MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
104
METROL RB 204 SILLIQLАSH DASTGOHI ЕLEKTR
YURITMASINI ASOSIY QISMLARI, KINEMATIK VA TEXNOLOGIK
JARAYONDAGI O’RNI
Ilmiy rahbar: “Elektr va energetika muhandisligi” kafedrasi
katta o‘qituvchisi Sh. Mannobboyev
Qurbonboyev Nurmuhammad
Andijon davlat texnika instituti
EEE yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada METROL RB 204 siliqlash dastgohi elektr
yuritmasining asosiy qismlari, ularning kinematik va texnologik jarayondagi o‘rni
batafsil tahlil qilinadi. Dastgohning elektr yuritmasi, uning ishlash prinsipi va
komponentlarining funksional vazifalari ko‘rib chiqiladi. Kinematik jarayonlar, ya’ni
dastgohning harakatlanishi va uning mexanik qismlari bilan o‘zaro aloqasi,
shuningdek, texnologik jarayondagi ahamiyati yoritiladi. Maqola, shuningdek,
siliqlash jarayonining samaradorligini oshirish uchun elektr yuritmasining roli va
uning modernizatsiya imkoniyatlarini ham muhokama qiladi. Natijada, METROL RB
204 dastgohining elektr yuritmasi nafaqat ishlab chiqarish samaradorligini
oshirishga, balki mahsulot sifatini yaxshilashga ham xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: siliqlash dastgohi, kinematik jarayon, texnologik jarayon, elektr
yuritma, mexanik qismlar, modernizatsiya.
Kirish.
METROL RB 204 siliklash dastgohi zamonaviy sanoat talablariga
javob beradigan, yuqori samaradorlikka ega bo‘lgan asbob-uskunalardan biridir.
Ushbu dastgohning elektr yuritmasi uning asosiy komponentlaridan biri bo‘lib,
siliklash jarayonining samarali va sifatli amalga oshirilishini ta’minlaydi.
Dastgohning elektr yuritmasi bir qator muhim funktsiyalarni bajaradi va uning ishlash
prinsipi murakkab mexanik va elektron tizimlardan iborat.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
105
METROL RB 204 dastgohining elektr yuritmasi asosan motorlar, sensorlar,
boshqaruv tizimlari va quvvat manbalaridan iborat [1]. Dastgohning ishlash prinsipi
quyidagi asosiy jarayonlarga asoslanadi:
Elektr yuritma tizimi dastgohga kerakli energiyani ta’minlaydi. Bu
energiya, odatda, elektr tarmog‘idan olinadi va dastgohning barcha komponentlariga
yetkaziladi.
Dastgohda ishlatiladigan motorlar, odatda, AC yoki DC motorlar bo‘lib,
ularning vazifasi mexanik harakatni ta’minlashdir. Motorlar siliklash asbobini
aylantirish va materialni dastgohga kiritish uchun zarur bo‘lgan kuchni ishlab
chiqaradi.
Sensorlar dastgohning harakatini nazorat qilish va uning ish faoliyatini
optimallashtirish uchun muhim ahamiyatga ega. Ular dastgohning holatini, tezligini
va yuklamasini o‘lchaydi va bu ma’lumotlarni boshqaruv tizimiga uzatadi.
Boshqaruv tizimi dastgohning barcha komponentlarini birlashtiradi va
ularning ish faoliyatini muvofiqlashtiradi. Bu tizim sensorlardan olingan
ma’lumotlarga asoslanib motorlarning ishini nazorat qiladi va kerakli holatda ularni
sozlaydi.
Komponentlarning funksional vazifalarin quyidagilardan iborat:
Dastgohda ishlatiladigan elektr motorlar siliklash asbobini aylantirishda
muhim rol o‘ynaydi [2]. Ular yuqori tezlikda ishlay olishi va turli xil yuklamalarga
bardosh bera olishlari kerak. Bu esa siliklash jarayonining samaradorligini oshiradi.
