MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
57
YOSHLARDA OILAVIY QADRIYATLARINI
SHAKLLANTIRISHNING DOLZARB MUAMMOLAR
Z.Sh.Alimardonov,
O‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti “Xizmat faoliyatini
tarbiyaviy-psixologik ta’minlash” kafedrasi boshlig‘i, pedagogika fanlari bo‘yicha
falsafa doktori(PhD), dotsent;
B.B.Abduvasiyev,
O‘zbekiston Respublikasi
Jamoat xavfsizligi universiteti 121-a guruh kursanti
Annotatsiya: Yoshlarda oilaviy qadriyatlarni shakllantirish zamonaviy
jamiyatda muhim ahamiyatga ega, chunki bu jarayon shaxsning har tomonlama
rivojlanishiga ta'sir qiladi. Oila, jamiyatning asosiy hujayrasi sifatida, yoshlarni
axloqiy va ma'naviy jihatdan tarbiyalashda muhim rol o'ynaydi. Hozirgi kunda
oilaviy qadriyatlarni shakllantirishda bir qator muammolar mavjud, jumladan,
o'zgaruvchan ijtimoiy va iqtisodiy sharoitlar, ota-onalarning tarbiyaviy rollarini
to'liq bajarmaslik, va yoshlar orasida oilaviy mas'uliyatga nisbatan pasaygan
qiziqish kabi masalalar yuzaga kelmoqda. Ushbu maqola yoshlarda oilaviy
qadriyatlarni shakllantirishning dolzarb muammolarini tahlil qilishga va ularga
yechimlar topishga qaratilgan.
Kalit so’zlar: yoshlarda tarbiya, oilaviy qadriyatlar, axloqiy tarbiya,
ma'naviy rivojlanish, jamiyat, ijtimoiy sharoitlar, oilaviy mas'uliyat, tarbiyaviy roller,
ota-onalar roli, yoshlar tarbiyasi.
Yoshlarda oilaviy qadriyatlarni shakllantirish, jamiyatning kelajagi uchun
muhim vazifani bajaradi. Oila har bir shaxsning tarbiyasining birinchi maktabi bo'lib,
insonning axloqiy, ma'naviy, va ijtimoiy rivojlanishida muhim o'rin tutadi. Oilaviy
qadriyatlar nafaqat shaxsiy hayotda, balki jamiyatning umumiy barqarorligi va
rivojlanishida ham alohida ahamiyatga ega. Bugungi kunda yoshlar orasida oilaviy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
58
qadriyatlar, mas'uliyat, mehr-oqibat va boshqa muhim atributlar shakllanishi juda
muhimdir. Ammo zamonaviy ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy o'zgarishlar,
texnologiyalar rivojlanishi va oilaviy muhitdagi o'zgarishlar, oilaviy qadriyatlarni
shakllantirishda qator qiyinchiliklarni yuzaga keltirgan. Ota-onalarning tarbiyaviy
rollari, yoshlarning oilaviy mas'uliyatga nisbatan qiziqishining kamayishi, oilaviy
munosabatlarning o'zgarishi kabi muammolar yoshlarning oilaviy qadriyatlarni to'liq
qabul qilishlariga to'sqinlik qilmoqda. Ushbu maqolada yoshlarda oilaviy
qadriyatlarni shakllantirishning dolzarb muammolari tahlil qilinadi va bu
muammolarni bartaraf etish yo'llari ko'rib chiqiladi.[1]
Yoshlarda oilaviy qadriyatlarni shakllantirishning dolzarb muammolari
bugungi kunning eng muhim ijtimoiy masalalaridan biriga aylangan. Oilaviy
qadriyatlar, birinchi navbatda, odamlarning axloqiy va ma'naviy rivojlanishida asosiy
omil sifatida faoliyat ko'rsatadi. Biroq, o'zgaruvchan ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy
sharoitlar bu jarayonni murakkablashtirgan. Ushbu muammolarni yanada chuqurroq
tahlil qilish, ularning ildizlarini aniqlash va muvofiq choralarni belgilash uchun bir
qancha omillarni ko'rib chiqish lozim.[2]
1. Ota-onalar va oilaviy muhitning roli:
Yoshlarda oilaviy qadriyatlarning shakllanishi, avvalo, ota-onalarning
tarbiyaviy roliga bog'liq. Aksariyat hollarda, ota-onalar oilaviy qadriyatlarni
bolalarga to'g'ri etkazishga harakat qilishsa ham, vaqtinchalik yoki uzoq muddatli
tashqi omillar, masalan, ishdagi bandlik, iqtisodiy muammolar yoki shaxsiy
qiyinchiliklar, ularning tarbiyaviy funktsiyasini cheklaydi. Bu, o'z navbatida,
yoshlarning oilaviy qadriyatlar va mas'uliyatni to'liq qabul qilmasligiga olib keladi.
