MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
348
GO’DAKLIK DAVRIDA BO’LADIGAN PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLAR
SHahrisabz davlat pedagogika instituti
Pedagogika fakulteti Maktabgacha ta’lim
Yo’nalishi talabasi Temirova Dinora Berdiyor qizi
Malikova Ruxsora Abdurasul qizi
Annotatsiya: Ushbu maqola go’daklik davrida sodir bo’ladigan
psixologik o’zgarishlar, bundan tashqari jismoniy hamda ijtimoiy jihatdan juda tez
rivojlanishi haqida yoritilgan
Kalit so’zlar: Go‘daklik davri, faol, tez ilg‘aydigan, harakatchan, harakat
ko‘nikmalari, kattalar bilan hamkorlik, ajratish layoqati, jismoniy jihat, bolaning
psixik taraqqiyoti.
Аннотация:
В статье рассматриваются психологические
изменения, происходящие в младенчестве, а также быстрое физическое и
социальное развитие, происходящее в младенчестве.
Ключевые слова: Младенчество, активный, быстрый, подвижный,
двигательные навыки, сотрудничество со взрослыми, способность различать,
физический аспект, психологическое развитие ребенка.
Abstract: This article discusses the psychological changes that occur
during infancy, as well as the rapid physical and social development that occurs
during infancy.
Keywords: Infancy, active, fast-paced, mobile, motor skills, cooperation
with adults, ability to distinguish, physical aspect, child's mental development.
Go‘daklik davri - bu bolaning himoyasiz, kam harakat, atrofidagi hodisalarga
juda kam reaksiyasi bo‘lgan boladan juda jadal ravishda rivojlanadigan, faol, tez
ilg‘aydigan, harakatchan, yordamga chaqira oladigan quvnoq bolaga aylanish
davridir. Go‘dak yoshidagi bola ham jismoniy, ham psixik, ham ijtimoiy jihatdan juda
tez rivojlanadi. U qisqa vaqt ichida kattalar bilan munosabat o‘rnatadi, predmetlarini
ushlashga va ulardan foydalanishga o‘rganadi. U atrof-olamdagi narsalarni kuzatadi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
349
predmendtlarnii qo‘li bilan ushlab, ularni qandayligini bilishga intiladi, tovushlarga
e’tibor beradi va predmetlarni harakatlantirish yordamida shu tovushlarni o‘zi
yaratishga harakat qiladi.
Go‘daklik yoshida bolalami harakat ko‘nikmalari, ayniqsa qo‘l va
oyoqlarining murakkab sensor koordinatlashgan harakatlari tez shakllanadi. Bu
harakatlar keyinchalik bolalarni bilish va aqliy qobiliyatlarini yuzaga kelishida
judayam sezilarli roll o‘ynaydi. Bola qo‘l va oyoq harakatlari hisobiga olam haqida
axborotlari ahamiyatli qismini oladi. Qo‘lning murakkab harakatlari idrokning
birlamchi shakliga kiradi va odamning aqliy faoliyatini mukammallashuvini
ta’minlovchi uning ajralmas qismiga aylanadi. Bola qo'lining katta impulsiv faolligi
hayotining birinchi haftasida namoyon bo‘ladi. Bu faollik qo‘llarni silkitish, ushlash,
barmoqlar harakatlarini o‘z ichiga oladi. Bola 3-4 oyligida predmetlarga qo‘l uzata
boshlaydi, kattalarning yordami bilan o‘tiradi. 5 oyligida u harakatsiz predmetlarni
qo‘li bilan ushlay oladi. Bola harakatlanayotgan narsani kuzata boshlaydi. U turli
ovozlarga, jumladan, kattalarning tovushlariga e’tibor bera boshlaydi.
Go‘daklik davridagi bolaning hayoti to‘liq kattalar bilan hamkorlikdagi
emotsional munosabat bilan bog‘liq bo‘lib, bola kayfiyatining yaxshi bo‘lishiga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatadi. 4-5 oyligidan boshlab, bola o‘z yaqinlarini
begonalardan ajrata boshlaydi. Kattalar bilan emotsional munosabat shu yoshdagi
bolalaring asosiy yetakchi faoliyati bo'lib, bola psixologik taraqqiyotining asosi bo‘lib
hisoblanadi. Kattalarning doimiy ravishda bola bilan birga bo‘lishlariga unga о‘z
diqqatlarini qaratishlariga odatlanishi, uning o‘yinchoqlarga nisbatan qiziqishining
susayishiga olib kelishi mumkin. Tarbiyaning to‘g‘ri olib borilishi bolaning kattalar
bilan bo‘ladigan muomala - munosabatni predmetlar, o‘yinchoqlar bilan
munosabatining almashinishiga olib keladi. Kattalar yordami bilan bajariladigan
barcha xatti-harakatlar bolaning kelgusi psixik rivoji uchun asos bo‘ladi.
