MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
249
QATTIQ CHIQINDILARDAN ATROF-MUHITNI HIMOYA QILISH
Akmal Ostonov Aslonovich
G‘ijduvon tuman 3-son politexnikumi O‘IBDO‘
Bekmurod Rustamov Alisher o‘g‘li
O‘quv bo‘limi uslubchisi
Laylo Bafoyeva Choriqulovna
Biologiya fani o‘qituvchisi
ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada sanoat korxonalari tomonidan turli xil
mahsulotlar
ishlab
chiqarilmoqda.
Ishlab
chiqarilgan
mahsulotlardan
foydalanilgandan keyin ularning ayrimlaridan chiqadigan chiqindilarning bir necha
turi va shaklini ko‘rish mumkin. Bulardan asosiysi qattiq chiqindilar hisoblanadi.
Qattiq chiqindilar to‘planib, atrof-muhitga va tabiatga katta zarar yetkazish bo‘yicha
masalalar yoritilgan. Atrof-muhitga chiqarib yuborilayotgan chiqindilarni keskin
kamaytirish va ularni zararsizlantirish chora tadbirlari belgilangan.
Kalit so‘zlar: Atrof-muhit, tabiiy resurslar, maishiy chiqindi, ekologiya,
uglerod izi, qattiq chiqindilar, sanoat chiqindilari, karbonat angidrid, izolatsiya
materiallari, kimyoviy moddalar.
ABSTRACT: This article describes the production of various products by
industrial enterprises. After the use of the manufactured products, several types and
forms of waste are observed. The main one is solid waste. The issues of solid waste
accumulation and causing great harm to the environment and nature are discussed.
Measures are set to drastically reduce the amount of waste released into the
environment and to neutralize it.
Keywords: Environment, natural resources, household waste, ecological
carbon footprint, solid waste, industrial waste, carbon dioxide, insulation materials,
chemicals.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
250
KIRISH
Tabiat o‘ziga xos murakkab tizim bo‘lib, inson va jamiyat uning hosilasidir.
U tabiat evaziga mavjud va rivojlanadi. Inson o‘z ehtiyojlarini tabiat hisobiga
qondiradi. U tabiatdan havo, suv, oziq-ovqat, mineral va yonilg‘i xomashyolarini
oladi va o‘zining hayot faoliyati davomida tabiatga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Natijada
tabiat uchun yod bo‘lgan yangi obyektlar vujudga keladi. Bular: shahar va qishloqlar,
zavod va fabrikalar, yo‘llar, konlar, suv omborlari, qishloq xo‘jalik yerlari va
boshqalardir. Inson aql-idroki va mehnati tufayli yuzaga kelgan bunday antropogen
landshaftlar atrof tabiiy muhitiga o‘z ta’sirini ko‘rsatmay qolmaydi. Yer yuzida aholi
sonining keskin o‘sib borishi, fan va texnikaning shiddatli taraqqiyoti, mamlakatlar
hududida tabiiy resurslarning bir tekis tarqalmaganligi, mavjud tabiiy resurslardan
imkon qadar ko‘proq foydalanish va shu yo‘l bilan jamiyat taraqqiyotini tezlatishni
taqozo qiladi. Natijada tabiat va inson o'rtasidagi o‘zaro munosabat qonunlari
buziladi. Bu qonunlarning buzilishi esa ertami-kechmi ekologik inqirozga olib keladi.
Hozirgi kunga kelib, butun dunyodagi ekologik holat ko‘pchilikni birdek bezovta
qilmoqda. Ekologik halokat ko‘z o‘ngimizda dahshatli tus olmoqda. Atrof-muhitni
muhofaza qilish va mavjud tabiiy resurslardan samarali foydalanish masalalari
dolzarbligicha qolmoqda. Hozirgi ekologik inqirozning sababchisi va o‘z aqli
zakovati bilan shu inqirozdan xoli etuvchisi ham inson ekanligi ma’lum bo‘lib qoldi.
