MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
308
HUDUDLARDA SANOAT SALOHIYATINI OSHIRISHDA
KLASTER TIZIMINI O'RNI
Ergashev Botirjon - Andijon Davlat Texnika Instituti Iqtisodiyot kafedrasi
assistenti,
Sulaymonov Sardorbek Dilshodbek o’g’li - Andijon Davlat Texnika Instituti
Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv fakulteti Iqtisodiyot yo’nalishi talabasi
Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqolada sanoat klasterlarining O‘zbekiston
hududlari iqtisodiy salohiyatini oshirishdagi strategik ahamiyati kompleks tahlil
qilingan. Maqolada klaster tizimining sanoat ishlab chiqarishini rivojlantirish,
innovatsiyalarni rag‘batlantirish, bandlikni ta’minlash va eksport salohiyatini
oshirishdagi roli O‘zbekiston va xorijiy davlatlar tajribasi, statistik ma’lumotlar
hamda so‘nggi Prezident qarorlari asosida yoritilgan. Shuningdek, klasterlarni
shakllantirishning asosiy omillari va ularning samaradorligini oshirish bo‘yicha
takliflar ilmiy asoslangan.
Kalit
so’zlar:
sanoat
klasteri,
hududiy
rivojlanish,
innovatsiya,
raqobatbardoshlik, eksport, investitsiya, bandlik, Prezident qarorlari.
Aаннотация: В данной научной статье комплексно анализируется
стратегическое
значение
промышленных
кластеров
в
повышении
экономического потенциала регионов Узбекистана. В статье на основе опыта
Узбекистана и зарубежных стран, статистических данных и последних указов
Президента освещается роль кластерной системы в развитии промышленного
производства, стимулировании инноваций, обеспечении занятости и
увеличении экспортного потенциала. Также научно обоснованы ключевые
факторы формирования кластеров и предложения по повышению их
эффективности.
Kлючевые слова: промышленный кластер, региональное развитие,
инновации, конкурентоспособность, экспорт, инвестиции, занятость, указы
Президента.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
309
Abstract: This scientific article comprehensively analyzes the strategic
importance of industrial clusters in enhancing the economic potential of regions in
Uzbekistan. Based on the experience of Uzbekistan and foreign countries, statistical
data, and recent Presidential decrees, the article highlights the role of the cluster
system in developing industrial production, stimulating innovation, ensuring
employment, and increasing export potential. Key factors for cluster formation and
proposals for enhancing their effectiveness are also scientifically substantiated.
Keywords: industrial cluster, regional development, innovation,
competitiveness, export, investment, employment, Presidential decrees.
Kirish
Zamonaviy
global
iqtisodiyotda
hududlarning
raqobatbardoshligini
oshirishda klaster tizimi muhim mexanizm boʻlib xizmat qilmoqda. Klasterlar –
geografik jihatdan bir-biriga yaqin joylashgan, oʻzaro bogʻliq korxonalar, tadqiqot
institutlari, universitetlar va hukumat muassasalarining majmuasi boʻlib, ular oʻzaro
hamkorlik orqali umumiy raqobat ustunligini yaratadilar
1
. Oʻzbekistonda iqtisodiy
islohotlarning yangi bosqichida hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning
ustuvor yoʻnalishlaridan biri sifatida sanoat klasterlarini shakllantirish va
rivojlantirish belgilangan. Bu, ayniqsa, yuqori qoʻshimcha qiymatli mahsulotlar
ishlab chiqarish, innovatsiyalarni joriy etish va eksport salohiyatini oshirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada hududlarda sanoat salohiyatini oshirishda
klaster tizimining oʻrni kompleks tahlil qilinadi, Oʻzbekiston va xorijiy tajribalar
oʻrganiladi hamda sohani yanada rivojlantirish boʻyicha takliflar ilgari suriladi.
ASOSIY QISM
Sanoat klasterlarining hududiy iqtisodiy rivojlanishdagi roli
Sanoat klasterlari iqtisodiy rivojlanishning bir qancha jihatlariga ijobiy taʼsir
koʻrsatadi:
1.
Ishlab chiqarish samaradorligini oshirish:
Klaster doirasida
korxonalar oʻrtasida xomashyo, yarim tayyor mahsulotlar va xizmatlar
almashinuvining samarali
yoʻlga qoʻyilishi ishlab chiqarish zanjirini
1
Porter, M. E. (1998). On Competition. Harvard Business Review.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
310
optimallashtiradi, xarajatlarni kamaytiradi va umumiy samaradorlikni oshiradi.
Masalan,
paxta-toʻqimachilik
klasterlarida
paxta
yetishtirishdan
tayyor
mahsulotgacha boʻlgan jarayonning bir joyda jamlanishi mahsulot tannarxini
pasaytirib, sifatini oshiradi.
2.
