MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
219
ICHIMLIK SUVI BILAN TA’MINLASH JARAYONLARINI
AVTOMATLASHTIRISHDA BOSIM DATCHIKLARI QO’LLANILISH
SOHALARI
Boboyorov Azizjon Eshmuminovich Buxoro Davlat Texnika Universiteti
“Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish va boshqarish” kafedrasi
assistenti, Buxoro shahri, O’zbekiston Respublikasi.
To’xtayev Habibjon Nabijon o’gli Buxoro Davlat Texnika Universiteti
talabasi
Boboqulova Dılnoza Uralboyevna O’zbekıston Davlat Xareografıya
Akademıyası Urganch filıalı
Annotatsiya. Ushbu maqolada so'nggi paytlarda bosim datchiklarini
qo’llanilish sohalari va ichimlik ta’minotida foydalaniladigan turlarini bir qanchasi
ken yoritilib o’tilgan. Ichimlik suvi bilan ta'minlash tizimlarini avtomatlashtirishda
bosim datchiklari suv bosimini aniqlash va boshqarish uchun ishlatiladi. Ular tizim
samaradorligini oshirish, suv oqimini optimallashtirish va muammolarni oldindan
aniqlashga yordam beradi.
Kalit so’zlar: Yer osti suvlari, kontaktsiz suv sathi datchiklari, suv bosimi
sensorlari.
УОТ 681.51
Области применения датчиков давления в автоматизации
процессов питьевого водоснабжения
Бобоёров Азизжон Эшмуминович, Асс. кафедры «Автоматизация и
управление производственными процессами» Бухарского государственного
технического университета, г. Бухара, Республика Узбекистан.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
220
Тохтаев Хабибжон — студент Бухарского государственного
технического университета.
Бобокулова Дилноза Ургенчский филиал Узбекской государственной
академии хореографии
Абстрактный. В данной статье представлен всесторонний обзор
последних применений датчиков давления и некоторых их типов, используемых
в питьевом водоснабжении. В автоматизации систем питьевого
водоснабжения датчики давления используются для определения и контроля
давления воды. Они помогают повысить эффективность системы,
оптимизировать расход воды и выявлять проблемы на ранних стадиях.
Ключевые слова: Подземные воды, бесконтактные датчики уровня
воды, датчики давления воды.
UOT 681.51
Areas of application of pressure sensors in the automation of drinking
water supply processes
Boboyorov Azizjon Assistant of the Department of “Automation and Control
of Production Processes” of Bukhara State Technical University, Bukhara city,
Republic of Uzbekistan.
Tukhtayev Habibjon Student of Bukhara State Technical University
Bobokulova Dilnoza Uzbekistan State Academy of Choreography Urganch
Branch
Annotation. This article provides a detailed overview of the recent areas of
application of pressure sensors and some of their types used in drinking water supply.
In the automation of drinking water supply systems, pressure sensors are used to
detect and control water pressure. They help to increase system efficiency, optimize
water flow, and identify problems in advance.
Keywords: Groundwater, contactless water level sensors, water pressure
sensors.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
221
Kirish.
Suv darajasi eng ko'p o'lchanadigan parametrlardan biridir, chunki
aniq darajadagi ma'lumotlar ko'plab ilovalar uchun zarurdir. Iqlim o'zgarishi,
ifloslanish monitoringi va sanoat suvidan foydalanish suv darajasini kuzatishning
keng sabablari bo'lsa-da, ushbu sahifada yanada aniqroq ilovalar muhokama qilinadi.
Qoldiq xlor, PH, loyqalik, o'tkazuvchanlik, erigan kislorod va boshqa o'ndan
ortiq suv sifati parametrlarining doimiy va real vaqt rejimida monitoringi. U suv
pompasi, valf va dozalash kabi boshqaruv tizimlarini birlashtirishi va ish oqimi,
kuchlanish, start-stop holati, elektr energiyasi parametrlari, quvur liniyasi bosimi,
lahzali oqim tezligi, kümülatif oqim tezligi va boshqalar kabi jismoniy parametrlarni
to'plashi mumkin. suv tozalash tizimi. Ma'lumotlarni uzatish "Internet of Things"
orqali amalga oshiriladi, onlayn ma'lumotlar va jihozlarning ishlash sharoitlari
masofadan monitoring va dispetcherlik markaziga uzatiladi, g'ayritabiiy hodisalar
to'g'risida qisqa xabarlar yuborilishi va GPS xaritasini joylashtirish tadbirlarni amalga
oshirish mumkin. Mahalliy va masofaviy maʼlumotlarni real vaqt rejimida soʻrash,
tarixiy egri chiziqni qayd etish, maʼlumotlarni e-portlash va chop etish va boshqa
kelishilgan funksiyalarni qoʻllab-quvvatlang. Ushbu sensorlardan keladigan
ma'lumotlar avtomatik ravishda boshqaruv tizimiga uzatiladi.