Atrof-muhitni ifloslanishdan saqlash, tabiiy boyliklardan tejab-tergab foydalanish
ko‘p jihatdan insonlar qaysi jamiyatda yashashlaridan qat’iy nazar insonlarning
ekologik savodxonlik darajasiga va ekologik madaniyatiga bog'liq. Mustaqil
Respublikamizdagi ekologik muammolarni hal qilish uchun aholining ekologik
savodxonligini oshirish eng ustuvor vazifalardan hisoblanadi.
Sanoati rivojlangan barcha mamlakatlarda qattiq chiqindilar juda katta
miqdorda to‘planadi. Qattiq chiqindilar o‘zlarini, qolaversa, atrof-muhitni iflos qilish
bilan bir qatorda, juda katta yer maydonini ham band qiladi. Aslida, ushbu yerdan
ekin maydoni sifatida madaniy o‘simliklarni o‘stirib, inson uchun foydali mahsulotlar
yetishtirish mumkin. Qattiq moddalar faqatgina atmosferani ifloslantiruvchi
bo‘lmasdan, balki ular tarkibida ikkinchi xil foydali moddalar ham bor, bu moddani
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
251
qayta ishlash yordamidagina ajratib olish mumkin. Bugungi kunda atmosferaga
tashlanayotgan zaharli moddalar miqdori barchani tashvishga solmoqda. Ko‘pgina
megapolis shaharlarda, “qizil”, “sariq” va “yashil” darajalar mavjud. Ushbu
tushunchalar sariq daraja endi xavfli vaziyat vujudga kelganini bildirsa, qizil
vaziyatda atmosfera havosi mutloqa xavfli ekanini bildiradi. Shanxay, Seul
shaharlarida doimo qizil daraja turib qolmoqda, bu holat inson hayoti uchun juda
xavflidir.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METOD
O‘zbekiston
Respublikasining
“Chiqindilar
to‘g‘risida”gi
Qonuni
O‘zbekiston Respublikasi hududida chiqindi bilan bog‘liq ishlarni amalga oshirish
sohasi fuqarolar hayoti va sog‘lig‘iga, atrof-muhitga chiqindilar zararli ta’sirining
oldini olish, chiqindilar hosil bo‘lishini kamaytirish va ulardan xo‘jalik faoliyatida
oqilona foydalanish munosabatlarini tartibga solishni belgilab berdi.
Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 - 2028-yillar
davrida O‘zbekiston Respublikasida qattiq maishiy chiqindilar bilan bog‘liq ishlarni
amalga oshirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi 2019-yil PQ-4291-sonli qarori
qabul qilindi. Ushbu qarorga ko‘ra, mamlakatimizda atrof-muhitni muhofaza qilishni
ta’minlash, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, shuningdek, hududlarning
sanitariya va ekologik holatini yaxshilash sohasida izchil siyosat amalga
oshirilmoqda.
Xususan, 2017-2018-yillarda qattiq maishiy chiqindilar bilan bog‘liq ishlarni
amalga oshirish tizimining infratuzilmasini takomillashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli
ishlar olib borildi, 13 ta sanitariya jihatidan tozalash davlat unitar korxonalari hamda
ularning tuman va shaharlardagi 172 ta filiali, shuningdek, 9 ta maishiy chiqindilar
bilan bog‘liq ishlarni kompleks amalga oshirish klasterlari tashkil etildi. Ko‘rilgan
chora-tadbirlar aholining deyarli yarmini sanitariya jihatidan tozalash xizmatlari bilan
qamrab olinishiga imkon berdi.
Shu bilan birga qishloq aholi punktlarida qattiq maishiy chiqindilarni to‘plash
va olib chiqib ketish bo‘yicha xizmatlarning yetarli darajada ta’minlanmaganligi,
qattiq maishiy chiqindilar bilan bog‘liq ishlarni amalga oshirish sohasidagi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
252
infratuzilmaning qoniqarsiz holatda ekanligi, mavjud qattiq maishiy chiqindi
poligonlarining sanitariya talablari va ekologik me’yorlarga muvofiq kelmasligi
mazkur sohada kompleksli chora-tadbirlarni qabul qilishni talab etmoqda.