Sensorlar dastgohning ish jarayonini nazorat qiladi va real vaqt rejimida
ma’lumotlarni yig‘adi. Masalan, yuklama sensorlari motorning ortiqcha yuklanishini
aniqlashda yordam beradi va bu holatda avtomatik ravishda motorni to‘xtatishi
mumkin.
Boshqaruv bloklari dastgohning elektr yuritmasini boshqarish uchun
zarur bo‘lgan elektron qurilmalardir. Ular dastgohning ish rejimini o‘zgartirish,
motorlarni tezligini sozlash va sensorlardan kelgan ma’lumotlarni qayta ishlash
imkoniyatini beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
106
Quvvat manbalari elektr yuritma tizimining uzluksiz ishlashini
ta’minlaydi. Ular kuchlanish va tokni stabil holatda taqdim etishi kerak, shunda
motorlar va boshqa komponentlar muammosiz ishlay oladi.
METROL RB 204 siliklash dastgohi elektr yuritmasi sanoat ishlab
chiqarishida muhim ahamiyatga ega [3]. Uning samarali ishlashi nafaqat siliklash
jarayonining tezligini oshirishga, balki mahsulot sifatini yaxshilashga ham xizmat
qiladi. Elektr yuritmasining zamonaviy texnologiyalar bilan yangilanishi, ishlab
chiqarish jarayonlarini yanada takomillashtirish va samaradorligini oshirish
imkoniyatlarini
yaratadi.
Shuningdek,
ushbu
dastgohni
rivojlantirish
va
modernizatsiya qilish orqali sanoat talablariga mos keladigan yuqori sifatli
mahsulotlar ishlab chiqarish mumkin bo‘ladi.
Kinematik jarayonlar, ya’ni dastgohning harakatlanishi va uning mexanik
qismlari bilan o‘zaro aloqasi, sanoat ishlab chiqarishida muhim ahamiyatga ega.
Dastgohlarning samaradorligi va mahsulot sifatini ta’minlashda kinematik
jarayonlarning roli beqiyosdir. Ushbu jarayonlar, dastgohning harakatini, mexanik
qismlarining bir-biri bilan o‘zaro aloqasini va texnologik jarayondagi ahamiyatini o‘z
ichiga oladi.
Dastgohning harakatlanishi kinematik jarayonlarning asosiy elementi bo‘lib,
u mexanik qismlarning bir-biriga nisbatan harakatini ta’minlaydi. Harakatlanish
jarayoni, asosan, motorlar tomonidan boshqariladi. Motorlar, dastgohning asosiy
mexanik qismlarini harakatlantirish uchun zarur kuchni ishlab chiqaradi. Dastgohda
ishlatiladigan motorlar, odatda, yuqori tezlikda va yuqori kuchlanishda ishlaydi, bu
esa siliklash yoki boshqa texnologik jarayonlarning samaradorligini oshiradi.
Dastgohning mexanik qismi bir nechta asosiy komponentlardan iborat:
motorlar, transmissiya tizimi, aksessuarlar va ishchi organlar [4]. Har bir mexanik
qism o‘z vazifasini bajaradi va bir-biri bilan muvofiqlashtirilgan holda ishlaydi.
Motorlar mexanik energiyani ishlab chiqaradi va harakatni ta’minlaydi.
Ular siliklash asboblarini aylantirish, materiallarni joylashtirish yoki boshqa
harakatlar uchun zarur kuchni taqdim etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
107
Transmissiya tizimi motorlardan olingan harakatni mexanik qismlarga
yetkazadi. Bu tizim tishli uzatmalar, kamarlar va boshqa mexanik elementlardan
iborat bo‘lishi mumkin. Transmissiya tizimining to‘g‘ri ishlashi dastgohning umumiy
samaradorligini oshiradi.
Ishchi organlar dastgohning asosiy funktsiyalarini bajaradi. Masalan,
siliklash dastgohida ishchi organ siliklash asbobidir. Bu organ materialga ta’sir etib,
kerakli shakl va sirt sifatini ta’minlaydi.