2. Koagulyantni dozalashni optimallashtirish:
Ma'lumotlarga asoslanib, tizim suvning xususiyatlariga mos keladigan
koagulyant miqdorini aniqlaydi va avtomatik ravishda qo‘shadi.
Bu jarayon suv isrofini va ortiqcha koagulyant sarfini kamaytiradi.
3. Jarayonni nazorat qilish va boshqarish:
PLC (Programmable Logic Controller) yoki SCADA tizimlari jarayonni
boshqaradi.
Operatorlar jarayonni masofadan turib nazorat qilishi va zarurat
tug‘ilganda parametrlarni sozlashi mumkin.
Misol uchun ichimlik suvini xlor gazi yoki gipoxloritlar yordamida xlorlash
mumkin funksional diogrammasini aytish mumkin. Xlorli suv ishlaydigan sirtlarda
shilimshiq hosil bo'lishini kamaytiradi va hidni nazorat qilishga yordam beradi(1-
rasm).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
222
1-rasm. ichimlik suviga xlor gazini aralashtirish sxemasi
Suv sifati - tanlangan fizik, kimyoviy va biologik xususiyatlardan kelib
chiqqan holda, suvning ma'lum bir foydalanish uchun yaroqliligi o'lchovidir.
Tizimning texnologik echimlari:
Sensorlar:
pH, turbidlik va haroratni o'lchash uchun yuqori aniqlikdagi
asboblar.
Dozalash nasoslari:
Koagulyantni suvga kerakli miqdorda kiritish
uchun avtomatlashtirilgan nasoslar.
Nazorat panellari:
Vizualizatsiya va boshqaruv uchun zamonaviy
interfeyslar.
Sun'iy intellekt va mashinaviy o‘qitish:
Jarayonni o‘z-o‘zidan
optimallashtirish uchun ma'lumotlarga asoslangan tizimlar.
Tajriba qismi
Tadqiqod olib borish uchun ishlar texnik jihatdan rivojlanadi. Ushbu
tadqiqotda ichimlik suvni yechimlar ichimlik suvi, sanoat ehtiyojlari yoki ekologik
tizimlarni yaxshilash maqsadida qo‘llanilishi mumkin. Avtomatlashtirish jarayoni
suvni tozalash bo‘yicha ilg‘or innovatsiyalarni keng tatbiq etishga imkon beradi.
Suv ko'plab sanoat tarmoqlarida, ham tayyor mahsulotlarda, ham tozalash,
sterilizatsiya va bug'lash kabi ko'plab texnologik vazifalar uchun asosiy manba
hisoblanadi. Mahsulot xavfsizligi va sifati katta ahamiyatga ega bo'lgan holda,
texnologik suv sifati, ayniqsa ishlab chiqarish xarajatlarini tejash uchun qayta
ishlangan bo'lsa, diqqat bilan kuzatilishi kerak.
Asosan ichimlik suvni tozalash texnologiyasida ham xuddi shuningdek suv
yig’ilgan vanna qo'zg'alishning chidamliligini oshirish uchun ham impulsli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
223
uzatishdan ko'ra, reagentni uzluksiz va diskret yetkazib berish judayam samaraliroq
hisoblanadi. Koagulyant eritmani doimiy bir xil dozalash uchun avtomatik
boshqarishning funksional sxemasi 2-rasmda tasvirlangan. Sxemada tasvirlangandek
ikkita oqim o'lchagich (suv va koagulyant) va nazorat valfi ishlatiladi hamda suvga
doimiy aralashtiriladi.
2-rasm. Boshqaruv klapan va ikkita oqim o'lchagich yordamida
koagulyantni ABT bilan ta'minlash sxemasi:
1- suv aralashtiruvchi mikser;
2- birinchi bosqichli DR suv oqimi o'lchagich kirish takti suv sifatiga ko’ra
differentsial bosim o'lchagich moslamasi:
3- G
1
orqali suvdagi koagulyant moddaning oqim o'lchagichi yoki elektr
rotametr vazifasini bajaruvchi qurilma;
4- G
1
G
2
orqali suvdagi koagulyant moddaning nazorat valfi;
5- suvdagi koagulyant eritmaning tozalangan suv uchun ishqoriylik miqdor
o'lchagichi;
6- suv va aralashgan koagulyant eritma oqimini boshqaruvchi regulyator;
7-suv va aralashgan koagulyant eritma uchun qo’llaniladigan texnologik
apparatlar;
8 – qayta ishlangan suv uchun harorat o'lchagichi;
9- TS koagulyant moddaning harorat sozlagichi;
10- qayta ishlangan suv uchun harorat o'lchagichidan qaytuvchi va TS
koagulyant moddaning harorat sozlagichini harorat oshib ketmasligi cheklovchi
qurilma.