Go‘dak bola 2 oylik vaqtidan boshlab, o‘z onasining yuzini va ovozini
o‘zgalarnikidan ajrata boshlaydi. 2-3 oyligidan boshlab esa, onasining tabassumi va
kulgusiga tabassum va turli harakatlar bilan javob qaytaradi. 3-4 oyligidan boshlab,
bolalar yaqinlariga o‘z harakatlari bilan ko‘rish, eshitish yoki gapirishni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
350
xohlayotganligini ko‘rsatadilar. 8 oyligidan boshlab esa, bola o‘zgacha muhit va
begonalar qo‘liga tushsa, o‘z xavotirini yig‘isi orqali namoyon etadi. Bu xavotir 14-
18 oyligida asta-sekinlik bilan kamaya boshlaydi. 2-3 oylik bolalarda yuzaga
keladigan narsalarni ushlay olish harakatlarining shakllanishi ularda predmetlarning
shakli va hajmini idrok qilishlarini rivojlanishiga olib keladi. Bir yoshga yetgan
bolada atrof muhitni bilishga qiziqishi va rivojlanayotgan bilish faolligi ko‘zga
tashlanadi.
Go’dak bolalar jismoniy jihatdan tez rivojlanishi bilan birga psixik jihatdan
ham juda tez rivojlanadilar. Chaqaloq bolalar psixikasining rivojlanishi, birinchidan,
analizatorlarning takomillashuvi bilan bog’liq bo’lsa, ikkinchidan, mustaqil
harakatlarining o’sishi bilan bog’liqdir. Analizatorlaring tez takomillashuvi natijasida
bola uch oylik bo’lgandan so’ng unda dastlabki shartli reflekslar yuzaga kela
boshlaydi. Demak, ana shu davrdan boshlab bola psixikasi tez rivojlanish yo’liga
kiradi. Yuqorida aytib o’tganimizdek, u dastavval bolada harakat analizatorlari bilan
bog’liq bo’lgan, undan so’ng eshitish va ko’rish analizatorlari bilan bog’liq bo’lgan
shartli reflekslar yuzaga keladi. Ana shu tariqa barcha analizatorlarga nisbatan har xil
murakkablikda shartli reflekslar tobora ko’plab yuzaga kela boradi. Shartli
reflekslarning yuzaga kelishi bola psixikasining rivojlanishi uchun moddiy zamin
bo’ladi.
Bolaning psixik taraqqiyotida murakkab harakatlarni egallab borishi juda
katta rol o’ynaydi. Bola olti oylik bo’lgach, mustaqil o’tira oladigan bo’ladi. Bola
o’tira boshlagandan so’ng uning nazar doirasi kengayib, unda yangidan-yangi
taassurotlar paydo bo’ladi. Bola ko’z o’ngida yangi taassurotlarning paydo bo’lishi
idrok, diqqat, xotira kabi psixik jarayonlarning rivojlanishiga katta yordam beradi.
Bola sakkiz oylik bo’lgach yana bir murakkab bo’lgan harakatni, ya’ni emaklashni
boshlaydi. Bola psixikasining rivojlanishida bu yangi harakatning ahamiyati kattadir.
Emaklay boshlagach, bolaning atrofidagi narsalar bilan munosabatda bo’lish
imkonoyati kengayadi. Natijada mustaqil harakat qilib, yangidan yangi narsalarni
taniy boshlaydi. Bolani hamma narsa qiziqtiradi. U bir narsani olib ikkinchi narsaga
urib taqillatadi va chiqayotgan ovozga quloq soladi. Odatda bu yoshdagi bolalar biror
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
351
narsaning qopqog’ini ochib yopishni yoqtiradilar. Bunday harakatlar bolaning qo’l
muskullarini mustahkamlaydi va narsalarning turli xossalarini bilib olishga yordam
beradi.