Sensorlar mexanik qismlarning holatini nazorat qiladi va dastgohning ish
faoliyatini optimallashtirishga yordam beradi. Ular yuklamani, tezlikni va boshqa
parametrlarni o‘lchaydi, bu esa avtomatik boshqaruv tizimlariga ma’lumot beradi.
Kinematik jarayonlarning texnologik jarayondagi ahamiyati juda katta.
Dastgohlarning samarali harakatlanishi va mexanik qismlarining o‘zaro aloqasi
texnologik jarayonlarni tezlashtiradi va sifatini oshiradi. Masalan, siliklash jarayonida
kinematik jarayonlarning to‘g‘ri tashkil etilishi ish vaqtini qisqartiradi va
mahsulotning sirt sifatini yaxshilaydi. Bundan tashqari, kinematik jarayonlar ishlab
chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Avtomatik
boshqaruv tizimlari orqali dastgohning harakatlari nazorat qilinadi va
optimallashtiriladi. Bu esa inson omilini minimallashtiradi va jarayonlarni yanada
ishonchli qiladi.
Siliqlash jarayoni, materiallarning sirtini tekislash va yuqori sifatli sirt hosil
qilish uchun muhim texnologik jarayon hisoblanadi [5]. Ushbu jarayonda
ishlatiladigan elektr yuritmalari, dastgohlarning samaradorligini oshirishda, energiya
tejamkorligini ta’minlashda va ishlab chiqarish jarayonlarining avtomatlashtirilishida
muhim rol o‘ynaydi. Elektr yuritmalarining modernizatsiya imkoniyatlari esa
siliklash jarayonining sifatini yanada oshirishga yordam beradi.
Siliqlash jarayoni, materiallarning sirtini tekislash va yuqori sifatli sirt hosil
qilishda elektr yuritmasining roli quyidagi holatlarda bilinadi:
Elektr yuritmalari siliklash dastgohlarining harakatini boshqaradi. Ular
motorlar orqali mexanik qismlarning tezligini va kuchini nazorat qiladi. Tezlik va
kuchning
to‘g‘ri
boshqarilishi,
siliklash
asbobining
materialga
ta’sirini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
108
optimallashtiradi. Natijada, siliklash jarayoni tezlashadi va mahsulot sifatini
yaxshilaydi.
Zamonaviy elektr yuritmalari energiya sarfini kamaytirishga qaratilgan.
Ular yuqori samaradorlikka ega bo‘lib, energiya iste’molini minimallashtiradi. Bu esa
nafaqat ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi, balki ekologik jihatdan ham foydali
hisoblanadi.
Elektr yuritmalari dastgohlarni avtomatik ravishda boshqarishga imkon
beradi. Avtomatik nazorat tizimlari yordamida dastgohning harakatlari aniq va
samarali tarzda amalga oshiriladi. Bu inson omilini minimallashtiradi va jarayonning
barqarorligini oshiradi.
Siliklash jarayonida harakat tezligi va kuchi juda muhimdir. Elektr
yuritmalari yordamida bu parametrlarni aniq nazorat qilish mumkin. Buning
natijasida, siliklash jarayoni davomida materialga ta’sir etuvchi kuchlar yaxshilanadi,
bu esa mahsulotning sifatini oshiradi.
Elektr yuritmalarini modernizatsiya qilish orqali siliklash jarayonining
samaradorligini yanada oshirish mumkin. Quyida ba’zi modernizatsiya imkoniyatlari
keltirilgan:
1.
Zamonaviy yuqori samarali motorlar energiya iste’molini kamaytiradi va
kuchliroq harakatni ta’minlaydi. Bunday motorlar yordamida siliklash jarayonidagi
harakatlar yanada tez va samarali bo‘ladi.
2.
Elektr yuritmalariga chuqur nazorat tizimlarini qo‘shish orqali
harakatlarni real vaqt rejimida kuzatish va boshqarish imkoniyati yaratiladi. Bu
tizimlar orqali dastgohning harakat parametrlarini aniq belgilash va o‘zgartirish
mumkin.