Innovatsiyalarni ragʻbatlantirish:
Klasterlar doirasida ilmiy-tadqiqot
institutlari, universitetlar va ishlab chiqarish korxonalarining oʻzaro hamkorligi yangi
texnologiyalar, mahsulotlar va xizmatlarni yaratishga turtki beradi. Bilim va tajriba
almashinuvi
innovatsion
jarayonlarni
tezlashtiradi
va
korxonalarning
raqobatbardoshligini oshiradi.
3.
Bandlikni taʼminlash:
Klasterlarning rivojlanishi yangi ish oʻrinlarini
yaratishga olib keladi. Ishlab chiqarish bilan bir qatorda, logistika, marketing,
konsalting va taʼlim xizmatlari kabi yordamchi sohalarda ham bandlik oshadi.
Oʻzbekiston Statistika agentligi maʼlumotlariga koʻra, 2023-yilda toʻqimachilik va
tikuv-trikotaj sanoatida 500 mingdan ortiq kishi band boʻlib, ularning katta qismi
klasterlar hissasiga toʻgʻri keladi
2
.
4.
Eksport
salohiyatini
oshirish:
Klasterlar
doirasida
ishlab
chiqarilayotgan yuqori qoʻshimcha qiymatli va raqobatbardosh mahsulotlar eksport
hajmini oshirishga xizmat qiladi. Birgalikdagi marketing strategiyalari va xalqaro
bozorlarga chiqish imkoniyatlari klaster aʼzolari uchun eksportni kengaytirishga
yordam beradi.
Oʻzbekistonda sanoat klasterlarini rivojlantirish siyosati va statistik
koʻrsatkichlar
Oʻzbekistonda sanoat klasterlarini rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor
yoʻnalishlaridan biriga aylangan. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil
16-sentabrdagi
"Toʻqimachilik va tikuv-trikotaj sanoatini qoʻllab-quvvatlashga
doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida"gi PQ-5244-sonli Qarori
3
va boshqa
bir qator hujjatlar bu boradagi islohotlarning huquqiy asosini yaratdi.
2
Oʻzbekiston Respublikasi Statistika agentligi. (2024). Oʻzbekiston Respublikasining sanoat ishlab chiqarishi.
https://stat.uz/uz/
3
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori. (2021). Toʻqimachilik va tikuv-trikotaj sanoatini qoʻllab-
quvvatlashga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida. PQ-5244-son. https://lex.uz/docs/5631245
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
311
Paxta-toʻqimachilik klasterlari:
Oʻzbekistonda klaster tizimi eng faol
ravishda paxta-toʻqimachilik sanoatida joriy etildi. 2023-yil yakunlari boʻyicha
respublikada 137 ta paxta-toʻqimachilik klasteri faoliyat yuritmoqda boʻlib, ular paxta
xomashyosining 100% ini qayta ishlash imkoniyatiga ega⁴. Bu klasterlar nafaqat
paxta yetishtirishni, balki uni chuqur qayta ishlash, ip-kalava, mato, tayyor kiyim-
kechak ishlab chiqarish va eksport qilishni ham oʻz ichiga oladi. Natijada, 2023-yilda
toʻqimachilik mahsulotlari eksporti 3,5 mlrd dollarni tashkil etgan
4
.
Boshqa
sohalardagi
klasterlar:
Toʻqimachilikdan
tashqari,
Oʻzbekistonda avtomobilsozlik, elektrotexnika, farmatsevtika, charm-poyabzal,
qurilish materiallari va meva-sabzavotni qayta ishlash kabi sohalarda ham klasterlar
shakllantirilmoqda. Masalan, "UzAuto Motors" avtomobil klasteri komponentlar
ishlab chiqarishni mahalliylashtirish orqali importni kamaytirish va eksportni
oshirishga xizmat qilmoqda.
Davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash:
Klasterlarni tashkil etish va
rivojlantirish uchun davlat tomonidan keng koʻlamli imtiyozlar va preferensiyalar
berilmoqda. Bularga soliq imtiyozlari, yer uchastkalarini ajratish, infratuzilmani
yaratishda koʻmak berish, imtiyozli kreditlar ajratish va kadrlar tayyorlashga koʻmak
berish kiradi.
Xorijiy tajriba va Oʻzbekiston uchun xulosalar
Rivojlangan mamlakatlarda klasterlar iqtisodiy oʻsishning muhim
katalizatorlari hisoblanadi:
Silikon vodiysi (AQSh):
Axborot texnologiyalari sohasida dunyodagi
eng mashhur klaster boʻlib, unda universitetlar, startaplar, venchur fondlar va yirik
kompaniyalar oʻzaro hamkorlikda innovatsiyalarni yaratadi va joriy etadi. Bu klaster
yuqori malakali kadrlar, kapital va bilimlarning bir yerda toʻplanishining yorqin
namunasidir
5
.
