MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
420
NON MAHSULOTLARI TEXNOLOGIYASI: ZAMONAVIY
YONDASHUVLAR VA RIVOJLANISH TENDENSIYALARI
Nazarova Lobar Xolovna
Buxoro davlat texnika universiteti 3- bosqich talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada non mahsulotlari texnologiyasining
zamonaviy holati, ishlab chiqarish bosqichlari, innovatsion texnologiyalar va
funksional oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishdagi yondashuvlar tahlil
qilingan. Non mahsulotlari sifatini oshirishda fermentatsiya jarayonlarini
optimallashtirish, biologik faol komponentlardan foydalanish va ekologik toza
xomashyo asosida ishlab chiqarishni kengaytirish masalalari ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar: non mahsulotlari, fermentatsiya, biotexnologiya, funksional
oziq-ovqat, sifat ko‘rsatkichlari.
Non mahsulotlari inson ovqatlanish ratsionining muhim qismini tashkil etadi.
O‘zbekiston aholisi uchun non nafaqat asosiy energiya manbai, balki ijtimoiy-
madaniy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda non mahsulotlari
texnologiyasi zamonaviy ilmiy-texnik yondashuvlar asosida rivojlanmoqda. Bu
yo‘nalishda asosiy e’tibor mahsulot sifati, ekologik xavfsizligi va inson salomatligiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillarga qaratilmoqda Non mahsulotlari texnologiyasi
insoniyat ovqatlanish madaniyatining ajralmas qismi hisoblanadi. Zamonaviy davrda
bu soha nafaqat an’anaviy ishlab chiqarish texnologiyalarini saqlab qolmoqda, balki
ilg‘or yondashuvlar orqali yangi rivojlanish bosqichiga ko‘tarilmoqda [1].
Non ishlab chiqarish jarayoni bir nechta muhim bosqichlarni o‘z ichiga oladi.
Xomashyo tayyorlash bosqichida bug‘doy uni, suv, xamirturush, tuz kabi asosiy
komponentlar texnologik talablar asosida saralanadi. Uni tarkibidagi kleykovina
miqdori va sifat darajasi xamirning strukturasini, nonning hajmini va g‘ovaklik
darajasini belgilaydi.Xamir tayyorlash jarayoni mexanik aralashtirish va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
421
fermentatsiya jarayonlaridan iborat. Bu bosqichda fermentlar faollashib, xamirda gaz
hosil bo‘ladi, bu esa pishirilganda nonning ko‘tarilishi va yumshoqligini ta’minlaydi.
Pishirishdan avval xamirga shakl beriladi va u issiqlik ishloviga tayyorlanadi. Non
mahsulotlari odatda 200–250 °C haroratda 30–45 daqiqa davomida pishiriladi.
Pishgan mahsulot esa sovutilib, gigiyenik sharoitda qadoqlanadi. Zamonaviy
yondashuvlar bu jarayonlarga yangi texnologiyalarni tatbiq etishni nazarda tutadi.
Jumladan, biotexnologik usullar yordamida mahsulotning hazm bo‘lishini
yengillashtiruvchi fermentlar va foydali mikroorganizmlardan foydalanilmoqda. Bu
esa non mahsulotlarining nafaqat organoleptik, balki biologik qiymatini ham
oshirishga xizmat qilmoqda. Ayniqsa, probiotik va prebiotik komponentlar bilan
boyitilgan funksional non mahsulotlariga bo‘lgan talab ortmoqda. Ular yurak-qon
tomir tizimi, ovqat hazm qilish faoliyati va immun tizimiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi.So‘nggi yillarda glutensiz non mahsulotlariga ehtiyoj ortib bormoqda. Bu
esa tsöliaki yoki kleykovinaga nisbatan intoleransiyaga ega iste’molchilar uchun
alternativ variantlar ishlab chiqilishini taqozo etmoqda. Glutensiz nonlar uchun
makkajo‘xori uni, guruch uni, amarant va boshqa gipoallergen xomashyolar
qo‘llanilmoqda [2].
Ekologik xavfsizlik masalasi ham muhim o‘rinda turibdi. Pesticidsiz
yetishtirilgan bug‘doydan olingan un, tabiiy bo‘yoqlar va o‘simlik ekstraktlaridan
foydalanish sog‘lom ovqatlanish tarafdorlari tomonidan yuqori baholanmoqda. Shu
bilan birga, ishlab chiqarish jarayonida energiya tejovchi texnologiyalar, chiqindisiz
ishlab chiqarish tizimlari va qayta ishlanadigan qadoqlardan foydalanish global iqlim
o‘zgarishiga qarshi kurashishning bir qismi sifatida e’tiborga olinmoqda. Hozirgi
kunda ishlab chiqarishning raqamlashtirilishi va avtomatlashtirilishi non mahsulotlari
sifatini nazorat qilish va samaradorlikni oshirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
IoT texnologiyalari, sun’iy intellekt yordamida ishlovchi sensorlarga asoslangan
monitoring tizimlari, xamir fermentatsiyasi jarayonlarini real vaqt rejimida kuzatish
va optimallashtirish imkonini bermoqda. Bu esa mahsulot sifatida barqarorlikni
ta’minlaydi hamda inson omiliga bog‘liq xatoliklarni kamaytiradi.Mahsulot sifatini
baholashda esa organoleptik ko‘rsatkichlar (tashqi ko‘rinishi, ta’mi, hidi), fizik-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
422
mexanik xususiyatlar (g‘ovaklik, elastiklik, og‘irlik-hajm koeffitsienti) va saqlanish
muddati asosiy mezonlar sifatida qo‘llaniladi. Bundan tashqari, HPLC, mikroskopik
tahlil, ferment faolligini aniqlash kabi zamonaviy laboratoriya usullaridan
foydalanilmoqda [3].
