MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
405
O’TKIR HOSHIMOV IJODIDA INSONIYLIK TUSHUNCHASI VA
UNING TALQINI
Zaripova Muxlisa Xamid qizi
Ajiniyoz nomidagi NDPI Turkiy tillar fakulteti Oʻzbek tili va adabiyoti
yoʻnalishi 3-kurs talabasi
muxlisazaripova840@gmail.com
Ilmiy rahbari: Allambergenova Nodira Gulmirzayevna
Annotatsiya
: Ushbu maqolada XX asr oʻzbek adabiyotining yetuk
namoyandasi Oʻtkir Hoshimovning ijodida insoniylik tushunchasining badiiy talqini
oʻrganiladi. Yozuvchining roman, qissa va hikoyalarida inson qalbi, maʼnaviyati,
ijtimoiy adolat va axloqiy qadriyatlar masalalari qanday aks etganligi tahlil qilinadi.
Asarlardagi qahramonlar orqali insoniy fazilatlar, kamchiliklar va jamiyatdagi
ziddiyatlar ochib beriladi. Xususan, "Dunyoning ishlari", "Ikki eshik orasi",
"Oʻzbeklar" kabi asarlar misolida Hoshimovning inson ruhiyatini chuqur tahlil qilish
uslubi koʻrib chiqiladi.
Kalit soʻzlar: Oʻtkir Hoshimov, insoniylik, maʼnaviyat, badiiy talqin,
qahramon psixologiyasi, ijtimoiy adolat, "Ikki eshik orasi", "Dunyoning ishlari",
"Oʻzbeklar", XX asr oʻzbek adabiyoti.
Аннотация: В данной статье рассматривается художественная
интерпретация понятия человечности в творчестве выдающегося
представителя узбекской литературы XX века Уткира Хошимова.
Анализируется, как в его романах, повестях и рассказах отражаются вопросы
человеческой души, духовности, социальной справедливости и моральных
ценностей. Через образы героев раскрываются человеческие добродетели,
недостатки и противоречия в обществе. В частности, рассматривается
метод глубокого анализа человеческой психологии в таких произведениях, как
«Дела мира», «Между двумя дверями», «Узбеки».
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
406
Ключевые слова: Уткир Хошимов, человечность, духовность,
художественная
интерпретация,
психология
героя,
социальная
справедливость, «Между двумя дверями», «Дела мира», «Узбеки», узбекская
литература XX века.
Annotation: This article explores the artistic interpretation of the concept of
humanity in the works of Oʻtkir Hoshimov, a prominent figure in 20th-century Uzbek
literature. It analyzes how his novels, novellas, and short stories reflect issues of the
human soul, spirituality, social justice, and moral values. Through the characters in
his works, human virtues, flaws, and societal contradictions are revealed. In
particular, Hoshimov’s method of deeply analyzing human psychology is examined
through examples such as “The Affairs of the World,” “Between Two Doors,” and
“The Uzbeks.”
Keywords: Oʻtkir Hoshimov, humanity, spirituality, artistic interpretation,
character psychology, social justice, “Between Two Doors,” “The Affairs of the
World,” “The Uzbeks,” 20th-century Uzbek literature.
Kirish
Oʻtkir Hoshimov (1941–2013) — XX asr oʻzbek adabiyotining eng nufuzli
vakillaridan biri boʻlib, uning ijodi inson qalbi, jamiyatdagi adolatsizliklar va
maʼnaviy qadriyatlar mavzulariga bagʻishlangan. Uning asarlarida insoniyatning
azaliy muammolari — mehr, sadoqat, vijdon, insof kabi tushunchalar badiiy mahorat
bilan ifodalangan. Hoshimov ijodida insonning ichki dunyosi, uning hayotdagi
kurashi va maʼnaviy izlanishlari asosiy oʻrinni egallaydi. Uning "Dunyoning ishlari",
"Ikki eshik orasi", "Oʻzbeklar" kabi asarlari orqali insoniylikning turli jihatlari ochib
berilgan.
Bu maqolada Hoshimovning insoniylik tushunchasini qanday talqin qilgani,
uning qahramonlari orqali qanday axloqiy va ijtimoiy masalalar koʻtarilganligi tahlil
qilinadi.