Olti-yetti oylik bolalarda taqlid qilish harakatlari paydo bo’la boshlaydi.
Bola psixikasining taraqqiyotida taqlidning roli juda kattadir. Bola juda ko’p
harakatlarni va nutqni asosan taqlid qilish orqali egallaydi. Bolani besh-olti oylikdan
boshlab nutqni tushunishga o’rgata boshlash lozim. Buning uchun bolaga o’yinchoq
yoki biron narsani bir necha marta nomini aytib ko’rsatish kerak.
Bola ayrim so’zlarga tushuna boshlagach, kattalar bilan ko’proq aloqada
bo’lishni xohlaydi. Ana shundan foydalanib, bola bilan imkoni boricha ko’proq
munosabatda bo’lishga, uning nutqini o’stirishga harakat qilish lozim. Buning eng
oson yo’li bola bilan mashg’ul bo’lgan paytda unga eng sodda so’z elementlarini
to’g’ri ayta bilishni o’rgatishdir.Chunonchi, kuchukning rasmini ko’rsatib “mana,
vov-vov”, mushukning rasmini ko’rsatib, “mana, miyov-miyov”, xo’roz yoki
tovuqning rasmini ko’rsatib, “mana ku-ku” deyish kerak. Bunda bolalar "vov-vov”,
“miyov-miyov”, “kuk-ku” kabi so’z elementlarini ravon talaffuz qilishga
o’rganadilar. Bundan tashqari 9-10 oylik bolalarga o’z tana a’zolarining nomlarini
ham o’rgata boshlash kerak. Bolaga - “mana burni”, ‘"mana og’zi”, “mana ko’zi”,
“mana qoshi”, “mana qo’li” deb bir necha marta takrorlab ko’rsatilgandan keyin, bola
o’z a’zolarining nomini aytish bilan ularni birin-ketin ko’rsatadigan bo’ladi.
Bola
dastlabki paytlarda tilga tushuna boshlashi katta odamlarning talaffuz intonasiyalari
va bolaga ko’rsatib qiladigan ishora harakatlari bilan bog’liq bo’ladi. Shuning uchun
hali yoshiga to’lmagan bolalar har bir so’zni shu so’z orqali ifodalangan konkret
narsalar bilan bog’lay olmaydilar. Boshqacha qilib aytganda, yoshiga etmagan
bolalarda ayrim so’zlarni tushunish hali ikkinchi signal darajasiga (ya’ni signalning
signali darajasiga) ko’tarilgan emas. Bu degan so’z shuki, hali yoshiga etmagan
bolalar so’zlarni shu so’zlar orqali ifodalangan narsalar bilan assosiativ tarzda
bog’lash orqali emas, balki intonasiya va imo-ishora, harakatlar orqali tushunadilar.
Bolalar nutqining o’sishi ular idroki, xotirasi, tafakkuri, xayoli va irodasi kabi yuksak
psixik jarayonlarining rivojlanishiga yordam beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
352
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, go‘daklik davrida shakllanadigan
psixologik xususiyatlar bolaning keyingi rivojlanishi uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Ushbu davrda bola atrofdagi muhitni idrok etishni, muloqot qilishni va his-
tuyg‘ularini ifoda etishni o‘rganadi. Shuning uchun ota-onalar va tarbiyachilarning
mehribonligi, sabr-toqati hamda to‘g‘ri yo‘naltirishi bolaning ruhiy va hissiy
rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. Natijada, go‘daklik davrida berilgan to‘g‘ri
tarbiya va e'tibor insonning sog‘lom va barkamol shaxs sifatida shakllanishini
ta’minlaydi.
ADABIYOTLAR VA MANBALAR
1.Davletshin M.G. va boshqalar “Yosh davrlar va
pedagogik psixologiya”.T.: TDPU
2004.
2. Dusrmixamedova SH.A., Nishanova Z.T., Jalilova S.X., Karimova SH.T.,
Alimbaeva
SH.T.
Yosh
davrlari
va
pedagogik
psixologiya.-T.;
Рал
vatexnologiyamarkazining bosmoxcnasi.-2013. -344 b.
3.
Nishonova Z.T., Alimova G.K. “Bolalar psixologiyasi va uni o‘qitish metodikasi”.
Т.: 2005.
4.
G’oziev E.G “Ontogenez psixologiyasi”. Т.: Nashir. 2010