Ota-onalar o'rtasidagi munosabatlarning noto'g'ri va beqarorligi, yoshlar uchun o'ziga
xos namuna bo'lib, ular oilaviy qadriyatlarni shakllantirishda muammo yuzaga
keltiradi.[3]
2. Texnologik rivojlanish va ijtimoiy media:
Zamonaviy texnologiyalar, ayniqsa, internet va ijtimoiy media yoshlarning
hayotida katta o'rin egallamoqda. O'z-o'zidan, bu texnologiyalar yoshlar uchun bilim
va axborot manbai bo'lishi mumkin, ammo ulardan noto'g'ri foydalanish oilaviy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
59
qadriyatlarni buzishiga olib keladi. Ijtimoiy media orqali yoshlar o'zaro munosabatlar
va oilaviy qadriyatlar haqida noto'g'ri tasavvurlarni qabul qilishlari mumkin. Bu esa
oilaning asosiy qadriyatlarini zaiflashtirishi va o'ziga xos ijtimoiy-psixologik
muammolarga olib kelishi mumkin.
3. Oilaviy qadriyatlarning ijtimoiy o'zgarishlar bilan bog'liqligi:
Zamonaviy jamiyatda oilaviy qadriyatlar o'zgarishi, ijtimoiy va madaniy
sharoitlarga bog'liq holda yuzaga kelmoqda. Ko'plab o'zgarishlar yoshlarning
qadriyatlarini shakllantirishda turli xil ijtimoiy bosimlar yaratadi. Masalan, yoshlar
orasida erkinlik, individualizm va yangi g'oyalar haqida ko'proq fikr yuritilishi,
ularning oilaviy qadriyatlar va oilaviy mas'uliyatni anglashida qiyinchiliklarga olib
keladi. Bu o'zgarishlar, o'z navbatida, oilaviy qadriyatlarning shakllanishiga va
yoshlarning oilaga bo'lgan mas'uliyatini tushunishga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
4. Ta'lim tizimi va oilaviy qadriyatlarni shakllantirish:
Ta'lim tizimi ham yoshlarni oilaviy qadriyatlar bilan tanishtirishda muhim rol
o'ynaydi. O'qituvchilar, pedagoglar va boshqa ta'lim xodimlari yoshlar uchun oilaviy
qadriyatlar haqida aniq va samarali ma'lumotlarni etkazishda muhim o'rin tutishlari
kerak. Biroq, ayrim hollarda ta'lim tizimining o'zi bu masalalarga yetarlicha e'tibor
bermayapti. Ta'lim dasturlari ko'proq ilmiy va akademik bilimlarga qaratilgan bo'lib,
yoshlarni oilaviy qadriyatlar va ijtimoiy mas'uliyat haqida to'liq tushuncha berishda
kamchiliklarga olib kelmoqda.
Barcha tahlil qilingan omillar asosida quyidagi asosiy natijalarga erishish
mumkin:[4]
1.
Ota-onalar va oilaning tarbiyaviy roli
hamda ijtimoiy va iqtisodiy
sharoitlarning oilaviy qadriyatlarni shakllantirishga katta ta'sir ko'rsatishi;
2.
Texnologik rivojlanish va ijtimoiy media
yoshlar orasida oilaviy
qadriyatlar haqida noto'g'ri tasavvurlarni shakllantirishga yordam beradi;
3.
Jamiyatda yuz berayotgan o'zgarishlar
oilaviy qadriyatlar va oilaviy
mas'uliyatga bo'lgan yondashuvni o'zgartiradi;
4.
Ta'lim tizimi
oilaviy qadriyatlar haqida yetarlicha ma'lumot bermaganligi
sababli, bu sohada o'zgarishlar zarurligi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
60
Shu bilan birga, oilaviy qadriyatlarni shakllantirishni qo'llab-quvvatlash
uchun jamiyat, ota-onalar, ta'lim muassasalari va ijtimoiy tashkilotlarning hamkorligi
zarur. Yoshlarga oilaviy qadriyatlarni shakllantirishda ma'naviy va axloqiy ko'mak
berish, ularga oilaviy mas'uliyatni tushuntirish va axborot texnologiyalarini to'g'ri
foydalanish zarur.[5]
Yoshlar orasida oilaviy qadriyatlarni shakllantirish bugungi kunda eng
dolzarb muammolardan biri bo'lib qolmoqda. Oilaviy qadriyatlar shaxsning axloqiy,
ijtimoiy va emosional rivojlanishida muhim o‘rin tutadi, bu qadriyatlar ularning xulq-
atvori va keng jamoatdagi munosabatlarining asosini tashkil qiladi. Biroq, bu
qadriyatlarni yoshlar ongiga singdirish jarayoni bir qator qiyinchiliklarga duch
kelmoqda.