Tahlil va muhokama
Oʻtkir Hoshimov ijodida insoniylik tushunchasi va uning talqini: Tahlil
va muhokama
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
407
Oʻtkir Hoshimov oʻzbek adabiyotida insoniy qadriyatlar, maʼnaviy izlanishlar
va ijtimoiy adolat mavzularini chuqur badiiy talqin qilgan yirik yozuvchilardan
biridir. Uning asarlarida inson qalbi, uning hayotdagi kurashi, mehr-sadoqat, vijdon
va insof kabi tushunchalar asosiy oʻrinni egallaydi. Hoshimov ijodida insonning
maʼnaviy kamoloti, jamiyatdagi illatlar va shaxsning oʻziga xos psixologik
kechinmalari badiiy mahorat bilan ifodalangan.
Inson qalbi va maʼnaviy izlanishlar
Oʻtkir Hoshimov ijodining markazida inson ruhiyati turadi. Uning asarlarida
qahramonlarning ichki dunyosi, ularning hayotdagi izlanishlari, baxt-qismat kurashi
aks etadi. "Dunyoning ishlari" qissasida ona mehrining cheksizligi, farzand uchun
fidoyilik kabi mavzular yoritilgan. Asarda ona qalbidagi sevgi, mehribonlik va
qurbonlik insoniyatning eng oliy fazilatlari sifatida koʻrsatiladi. Yozuvchi shunday
deydi:
"Dunyoda hech bir chegarani tan olmaydigan va quyosh kabi muttasil nur
sochib turadigan sehrli kuch bor. Bu — Ona mehri!"
Bu fikr Hoshimovning insoniylik haqidagi asosiy qarashlarini ifodalaydi —
yaʼni, insonning eng ulugʻvor fazilati mehr, sadoqat va vijdonli boʻlishidadir.
"Oʻzbeklar" hikoyasidagi Otinoyi obrazi ham shu nuqtai nazardan qiziqarli.
U oʻz farzandi Iskandar tomonidan eʼtiborsiz qoldirilganiga qaramay, hech qachon
shikoyat qilmaydi, balki oʻgʻliga nisbatan mehr va sadoqatini saqlab qoladi. Bu orqali
adib ona qalbidagi cheksiz sabr, poklik va fidoyilikni tasvirlaydi. Otinoyi obrazi
orqali oʻzbek ayolining azamatligi, oilaviy qadriyatlarga sadoqati namoyon boʻladi.
Ijtimoiy adolat va inson qismati
Hoshimov ijodida jamiyatdagi adolatsizliklar, inson qismati va uning hayot
yoʻlidagi toʻsiqlar ham muhim oʻrin tutadi. "Ikki eshik orasi" romani buning yorqin
namunasidir. Asarning bosh qahramoni Muzaffar urush davridagi ogʻir sinovlardan
oʻtib, keyinchalik farovon hayotga erishadi, lekin uning atrofidagi jamiyatda
maʼnaviy tushkunlik, axloqiy pasayish kuzatiladi. Muzaffar oʻz hayotini toʻgʻri
yoʻldan boshlaganiga qaramay, atrofidagi odamlarning nodonligi, xiyonati uni ruhan
qiynaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
408
Yozuvchi bu roman orqali inson hayotining ikki eshik orasidagi
oʻxshashligini koʻrsatadi — yaʼni, tugʻilish va oʻlim oraligʻidagi hayot yoʻli
murakkab, toʻsiqlar bilan toʻldirilgan. Bu yoʻldan muvaffaqiyatli oʻtish uchun
insondan kuchli iroda, jasorat va maʼnaviy bardoshlik talab qilinadi. Roman
qahramonlari — Oksoqol, Qora amma, Robiya — oʻz hayotlarini sharaf bilan
yashagan, axloqiy qadriyatlarga sodiq qolgan insonlar sifatida tasvirlanadi.
Insof va vijdon masalalari
Hoshimovning "Insof" hikoyasida bu tushunchaning turli talqinlari
oʻrganiladi. Hikoyada yapon mehmonining bogʻdan meva olmasligi, doʻkondorning
shogirdiga nisbatan adolatsiz munosabati kabi misollar orqali zamonaviy jamiyatda
insofning yoʻqolib borayotgani haqida fikr yuritiladi. Yozuvchi shunday deydi:
"Insof — bu insonning oʻziga qarshi adolatli boʻlishidir."