3.
Sun’iy intellekt va mashinani o‘rganish texnologiyalaridan foydalanish
dastgohlarning ish faoliyatini optimallashtirishda yordam beradi. Bunday tizimlar
jarayonlarni tahlil qilib, eng samarali rejimlarni aniqlaydi va shunga muvofiq
boshqaruvni amalga oshiradi.
4.
Elektr yuritmalarini modullar ko‘rinishida ishlab chiqish, ularni oson
almashtirish va yangilash imkoniyatini beradi. Bu dastgohlarning texnik xizmat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
109
ko‘rsatish vaqtini kamaytiradi va ishlab chiqarish jarayonlarini uzluksiz davom
ettirishga yordam beradi.
5.
Energiyani qayta ishlash tizimlari yordamida elektr yuritmalaridan
olingan ortiqcha energiyani qayta ishlash mumkin. Bu esa energiya sarfini yanada
kamaytirishga yordam beradi.
Siliklash jarayonining samaradorligini oshirishda elektr yuritmalarining roli
beqiyosdir. Ular dastgohlarning harakatini nazorat qilib, energiya tejamkorligini
ta’minlaydi va avtomatlashtirish imkoniyatlarini yaratadi. Elektr yuritmalarini
modernizatsiya qilish orqali siliklash jarayonining sifatini yanada oshirish mumkin.
Zamonaviy motorlar, chuqur nazorat tizimlari, intellektual boshqaruv tizimlari va
energiyani qayta ishlash texnologiyalari yordamida dastgohlarning samaradorligini
oshirish mumkin. Bularning barchasi sanoat ishlab chiqarishida yuqori sifatli
mahsulotlarni tayyorlashga yordam beradi va raqobatbardoshligini ta’minlaydi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, METROL RB 204 siliklash dastgohining
elektr yuritmasi nafaqat uning texnik ko‘rsatkichlarini yaxshilaydi, balki ishlab
chiqarish jarayonining samaradorligini oshirishga ham xizmat qiladi. Dastgohni
modernizatsiya qilish orqali energiya tejamkorligini ta’minlash va ishlab chiqarish
jarayonlarini yanada takomillashtirish imkoniyatlari mavjud. Shunday qilib, elektr
yuritmasining roli siliklash jarayonida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, zamonaviy
sanoat talablariga javob beruvchi yuqori sifatli mahsulotlar ishlab chiqarishga xizmat
qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Hodiyev, Shoxruh. "ELEKTR YURITMALARI FANINI O‘QITISHDA
KOMPYUTER
SIMULYATSIYALARIDAN
FOYDALANISHNING
AFZALLIKLARI."
Инновационные исследования в науке
3.9 (2024): 40-45.
2.
Mustayev, R. A., and N. Yo‘ldosheva. "KICHIK QUVVATLI ELEKTR
YURITMALARNI
MIKROKONTROLLERLAR
BILAN
BOSHQARIB
KONTAKTSIZ ISHGA TUSHIRISH."
Uz-conferences
. No. 1. 2024.
3.
Jo‘rayev Mirjalol Qahramonovich, Po‘latov, et al. "TEXNIKA OLIY TA’LIM
MUASSALARIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA BO ‘LAJAK
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
110
TALABALARNINGNING
TEXNOLOGIK
KOMPETENSIYALARINI
RIVOJLANTIRISH."
Ethiopian
International
Multidisciplinary
Research
Conferences
. 2023.
4.
Jo‘rayev, M. Q. "Elektr yuritmalari tezligini rostlash usullari."
Ilmiy-nazariy va
metodik jurnal Buxoro
5 (2021): 114.
5.
Karimjonov, D., H. Abdullayev, and M. Yigitaliyev. "O‘ZGARUVCHAN
TOK
ELEKTR
YURITMALARINING
QUVVAT
KOEFFISENTINI
OSHIRISH."
Экономика и социум
1-2 (128) (2025): 242-248.