Sinov tahlillari va natijalari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
224
Koagulyantsiyalangan suvda o'rnatilgan miqdor ko'rsatkichidan suv
oqimining tezligi bo’yicha bir xil shakldagi signal elektron regulyatorning kirishiga
yuboriladi hamda uning chiqish signali teskari starter orqali dispenser aktuatorining
elektr matoriga ulanadi. Tekshirish moslamasining boshqa kirish qismi aktuatorning
reostat sensoridan qayta aloqa signalini oladi. Shunday qilib, ushbu ABTda fikr-
mulohazalar to'g'ridan-to'g'ri oqim tezligi bo'yicha emas, balki oqim tezligini
belgilaydigan tartibga soluvchi organning pozitsiyasi bo'yicha taqdim etiladi.
Belgilangan oqim tezligi nisbati buzilgan bo'lsa, mos kelmaslik signali oldingi holat
tiklanmaguncha ishlaydigan dispenser aktuatorini yoqadi.
Asosan suvga kiritilgan koagulyantsiyalar suvning elektr o'tkazuvchanligini
ma’lum bir qiymatda bir biridan farq qiladi va bu holat koagulyant ulushuni tartibga
solish uchun ham qo'llaniladi. Shunday qilib, konduktometrik dozalash tizimlarida
koagulyant bilan ishlov berilgan va manba suvining o'ziga xos elektr
o'tkazuvchanligidagi farq qo'llaniladi. Shu printsipga asoslanib, 3-rasm ko'rsatilgan
koagulyant ta'minotining funksional sxemasi keltirilgan. Ko’rilayotgan tizimda uch
pozitsiyali kontaktli regulyator bilan jihozlangan oqim o'lchagich suv sarfini
hisoblagichdan o’tib o'tkazgich konduktometrik konsentratsiya o'lchagichdan chiqish
signallarini puls hisoblagich regulyatorning kirishiga beriladi. Kondudometrning
regulyator bilan ulanishi pauza hosil qiluvchi blok elektropnevmatik buyruq qurilmasi
hamda pulsli pog‘onali maydalagich va qayta aloqa datchikli aktuator orqali amalga
oshiriladi. Pulsli pog‘onali maydalagich va elektropnevmatik buyruq qurilmalari katta
kechikish (12-15 daqiqa) tufayli sxemaga kiritilgan. Pulsli pog‘onali maydalagich
blokdan keladigan boshqaruv pulsi oraliq aktuator milining aylanishiga va
regulyatorning o'lchash blokining kirishiga ulangan ikkilamchi reostatik datchik
dvigatelining (yoki induksiya sensori pistonining) mos keladigan harakatiga olib
keladi. Chiqish signali magnit starterning boshlang'ich o'rni orqali regulyator nazorat
valfining elektr klapan haydovchisiga ta'sir qiladi.
Avtomatik boshqaruvning nazorat valfini boshqarish orqali doimiy dozalash
va valfni vaqti-vaqti bilan o’chirish va yoqish orqali impulsli dozalash imkonini
beradi. Impulsli tizimni stabill rejimda ishga tushirish moslamasi sifatida uch fazali
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
225
tiristor
kuchaytirgich
magnit
starter
ishlatiladi.
Konduktorning
kontakt
regulyatorining signal lampalari, nazorat klapanining oxirgi pozitsiyalari
lampalaridan foydalaniladi. Regulyator sifatida elektr matorga ega diafragma klapan
ishlatiladi.