Ekologiya mutaxassislar 2018-yilda dunyodagi eng ekologik jihatdan
ifloslangan xavfli shaharlar ro‘yxatini ma’lum qildi. Aholi punktlarining ifloslanish
ro‘yxati dunyodagi uglerod izi xususiyatlari modeli loyihasi (GGMCF) tomonidan
taqdim etilgan. Ekologik ifloslangan shahar reytingni tuzish uchun norvegiyalik,
shvesiyalik, amerikalik va yaponiyalik olimlar ma’lumot yig‘ishdilar va atmosferaga
tashlanayotgan karbonat angidrid gazi miqdori bilan belgiladilar. Atrof-muhitni eng
ifloslantiruvchi shahar sifatida ko‘p millionli Seul shahri tan olindi. Janubiy Koreya
poytaxti yiliga 276.1 megatonna karbonat angidrid gazi ishlab chiqaradi. Undan keyin
Xitoyninig Guanchjou shahri (272 megatonna), yana ko‘p millionli yirik
megapolislardan biri Nyu-York shahri (233,5 megatonna), bugun tezlik bilan
rivojlanib borayotgan Gonkong shahri esa (208,5 megatonna) joy oldi. Karbonat
angidirid ishlab chiqaruvchi shaharlarni “yetakchilar” 110 beshligiga esa Los-Anjeles
yiliga 196,4 megatonna karbonat angidrid gazi bilan yakun yasab berdi. Shuningdek,
ilk o‘nlikdan Shanxay (181 megatonna), Singapur (161,1 megatonna), Chikago
(152,9 megatonna), Tokio va Yokogama shaharlari aglomeratsiyasi (132,8
megatonna) hamda Ar-Riyod (118,8 megatonna) joy oldi. Dubay esa 110,8
megatonna bilan 11-pog‘onani egalladi. Rossiya davlatining poytaxti Moskva shahri
ro‘yxatda 15-o‘rinni (99,5 megatonna) egallagan bo‘lsa, Qozog‘istonning Olmaota
shahri 95-pog‘onadan (25 megatonna) joy oldi. Shuningdek, Qozog‘iston poytaxti
Ostona 12,9 megatonna bilan 178-o‘rinda ekanligi qayd etildi. Markaziy Osiyoning
katta shaharlaridan Turkmaniston poytaxti Ashxobod hozircha 211-pog‘onani
egalladi (10,5 megatonna karbonat angidrid tashlaydi). Ozarboyjon davlatining
poytaxti Boku shahri esa 8,7 megatonna tashlanadigan karbonat angidridi bilan 260-
o‘rindan joy olgan. O‘zbekiston poytaxti Toshkent ekologiyaga eng ko‘p zarar
yetkazuvchi shaharlar ro‘yxatida-yiliga 7,1 megatonna karbonat angidrid gazi bilan
305-pog‘onadan joy oldi. Qozog‘istonning yana bir shahri Aktyubinsk 421-
pog‘onada qayd etildi (5,3 megatonna). Ammo shuni qayd qilish lozimki, bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
253
shaharlardan atmosferaga tashlanadigan karbonad angidrid miqdori uzluksiz oshib
bormoqda, hozirgacha bironta shaharda atmosferaga tashlanayotgan karbonad
angidrid miqdori kamaymadi.
NATIJALAR
Qattiq chiqindilar to‘planib, uzoq vaqt turib qolgan joylarda, tozalanganidan
so‘ng ham uzoq vaqt bu joyda o‘simliklarni ekish mumkin emas. Modomiki, o‘simlik
ekib o‘stirilar ekan, bu mahsulotlarni iste’mol qilish xavflidir. Chunki bu o‘simliklar
tuproqdagi ozuqa moddalar orqali ko‘pgina zaharli moddalarni o‘zi bilan olib chiqadi.
Bu tuproqlarda temir, xrom va boshqa moddalar yoki qaysi tur qattiq chiqindi
bo‘lishigi qarab o‘sha moddalar ko‘p bo‘ladi. Sanoat chiqindilari 12.1.007-76 Davlat
standarti bo‘yicha tarkibidagi zaharli moddalar va tashqi muhitni ifloslantirishi bilan
to‘rt guruhga bo‘linadi:
1. Favqulodda xavfli.
2. Juda xavfli.
3. O‘rtacha xavfli.
4. Sal xavfli.
1-guruh – kutilmaganda portlash, yong‘in, zilzilalar ta’sirida zaharli moddalar
va gazlar xavfli ta’sir ko‘rsatadi.