Yoshlar hayotining dastlabki bosqichlarida ota-onalar va oila atrof-muhitining
ta'siri juda katta ahamiyatga ega. Ota-onalarning hurmat, mas'uliyat, muhabbat va
o‘zaro tushunish kabi qadriyatlarni o‘rgatishda tutgan roli juda muhim. Ammo tashqi
omillar, jumladan, iqtisodiy bosimlar, jamiyatdagi ijtimoiy me'yorlarning o‘zgarishi
va texnologik taraqqiyotning tezligi bu jarayonni murakkablashtiradi. Raqamli
axborot vositalarining tez rivojlanishi va ma'lumotlarga oson kirish imkoniyati
yoshlarni turli xil qarama-qarshi qadriyatlar bilan tanishtirib, an'anaviy oilaviy
o‘rgatishning ta'sirini susaytirishi mumkin.[6]
Shuningdek, jamiyatdagi o‘zgarishlar, ya'ni individualizmning kuchayishi va
an'anaviy jamoat aloqalarining zaiflashuvi oilaviy qadriyatlar barqarorligini
saqlashda yangi qiyinchiliklarni yuzaga keltirmoqda. Shaxsiy yutuqqa yo'naltirilgan
qadriyatlarning kuchayishi va oila birligi, o‘zaro yordam va mas'uliyatning
ahamiyatining kamayishi oilaviy qadriyatlarni shakllantirishda qiyinchiliklarni
keltirib chiqaradi. Shu sababli, oilaviy qadriyatlarni mustahkamlash uchun yangi
yo‘llar topish va an'anaviy prinsiplarni zamonaviy haqiqatlarga moslashtirish juda
muhimdir.
Ta'lim tizimi ham yoshlar orasida oilaviy qadriyatlarni shakllantirishda
muhim rol o'ynaydi, chunki maktablar oila va jamiyatdan keyin yoshlar uchun eng
ta'sirchan joy hisoblanadi. Ammo, hozirgi ta'lim tizimida, ko'plab hollarda, akademik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
61
muvaffaqiyatlarga ko'proq e'tibor qaratilmoqda, shuning uchun yoshlarni ijtimoiy,
emosional va oilaga oid kompetensiyalarni rivojlantirishga yetarlicha e'tibor
berilmayapti. Maktablar yoshlarni oilaning ahamiyati, jamiyatga bo‘lgan mas'uliyat
va ijtimoiy munosabatlar haqida o‘rgatishda faolroq bo‘lishi kerak.[7]
XULOSA
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, yoshlar orasida oilaviy qadriyatlarni
mustahkamlash yo‘li ota-onalar, ta'lim muassasalari, davlat idoralari va keng
jamoatchilikning faol hamkorligini talab qiladi. Oilaning ahamiyatini chuqurroq
anglashni yoshlar ongiga singdirish jarayoni erta bosqichlardan boshlanishi va
o'smirlik va kattalik davrida davom etishi kerak. Har xil sohalarda amalga oshirilgan
sa'y-harakatlar orqali oilaviy qadriyatlarni shakllantirishdagi muammolarni hal qilish
va kelajak avlodlarini kuchli bog‘lanish, mas'uliyat va o‘zaro hurmat asosida
tarbiyalash mumkin.
Shu bilan birga, yoshlar qadriyatlarini shakllantirish - bu davom etayotgan
jarayon bo‘lib, birgalikda harakat qilishni va ko‘p jihatli yondashuvni talab qiladi.
Jamiyat uchun oilaviy qadriyatlarning ahamiyatini anglash va ularni yoshlar ongida
shakllantirishga yo‘naltirilgan strategiyalarga sarmoya kiritish juda zarur, bu esa
sog‘lom va birlashgan jamiyatni shakllantirishga olib keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Abduqodirov, O. (2019). Yoshlar tarbiyasi va oilaviy qadriyatlar: Zamonaviy
yondashuvlar. Tashkent: O‘zbekiston Yozuvchilar Uyushmasi.
2. Karimov, I. (2020). Jamiyatda oilaviy qadriyatlarning o‘rni va ahamiyati. Tashkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti.
3. Davlatov, A. (2021). Yoshlar va oilaviy qadriyatlar: O‘zgarishlar va muammolar.
Toshkent: O‘zbekistan Respublikasi Ta'lim vazirligi.
4. Mavlonov, R. (2018). Oilaviy qadriyatlarni shakllantirishda ota-onaning roli.
Tashkent: Ta'lim va Fan nashriyoti.
5. Tursunov, Z. (2022). Yoshlar tarbiyasidagi dolzarb masalalar. Tashkent:
O‘zbekiston Yoshlar ittifoqi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
62
6. Yunusova, G. (2017). O‘zbek oilasida yoshlar tarbiyasining asosiy tamoyillari.
Toshkent: Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti.
7. Zohidov, F. (2020). Oilaviy qadriyatlar va yoshlar: Ijtimoiy tahlil. Tashkent:
O‘zbekiston Jamiyatini Tadqiq etish markazi.
