnografik
boyligi bilan ajralib turadi. Bu hududda hunarmandchilik - xalqning moddiy va
ma’naviy ehtiyojini qondirish bilan birga, uning badiiy zehni, dunyoqarashi va estetik
tafakkurini ifoda etuvchi muhim amaliy san’at turlaridan biri sifatida shakllandi.
Amaliy-badiiy san’at esa o‘z navbatida nafaqat hayot uchun zarur buyumlarni
tayyorlash, balki ular orqali xalq ijodining badiiy ifoda vositasi sifatida xizmat qildi.
Surxon vohasida hunarmandchilikning shakllanishi ko‘p jihatdan tabiiy-
iqlimiy sharoit, tarixiy-madaniy muhit va xalqning an’anaviy hayot tarzi bilan uzviy
bog‘liq bo‘lgan. Ayniqsa, vohadagi katta shaharlar - Termiz, Denov, Sherobod va
Jarqo‘rg‘on kabi markazlar hunarmandchilikning taraqqiyotida muhim o‘rin tutgan.
Bu shaharlar savdo yo‘llari kesishgan nuqtada joylashgani tufayli, mahalliy
hunarmandlar nafaqat o‘z buyumlarini ichki bozorda, balki Markaziy Osiyoning
boshqa hududlariga ham tarqatish imkoniga ega bo‘lganlar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
121
Vohada shakllangan hunarmandchilik turlari orasida quyidagilar alohida
ajralib turadi:
Kulolchilik: Surxon vohasidagi kulolchilik buyumlari nafaqat foydali, balki
estetik jihatdan juda boy bo‘lib, ularning badiiy bezaklarida an’anaviy o‘simlik va
geometrik naqshlar uchraydi. Termiz va Sherobod kulollari tarixiy manbalarda
alohida tilga olinadi.
Metall ishlash va zargarlik: Zargarlik san’atida mahalliy ustalar oltin, kumush,
mis va bronza materiallaridan bezak buyumlar — bilanguzuk, ziynatlar, oshxona
buyumlari yasagan. Bu buyumlarda xalq naqqoshligi va badiiy ta’bining yuksak
darajasi ko‘zga tashlanadi.
To‘qimachilik: To‘qimachilik hunari mahalliy ayollar orasida rivojlangan
bo‘lib, paxtadan yoki ipakdan to‘qilgan matolarga tikilgan milliy naqshlar har bir
hududning madaniy xususiyatlarini aks ettiradi.
Naqqoshlik va ohangarchilik: Darvozalar, ustunlar va boshqa uy jihozlari
o‘yma san’ati orqali bezatilgan. Ohangarlik esa qurollar, xo‘jalik asboblari va qurilish
vositalarini tayyorlash bilan bog‘liq bo‘lgan.
O‘zbekiston qadimdan hunarmandchilik rivojlangan hudud hisoblanadi.
Ayniqsa, mamlakat janubi – Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlari o‘zining ko‘p
asrlik hunarmandchilik an’analari bilan mashhur
1
. Bu hududlarda yashovchi xalq
hunar turlarini avloddan-avlodga o‘tkazib, o‘ziga xos madaniyat va iqtisodiy hayot
tizimini shakllantirgan. Hunarmandchilik nafaqat moddiy ishlab chiqarish sohasi,
balki madaniy meros sifatida ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib, uning har bir turi
o‘z tarixiga, uslubiga va mintaqaviy xususiyatlariga ega. 1946-yildan boshlab, ya’ni
Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrdan to 2020-yilgacha bo‘lgan davrda janubiy
hududlarda hunarmandchilik sohasi bir qancha bosqichlarni bosib o‘tdi. Bu
bosqichlarda iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlar hunarmandchilikning rivojlanishiga
bevosita ta’sir ko‘rsatdi.
1
Karimov R. O‘zbekiston tarixida hunarmandchilik taraqqiyoti. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001. – 112 b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
122
Sovet Ittifoqi davrida hunarmandchilik ko‘proq davlat va kooperativ
tashkilotlar orqali boshqarilgan. “Hunarmandchilik faoliyati davlat tomonidan
nazorat ostida bo‘lib, ko‘p hollarda u xalq xo‘jaligi ehtiyojlariga xizmat qilgan”
2
. Bu
davrda xususiy hunarmandchilikni rivojlantirishga nisbatan salbiy munosabat
bo‘lgan, ammo an’anaviy hunar turlari, xususan, kulollik va to‘qimachilik qishloq
joylarda asosan oila doirasida saqlanib qolgan.
Shahrisabz, Termiz, Qarshi kabi shaharlarda tashkil etilgan artellar va
kooperativlar orqali kulollar, to‘qimachilar, misgarlar va boshqa hunarmandlar
faoliyat yuritgan. Biroq bu faoliyat asosan rejalashtirilgan iqtisodiyot talablari asosida
shakllangan. Ayrim hollarda hunarmandchilik mahsulotlari eksportga ham
chiqarilgan, biroq ishlab chiqarish hajmi qat’iy reja asosida belgilangan. Bundan
tashqari, hunarmandchilik faoliyati ko‘p hollarda san’at va madaniyat bilan bog‘liq
holda emas, balki maishiy ehtiyojlarni qondirish doirasida ko‘rilgan.
O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng “hunarmandchilik sohasida
yangilanishlar va tiklanish davri boshlandi”
3
. Xususan, 1997-yilda tashkil etilgan
“Hunarmand” uyushmasi faoliyati hunarmandlarni qo‘llab-quvvatlashda muhim rol
o‘ynadi. Ushbu uyushma orqali hunarmandlar uchun yarmarkalar, ko‘rgazmalar,
mahorat darslari tashkil etildi.
Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida kulollik, zardo‘zlik, kandakorlik
va boshqa hunar turlari tiklanib, davlat tomonidan subsidiya va grantlar ajratilishi
yo‘lga qo‘yildi. “Mustaqillik yillarida milliy hunarmandchilik merosini asrab-
avaylash va uni rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga
aylandi”
4
.
Bu davrda hunarmandchilik faoliyati madaniy tadbirlar bilan bog‘liq holda
jonlandi. Ayniqsa, xalq amaliy san’ati festival va ko‘rgazmalari orqali hunarmandlar
o‘z mahsulotlarini keng jamoatchilikka taqdim eta boshladilar
5
. Shuningdek, maktab
2
Islomov M. Mustaqillik yillarida hunarmandchilikning tiklanishi // “Ijtimoiy fanlar” jurnali. – Toshkent, 2005. – №3.
– B. 54–58.
3
To‘xtaboyev H. Janubiy viloyatlarda hunarmandchilik va milliy an’analar. – Qarshi: Nasaf, 2010. – 98 b.
4
Rasulov J. Hunarmandchilik va turizm: rivojlanish istiqbollari // “Iqtisodiyot va madaniyat” jurnali. – Toshkent,
2018. – №4. – B. 70–74.
5
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni “Hunarmandchilikni rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash chora-
tadbirlari to‘g‘risida”. – Toshkent, 2017.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
123
va kollejlar qoshida hunar o‘rgatuvchi to‘garaklar tashkil etilib, yosh avlodga bu
boradagi an’analarni yetkazish ishlari boshlangan.
Ushbu davrda hunarmandchilik sohasi raqobatbardosh tarmoqqa aylandi.
Turizmning rivojlanishi va ichki talabning ortishi “hunarmandchilik mahsulotlarini
bozorga chiqarish imkoniyatlarini kengaytirdi
6
. O‘zbekistonning Janubiy hududlarida
hunarmandchilik markazlari, ustaxonalar va hunar maktablari ochildi.
Xalqaro savdo aloqalari kengaygan sari, onlayn savdo maydonlari orqali
hunarmandlar xorijiy bozorga chiqa boshladi. Bu esa, hunarmandchilikni nafaqat
iqtisodiy, balki madaniy va turistik boylik sifatida qadrlanishini kuchaytirdi. Bundan
tashqari, davlat tomonidan hunarmandchilik uchun imtiyozli kreditlar ajratilishi, soliq
yengilliklari yaratilishi va mahsulotlarni eksport qilish imkoniyatlarining kengayishi
bu sohani rivojlantirishga katta turtki berdi
7
.
Masalan, Surxondaryo viloyatida zardo‘zlik va gilamdo‘zlik, Qashqadaryoda
esa kulollik va kandakorlik yuqori sur’atda rivojlandi. Ustoz-shogird an’anasi asosida
faoliyat yurituvchi ustaxonalar soni ortdi va xalqaro ko‘rgazmalarda ishtirok etish
orqali mahalliy hunarmandlar tanila boshladi.
Xulosa qilib aytganda, 1946-2020 yillar oralig‘ida O‘zbekiston janubida
hunarmandchilik sohasi o‘z taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tdi. Sovet davrida cheklovlarga
qaramay saqlanib qolgan an’anaviy hunar turlari mustaqillikdan keyin qayta tiklanib,
XXI-asrda zamonaviy iqtisodiy tizimga integratsiyalasha oldi. Bugungi kunda
hunarmandchilik ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, mahalliy aholini band
qilish va milliy madaniyatni saqlash vositasi bo‘lib xizmat qilmoqda. Kelgusida bu
sohani yanada rivojlantirish uchun hunarmandlar salohiyatini oshirish, marketing va
savdo imkoniyatlarini kengaytirish, ilmiy asoslangan tadqiqotlar olib borish zarurdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1. Karimov R. O‘zbekiston tarixida hunarmandchilik taraqqiyoti. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2001. – 112 b.
6
“Hunarmand” uyushmasi rasmiy hisobotlari. – Toshkent, 1998–2020 yillar.
7
Karimova D. Oʻzbek xalqining anʼanaviy kasanachiliklari va ularning kelajagi.
Tashkent: Oʻzbek xalq sanʼati va
madaniyati jamiyati. 2021.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
124
2. Islomov M. Mustaqillik yillarida hunarmandchilikning tiklanishi // “Ijtimoiy
fanlar” jurnali. – Toshkent, 2005. – №3. – B. 54–58.
3. To‘xtaboyev H. Janubiy viloyatlarda hunarmandchilik va milliy an’analar. –
Qarshi: Nasaf, 2010. – 98 b.
4. Rasulov J. Hunarmandchilik va turizm: rivojlanish istiqbollari // “Iqtisodiyot va
madaniyat” jurnali. – Toshkent, 2018. – №4. – B. 70–74.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni “Hunarmandchilikni rivojlantirish va
qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”. – Toshkent, 2017.
6. “Hunarmand” uyushmasi rasmiy hisobotlari. – Toshkent, 1998-2020 yillar.
7.
Karimova D. Oʻzbek xalqining anʼanaviy kasanachiliklari va ularning kelajagi.
Tashkent: Oʻzbek xalq sanʼati va madaniyati jamiyati. 2021.