2-guruhdagi korxona chiqindilari tarkibida inson hayoti uchun xavf soladigan
simob, margimush, xrom, qo‘rg‘oshinli azot va boshqa zaharli tuzlarni saqlashi bilan
juda xavfli hisoblanadi.
3-guruhdagi korxona chiqindilari tarkibida mis sulfati, misning otquloq
kislotasi tuzlari, nikelning xlorli tuzi, qo‘rg‘oshin oksidi va boshqalarni saqlashi bilan
inson hayotiga xavf soladi.
4-guruhga sanoat chiqindilari tarkibida zaharli moddalar saqlamaydiganlar
kiradi. Bu guruh chiqindilar tarkibida fosfotlarni, marganets, ruxning simob tuzlarini
saqlaydi. Korxona chiqindilari ikkiga bo‘linadi, ya’ni biridan foydalanish mumkin,
ikkinchi turidan mutlaq foydalanib bo‘lmaydi. Sanoat korxonasi chiqindilaridan
g‘isht, qurilish materiallari, yoqilg‘i mahsulotlari, shuningdek, ayrim elementlarni sof
holda ajratib olinadi. Masalan, neftni qayta ishlash sanoatida chiqadigan shlam
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
254
qoldiqlari qayta ishlansa, 1 mln tonnasidan 4300 tonna kobet olish mumkin.
Metallurgiya kombinati shlaklaridan va issiqlik energiya ishlab chiqaradigan
bo‘limlaridan chiqqan kuldan sement, o‘g‘it material tolalar qayta ishlab olinadi.
Shuningdek, ulardan kislotalarga chidamli izolyatsiya materiallari va beton quyish
uchun qurilmalar tayyorlanadi. Inson va tabiat uchun xavfli bo‘lgan chiqindilar
zararsizlantirilib, aholi punktlaridan mutlaq uzoq joylarda ko‘mib tashlanadi.
Chiqindilarni termik usul bilan zararsizlantirishda maxsus o‘choqlarda ular 1000-
1200 °C da kuydiriladi, ammo ularning yonishidan zaharli gazlar hosil bo‘lsa, ular
albatta maxsus ushlagichlar yordamida ushlab qolinadi. Bizdagi sanoat
korxonalaridan Olmaliq va Angrenda chiqindilar miqdori juda ko‘payib ketadi.
Ba’zan to‘plangan chiqindilar miqdori 40 mln. tonnagacha yetishi mumkin, bu
korxonalardagi chiqindilarning ko‘pchiligi qayta ishlanadi. Ba’zilari ko‘mib
tashlanadi. O‘ta zaharli bo‘lgan chiqindilar qalinligi 10 mm bo‘lgan temir
konteynerlarga solinib mahkamlab, to‘rt tomoni betonlangan chuqurlarga ko‘miladi,
suyuq chiqindilar uchun ajratilgan chuqurliklar hamma tomoni betonlanib, chetlariga
tuproq solinib, ko‘miladi. Betonlangan chuqur yer yuzasidan kamida 80-100 sm
pastda qoladi.