4
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. (2022). Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 — 2026-
yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekiston Taraqqiyot Strategiyasi toʻgʻrisida. PF-60-son. https://lex.uz/docs/5841063
5
Saxenian, A. L. (1994). Regional Advantage: Culture and Competition in Silicon Valley and Route 128. Harvard
University Press.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
312
Germaniyadagi avtomobilsozlik klasterlari:
Germaniya avtomobil
sanoati klasterlari bir qator yirik avtomobil ishlab chiqaruvchilarini (BMW,
Mercedes-Benz, Volkswagen) va ularning komponent yetkazib beruvchilarini,
shuningdek, ilmiy-tadqiqot markazlarini birlashtiradi. Bu ularga global miqyosda
raqobatbardosh boʻlish imkonini beradi
6
.
Italiyadagi sanoat okruglari:
Italiyaning kichik va oʻrta korxonalarga
asoslangan sanoat okruglari (masalan, toʻqimachilik, poyabzal, mebel) klasterlarning
dastlabki shakllaridan biri boʻlib, ularda korxonalar maʼlum bir geografik hududda
ixtisoslashib, oʻzaro hamkorlik va raqobat orqali rivojlanadi
7
.
Bu tajribalar Oʻzbekiston uchun qimmatli saboqlarni beradi:
1.
Innovatsion klasterlarni rivojlantirish:
Faqatgina ishlab chiqarishga
emas, balki ilmiy tadqiqotlar, ishlanmalar va innovatsiyalarni yaratishga
yoʻnaltirilgan klasterlarni shakllantirish muhim. Bu universitetlar va ilmiy
markazlarning klaster faoliyatiga faolroq jalb qilinishini talab etadi.
2.
Kadrlar salohiyatini oshirish:
Klasterlar uchun zarur boʻlgan malakali
mutaxassislarni tayyorlash tizimini takomillashtirish. Buning uchun taʼlim
muassasalari va korxonalar oʻrtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, dual taʼlim tizimini
keng joriy etish lozim.
3.
Moliya va investitsiyalarni jalb qilish:
Klaster loyihalariga mahalliy va
xorijiy investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay sharoitlarni yaratish, shu jumladan,
venchur moliyalashtirish mexanizmlarini rivojlantirish.
4.
Davlat-xususiy sheriklikni kuchaytirish:
Klasterlarni rivojlantirishda
davlat va xususiy sektor oʻrtasidagi samarali hamkorlikni taʼminlash, bu esa
infratuzilmani rivojlantirish va umumiy loyihalarni amalga oshirishda muhimdir.
XULOSA
Hududlarda sanoat salohiyatini oshirishda klaster tizimi strategik ahamiyatga
ega boʻlgan samarali vosita hisoblanadi. Klasterlar ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish, innovatsiyalarni ragʻbatlantirish, bandlikni taʼminlash va eksport
6
European Cluster Collaboration Platform. (N.d.). Automotive Clusters in Germany. https://clustercollaboration.eu/
7
Becattini, G. (1990). The Industrial District as a Special Economic Entity. Cambridge Journal of Economics, 14(3),
335-341.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
313
salohiyatini kuchaytirish orqali hududiy iqtisodiy rivojlanishga bevosita hissa
qoʻshmoqda. Oʻzbekistonda Prezident Sh.M.Mirziyoyev rahbarligida amalga
oshirilayotgan islohotlar, xususan, paxta-toʻqimachilik va boshqa sohalardagi
klasterlarning jadal rivojlanishi mamlakat sanoati uchun mustahkam poydevor
yaratdi. Xorijiy tajribalardan oʻrganish, innovatsiyalarni chuqur joriy etish, kadrlar
salohiyatini oshirish va investitsiyaviy muhitni yanada yaxshilash orqali Oʻzbekiston
hududlarida sanoat klasterlari yanada rivojlanib, mamlakat iqtisodiyotining barqaror
oʻsishiga munosib hissa qoʻshishi shubhasiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Porter, M. E. (1998).
On Competition
. Harvard Business Review.
2.
Oʻzbekiston Respublikasi Statistika agentligi. (2024).
Oʻzbekiston
Respublikasining sanoat ishlab chiqarishi
3.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori. (2021).
Toʻqimachilik va
tikuv-trikotaj sanoatini qoʻllab-quvvatlashga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar
toʻgʻrisida
4.
"Oʻztoʻqimachiliksanoat" uyushmasi. (2024).
Klasterlar rivojlanishi haqida
maʼlumot
5.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. (2022).
Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining 2022 — 2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekiston
Taraqqiyot Strategiyasi toʻgʻrisida
6.
Saxenian, A. L. (1994).
Regional Advantage: Culture and Competition in
Silicon Valley and Route 128
. Harvard University Press.
7.
European Cluster Collaboration Platform. (N.d.).
Automotive Clusters in
Germany
https://clustercollaboration.eu/
8.
Becattini, G. (1990).
The Industrial District as a Special Economic Entity
.
Cambridge Journal of Economics, 14(3), 335-341.