3-rasm. Pulsni nazorat qiluvchi klapan bilan koagulyant dozalash uchun
konduktometrik birlashtirilgan ABT sxemasi:
1 va 2, QE- tozalangan va blok suvining konduktometrik konsentratsiya
o'lchagichining birlamchi element konvertorlari;
3 va 4, FE- suv sarfini hisoblavchi qurilmalar;
5, CD impulsni boshqarish regulyatori;
6, S- suv oqimining ozgarishini ogohlantiruvchi signal tugmasi;
7, s- koagulyant miqdorini masofadan boshqarishga o'tish uchun boshqaruv
kaliti;
8, H- koagulyant miqdorini masofadan boshqarish kaliti;
9, h- impulsni boshqarish regulyatori bilan koagulyant miqdorini masofadan
boshqarish kaliti sozlash nuqtasi;
10, QT- qayta aloqa datchiklarini o’rnatish joyi;
11, G- qayta aloqa datchiklarini joylashuv ko'rsatkichi;
12 va 19, HS- datchiklarni boshlang'ich reaktorga signal uzatuvchisi;
13 va 14, H- yarim avtomatik boshqaruvga o'tish uchun birlamchi qurilma;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
226
15, KD- regulyatorning pulsini pog‘onali maydalagich;
16- elektropnevmatik buyruq qurilmasi;
17 va 18- signal lampalari;
20- konduktometrik konsentratsiya boshqarish;
21- tiristor kuchaytirgich orqali magnit starter qurilmasi;
22- elektr klapan haydovchisi orqali boshqarish;
23- nazorat valfi orqali boshqaruvchi qurilma;
24- aylanma yo'lda suvni boshqauvchi ijrochi mexanizim;
25- koagulyant baki.
Turli xil turlarni farqlash uchun transduserlarni kuchlanish chiqishi bo'lgan
qurilmalar sifatida ko'rib chiqish foydali bo'lishi mumkin, ular bir necha millivolt yoki
bir necha voltga ega bo'lishi mumkin. Boshqa tomondan, transmitterlar odatda sanoat
zondlash va nazorat qilishda keng qo'llaniladigan standart 4-20mA oqim pastadiriga
ulanish uchun mo'ljallangan oqim chiqishiga ega. Quyidagi diagrammalar
kuchlanish-chiqish transduserini yoki oqim-chiqish transmitterini odatiy sanoat
uskunasida yoki jarayonni boshqarish dasturida bosimni kuzatish uchun
dasturlashtiriladigan mantiqiy kontroller (PLC) yoki hisoblagichga qanday ulash
mumkinligini ko'rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Boboyorov A.E(2024). NASOSLARNI BOSHQARISHDA MITSUBISHI
KONTROLLERLARIDAN FOYDALANISH. International scientific conference on
the topic "EFFECTIVENESS OF USING INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN
AGRICULTURE AND WATER MANAGEMENT"2024 year The 23-24 rd of
February Bukhara, 1(2), 42-47
2.
A.E. Boboyorov. F.N. Abdurashidov. SOFTWARE ANALYSIS OF AN
AUTOMATED HYDROPONICS SYSTEM. International Journal on Integrated
Education(2023). https://journals.researchparks.org/index.php/IJIE
3.
A.E. Boboyorov. H.N. Toʻxtayev. D.H. Olimov. Artezian tik quduqlarida
nasoslarini boshqarish va avtomatlashtirishni PLC dasturiy ta’minot tizimini ishlab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
227
chiqish. «JOURNAL OF UNIVERSAL SCIENCE RESEARCH» ilmiy
jurnali(2023). 1(12), 239–245. Retrieved from
4.
A.E.
Boboyorov.
J.V.
Aliyev.
Sh.E.
Xolmuminov.
KIYIMLARGALAZERLIISHLOVBERISHTEXNALOGIYASITAXLILI.
<<INTERNATIONALJOURNALOFSCIENTIFICRESEARCHERS>>
(2023)
Volume2,Issue2,2023.
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR/article/view/3087/4643
5.
Boboyorov A.E(2024). NASOSLARNI BOSHQARISHDA MITSUBISHI
KONTROLLERLARIDAN FOYDALANISH. International scientific conference on
the topic "EFFECTIVENESS OF USING INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN
AGRICULTURE AND WATER MANAGEMENT"2024 year The 23-24 rd of
February Bukhara, 1(2), 42-47MR Pulotova, M.Sh.Abdullayev The use of black box
method in automation of drying process of feed granules on the basis of amaranth
ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal Том 11 Номер
4 Страницы 1011-1018
6.
Миршод
Абдуллаев
ТЕХНОЛОГИЯ
ПРОДОВОЛЬСТВЕННЫХ
ПРОДУКТОВ Универсум: технические науки 2021 5-3 (86) Ст 59-60
7.
Абдуллаев М.Ш. Спринклерное орошение растений амаранта в условиях
Узбекистана // Universum: технические науки : электрон. научн. журн. 2021.
5(86). URL: https://7universum.com/ru/tech/archive/item/1176
8.
М.Ш. Абдуллаев, М.М. Хакимов. Перспективы использования солнечной
энергии для автоматизации вертикальных скважин в условиях Узбекистана.
Управление качеством на этапах жизненного цикла технических и
технологических систем: сборник научных трудов 3-й Всероссийской научно-
технической конференции; Курск 2021. 15-19 ст.