Yirik shaharlarda sanoat chiqindilari juda ko‘plab chiqadi. Masalan, eng katta
shaharlardan biri bo‘lgan Moskva shahrida qattiq, uy-ro‘zg‘or chiqindilari bir odam
boshiga bir yilda 300 kg to‘g‘ri keladi. Shundan qog‘oz va kartonlar 28.8%; metall
jinslar 5.7%; oziq-ovqat chiqindilari 28.5%; plastmassa 5.1%; tekstil 3.1%; oyna
4.4%; yoqilg‘i materiallari 1.8%; inert materiallar 3.4%; mayda chang chiqindilarning
19.2% hajmini tashkil qiladi. Respublikamizda qattiq chiqindilar asosan energetika
beruvchi inshootlardan kul va shlaklar; qora va rangli metallurgiyadan shlaklar, koks
qoldiqlari; ko‘mir qazib oluvchi sanoatdan chang chiqindilari; yog‘ochni qayta
ishlovchi xo‘jaliklardan qipiq va qirindilar; kimyo sanoatidan fosfogipslar shaklida
hosil bo‘ladi. Qattiq chiqindilar tarkibida turli kimyoviy moddalar bo‘lib, o‘ta zaharli
moddalar – mishyak, ftor, fosfor, simobdan tortib inert moddalargacha bo‘ladi, bular
bo‘r, gips va loylardir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
255
Mutaxassislarning ta’kidlashicha, maishiy chiqindilar butun dunyoda arzon
xomashyo hisoblanadi. Rivojlangan mamlakatlar tajribasi yaqin kelajakda
chiqindilarning 85% ni qayta ishlash mumkinligini ko‘rsatmoqda. Ayrim
mamlakatlarda chiqindilarni alohida yig‘ish tizimi yo‘lga qo‘yilgan. Natijada qog‘oz,
plastik, alyuminiy kabi chiqindilarning katta qismi qayta ishlashga yuboriladi. Bu
jarayonning ekomuhitga ijobiy ta’siri juda katta. Chiqindilarni qayta ishlash energiya
va xomashyoni sezilarli darajada tejaydi.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, Yaponiyada rezina va kabel buyumlarining
34%, shisha buyumlarning 43%, qog‘oz va kartonning 54% chiqindini qayta ishlash
evaziga olinar ekan. Bu borada Xitoy tajribasi yanada hayratlanarli. Ular alyuminiy,
temir, mis kabi metallardan yasalgan buyumlarning 33% ni, jun, ipak, charm-attorlik
buyumlarining 34% ni turli chiqindilarni qayta ishlashdan olishadi. Ko‘rinib
turubdiki, chiqindilarni paydo bo‘lishi va yig‘ilib qolishi katta ekologik muammo
ekanligi, ularni qayta ishlash va utillashtirish insoniyat oldidagi dolzarb masalalardan
biri bo‘lib kelayapti.
Tabiiy ekotizimlarda ishlab chiqarish bilan parchalanish muvoffiqlashgan,
ularda chiqindilar bo‘lmaydi: bir turdagi organizmlar chiqindilari boshqa bir tur
uchun yashash muhiti bo‘lib xizmat qiladi va shunday qilib, tabiatda yopiq moddalar
almashinuvi ro‘y beradi. Tabiiy ekotizimlardan 90% ga yaqin energiya moddalarning
parchalanishiga va biogeokimyoviy aylanishiga sarf bo‘ladi. Ijtimoiy-iqtisodiy
tizimlarda 90% ga yaqin moddiy resurslar chiqindiga aylanadi, energiyaning asosiy
miqdori esa ishlab chiqarish va boshqa ehtiyojlar uchun foydalaniladi. Shuning
uchun, bizning bosh vazifamiz, tabiiy resurslardan samarali foydalanish yo‘llarini
topish, ularning kamayib ketishini, atrof - muhitning ifloslanishini va degradatsiyasini
bartaraf etish, pirovard natijada esa, moddalarning texnogen va biogeokimyoviy
almashinuvini qo‘shib yuborishdir.
XULOSA
Tahlillarga ko‘ra, so‘nggi yillarda respublikamizda yiliga, 100 million
tonnadan ortiq sanoat chiqindisi (uning 14 % toksik chiqindilar toifasiga mansub),
shundan 35 million tonnaga yaqin maishiy chiqindi hosil bo‘ladi. Chiqindixonalar va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
256
chiqindi saqlash omborxonalarida 2 milliard tonnaga yaqin sanoat, qurilish va
maishiy chiqindi saqlanayotgani hamda ular 12 ming gektar maydonni egallab
turganini inobatga olsak, chiqindilarning salbiy ta’sirini tasavvur etish qiyin emas.