Shuningdek, non mahsulotlari ishlab chiqarishda mahalliy xomashyoning
texnologik imkoniyatlaridan samarali foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi.
Masalan, O‘zbekiston sharoitida yetishtirilayotgan g‘alla navlarining sifat
ko‘rsatkichlari va ularning texnologik xususiyatlari tahlil qilinmoqda. Ayrim navlar
yuqori protein miqdoriga ega bo‘lib, ulardan sifatli un olish mumkin. Shu bilan birga,
past kleykovinali navlar esa maxsus texnologiyalar orqali boyitish usullariga muhtoj
bo‘ladi. Mahsulotlar assortimentini kengaytirish ham bugungi kunning dolzarb
masalalaridan biridir. An’anaviy bug‘doy nonga qo‘shimcha ravishda, qora bug‘doy
(grechixa), suli, javdar, jo‘xori, arpa kabi dondan tayyorlangan non mahsulotlari
ishlab chiqarishga bo‘lgan talab kundan kunga ortib bormoqda. Bu donlar tarkibida
ko‘plab mikroelementlar, vitaminlar, antioksidantlar mavjud bo‘lib, ularni inson
salomatligi uchun foydali xususiyatlari tufayli ratsionga kiritish tavsiya etiladi.
Bundan tashqari, yangi texnologik usullar – masalan, vakuum quritish, mikroto‘lqinli
pishirish va infraqizil isitish texnologiyalari non mahsulotlari ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Ular pishirish vaqtini qisqartirish,
energiya sarfini kamaytirish va mahsulotning foydali komponentlarini saqlab qolish
imkonini beradi. [4].
Innovatsion qadoqlash texnologiyalari ham ushbu sohaning tarkibiy qismi
hisoblanadi. Atmosferasiz (MAP) yoki biologik parchalanadigan materiallardan
tayyorlangan qadoqlar non mahsulotining saqlash muddatini uzaytiradi va uni tashish
vaqtida sifatini saqlab qoladi. Shu bilan birga, oziq-ovqat xavfsizligi va izlenish
tizimlarini joriy etish orqali iste’molchining ishonchini oshirish mumkin. Ilmiy
tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, non mahsulotlariga xalq tabobatida ishlatiladigan
o‘simlik ekstraktlari (masalan, zanjabil, qariqiz, arpabodiyon, qora sedana)
qo‘shilgan hollarda ularning antibakterial va immunitetni ko‘taruvchi xususiyatlari
kuchayadi. Bunday mahsulotlar ayniqsa bolalar, qariyalar va salomatligi zaif bo‘lgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
423
shaxslar uchun tavsiya etiladi. Zamonaviy non mahsulotlari texnologiyasida inson
individual ehtiyojlariga moslashtirilgan (personalized nutrition) yondashuvlar ham
shakllanmoqda. Masalan, diabet bilan og‘rigan bemorlar uchun glikemik indeksi past
bo‘lgan nonlar, sportchilar uchun energiya qiymati yuqori bo‘lgan nonlar ishlab
chiqilmoqda. Bu esa kelajakda non mahsulotlarini shunchaki oziq-ovqat emas, balki
sog‘lomlashtiruvchi vosita sifatida ham qarash imkonini yaratadi [5].
Yuqoridagi yondashuvlar non mahsulotlari texnologiyasini nafaqat sifatli,
balki sog‘lom va ekologik xavfsiz oziq-ovqat ishlab chiqarish yo‘nalishida
rivojlantirishga xizmat qilmoqda. Non mahsulotlari texnologiyasi sohasida olib
borilayotgan ilmiy izlanishlar va texnologik yangiliklar mahsulot sifati, xavfsizligi
hamda foydalilik darajasini oshirishga xizmat qilmoqda. Innovatsion va
biotexnologik yondashuvlar asosida ishlab chiqarilgan non mahsulotlari aholining
sog‘lom ovqatlanishini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Kelajakda ekologik toza va
funksional mahsulotlar ishlab chiqarishga qaratilgan texnologiyalar dolzarbligicha
qolmoqda [6].
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Nazarov, S. A. va boshq. (2020). Non mahsulotlari texnologiyasi. Toshkent:
Oziq-ovqat sanoati nashriyoti.
2.
Mamatqulov, M. M. (2019). “Biotexnologiyaning non mahsulotlari ishlab
chiqarishdagi roli”. Oziq-ovqat texnologiyalari jurnali, №2, 45–51.
3.
M.G.Vasiyev.Non
mahsulotlari
texnologiyasi.
Toshkent: “Yangi asr
avlodi”.(2009).
4.
Suyunov, K. K. Milliy non mahsulotlari va ularning pishirish texnologiyalari.
Toshkent: Ilm-fan nashriyoti. (2018).
5.
Karimova, G. T. (2021). “Funktsional non mahsulotlari texnologiyasi asoslari”.
Ilmiy-amaliy tadqiqotlar to‘plami, №3, 33–39.
6.
FAO. (2022). Guidelines for the assessment of bread quality parameters. Rome:
Food and Agriculture Organization of the UN.