Bu hikoya orqali Hoshimov zamonaviy dunyoda insoniy qadriyatlar pasayib
borayotgani, odamlarning moddiy manfaatlarga berilib ketishi haqida fikr bildiradi.
Hajviyot orqali ijtimoiy illatlarni fosh etish
Oʻtkir Hoshimov ijodida hajviy asarlar ham muhim oʻrin tutadi. "Ikki karra
ikki — besh" qissasida u jamiyatdagi maʼnaviy tubanlik, mansabdorlarning
nodonligi, katta rahbarlarning axloqsizligi kabi illatlarni fosh qiladi. Asarda raisning
oʻgʻli otasining xiyonatini ochib beradi, lekin bu kurash yaxshi asoslanmaganligi
uchun qissa tanqidchilar tomonidan keskin baholarga uchraydi.
Shunga qaramay, Hoshimovning hajviy uslubi uning ijodining muhim qismi
hisoblanadi. U jamiyatdagi illatlarni kulgili tarzda tasvirlab, ularga qarshi kurashish
zarurligini taʼkidlaydi.
Ayol qahramonlar orqali insoniylik timsollari
Hoshimov asarlarida ayol qahramonlar alohida ahamiyatga ega. "Oʻzbeklar"
hikoyasidagi Otinoyi, "Dunyoning ishlari" qissasidagi ona, "Ikki eshik orasi"
romanidagi Robiya kabi obrazlar orqali u ayollarning sabr-qanoati, mehr-sadoqati va
maʼnaviy qudratini koʻrsatadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
409
Ayollar Hoshimov ijodida insoniy fazilatlarning timsolidir. Ularning
qahramonliklari jang maydonlaridagi qahramonlik emas, balki kundalik hayotdagi
cheksiz sabr, mehnatsevarlik va oilaviy qadriyatlarga sodiqlikdan iborat.
Xulosa
Oʻtkir Hoshimov ijodida insoniylik tushunchasi inson qalbi, maʼnaviy
qadriyatlar va ijtimoiy adolat masalalari bilan chambarchas bogʻliq. Uning asarlari
orqali insonning oliy fazilatlari — mehr, sadoqat, insof, vijdon kabi tushunchalar
badiiy mahorat bilan ifodalangan. "Dunyoning ishlari" asarida ona mehrining
ulugʻligi, "Ikki eshik orasi" romanda inson qismati va jamiyatdagi adolatsizliklar,
"Oʻzbeklar" hikoyasida esa milliy qadriyatlar va insoniy kamolot mavzulari oʻz
ifodasini topgan.
Hoshimovning asarlari nafaqat oʻzbek, balki jahon adabiyotidagi insoniylik
mavzularini chuqur oʻrganish uchun muhim manba hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1.
Oʻtkir Hoshimov
. "Dunyoning ishlari". Sharq nashriyoti, 2005. – Bet 45-60.
2.
Oʻtkir Hoshimov
. "Ikki eshik orasi". Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot,
1985. – Bet 120-150.
3.
Oʻtkir Hoshimov
. "Oʻzbeklar" hikoyalar toʻplami. Yangi asr avlodi, 2006. –
Bet 30-40.
4.
Wikipedia
.
"Oʻtkir
https://uz.wikipedia.org/wiki/Oʻtkir_Hoshimov
5.
Wikipedia
.
"Dunyoning
https://uz.wikipedia.org/wiki/Dunyoning_ishlari
6.
Arboblar.uz
.
"Oʻtkir
Hoshimov
tarjimai
https://arboblar.uz/uz/people/khashimov-utkir
7.
Tafakkur.net
. "Oʻtkir Hoshimov hayoti va ijodi".
8.
Zenodo
. "Oʻtkir Hoshimov asarlarida ijtimoiy muammolar talqini". 2022. –
Bet 1-10.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
410
9.
Said Ahmad
. "Oʻtkir Hoshimov nasri haqida mulohazalar". Adabiyot va sanʼat
jurnali, 1998. – Bet 22-30.
10.
Abdugʻafur Rasulov
. "Oʻtkir Hoshimov: Ijodiy portret". Yangi asr avlodi,
2010. – Bet 55-70.