Xabarlarga ko‘ra Respublikamizda hosil bo‘layotgan chiqindilarning atigi 5-10 %
qayta ishlanadi yoki utilizatsiya qilinadi. Bu ko‘rsatgich chet ellarda 55-60% ni
tashkil etadi.
Bugun dunyo hamjamiyatini havotirga solayotgan dolzarb muammolardan
biri atmosfera havosiga, Yer yuziga turli sanoat korxonalaridan har xil ko‘rinishdagi-
gazsimon, suyuq va qattiq chiqindilar chiqarib tashlanayotganligidir. Bu o‘z
navbatida, atrof- muhitning, qolaversa zaminimizning ifloslanishiga sabab
bo‘lmoqda. Chunki chiqindilarning aksariyat qismi zararsizlantirilmay, tozalanmay
atrof-muhitga chiqarib tashlanmoqda. Ularning salbiy ta’siri natijasida esa
atrof muhit uchun turli noxush holatlar yuzaga kelmoqda.
Taraqqiyot va yutuqlarga erishish davrida turli xil elektron qurilmalar va
xo‘jalik texnikasini ishlab chiqarish yuqori sur’atlar bilan rivojlanmoqda. Bugungi
kunda, bizga odat bo‘lib qolgan ofis, ishdagi elektronikasiz hayotni tasavvur qilish
qiyin. Yirik elektronika kompaniyalari katta raqobat sabab, har kuni yangi va
raqobatbardosh elektronika mahsulotlarini ishlab chiqarishadi. Bu esa o‘z navbatida
eski texnikalar chiqindisi hajmini oshiradi.
Respublikamizning ko‘pgina sanoat shaharlari chetlarida chiqindilardan
iborat sun’iy tog‘lar paydo bo‘lgan. Bu sanoat chiqindilari 1 mlrd. tonnaga yaqin
bo‘lib, 10 ming gektardan ortiq yerni egallagan. Ularning tarkibida nodir hamda
rangli madanlar va boshqa foydali qazilmalardan tashqari, zahar birikmalar ham
mavjud. Bu chiqindilar tarkibidagi foydali moddalarni ajratib olib, bir qismini qurilish
yoki boshqa maqsadlarda foydalanilsa minglab gektar ekinzor, bog‘lar, barpo etishga
imkon tug‘ilar edi. Respublikamizda 159 ta axlatxonalari mavjud bo‘lib, yiliga
kommunal xo‘jaliklardan o‘rtacha 30 mln t. chiqindi chiqadi. Uning 29% i
axlatxonalarga, jarliklarga, daryo va ariqlarga to‘kib yuboriladi.
Ishlab chiqarilayotgan xomashyo va materiallar, mahsulotlar ishlab
chiqarish, ularni ortish, tashish, saqlash va foydalanish kabilar insonlar salomatligi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
257
uchun mutlaqo zararsiz hamda hozir ham, kelgusida ham xavfsiz bo‘lishi, barcha
ishlarda sanitariya qoidalariga rioya qilinishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 - 2028-yillar davrida
O‘zbekiston Respublikasida qattiq maishiy chiqindilar bilan bog‘liq ishlarni amalga
oshirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi 2019-yil PQ-4291-sonli qarori.
2.
A.Ergashev. Umumiy ekologiya. Toshkent – 2003
3.
A.Ergashev, T.Ergashev. Ekologiya, biosfera va tabiatni muhofaza qilish.
Toshkent. “Yangi asr avlodi”, 2005.
4.
D.Yo. Yormatova, X.S.Xushvaqtova Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish.
Toshkent – 2018.
5.
N.I.Ibragimov, I.S Raximova. Qattiq maishiy chiqindilarini utilizatsiyalash.
Toshkent – 2018.
6.
P.S.Sultonov. Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish asoslari.
<<MUSIQA>> nashriyoti Toshkent – 2017.
7.
O‘.E.Xo‘janazarov, Sh.Yakubjonova. Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish.
O‘quv qo‘llanma Toshkent – 2018.
8.
B.Sh.Ismoilxo‘jayev, J.B.Mirzaqobulov. Ekologik ekspertiza. Uslubiy
qo‘llanma Toshkent – 2019.
