MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
80
QUYOSH ENG YAQIN YULDUZ. QUYOSH DOG'LARI
ANDIJON SHAHAR 1-SON POLITEXNIKUMI
QODIROVA DILNOZA RO’ZIBOYEVNA
Fan:Fizika fani
Tel: +998500997273
Elektron pochta: dilnozaqodirova449@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqola bizning Quyosh tizimimizdagi eng asosiy
yulduz bo'lgan Quyoshning umumiy xususiyatlari va uning sirtida kuzatiladigan
noyob hodisa – Quyosh dog'lari haqida atroflicha ma'lumot beradi. Maqolada
Quyoshning ichki va tashqi tuzilishi, energiyasi manbai bo'lgan termoyadro sintezi
jarayonlari, uning Yerga ko'rsatadigan muhim ta'sirlari hamda Quyosh dog'larining
paydo bo'lish sabablari, ularning murakkab tuzilishi, siklik xususiyatlari va ularning
Yer iqlimi, texnologiyalari va kosmik muhitga ko'rsatadigan ta'siri ilmiy nuqtai
nazardan chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, Quyoshni o'rganishda qo'llaniladigan
zamonaviy kuzatuv usullari va kelajakdagi tadqiqot yo'nalishlari yoritiladi. Ushbu
kengaytirilgan tahlil Quyoshning murakkab dinamikasini va uning sayyoramizdagi
hayot uchun ahamiyatini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Kalit so'zlar: Quyosh, yulduz, Quyosh dog'lari, fotosfera, magnit maydon,
Quyosh sikli, Quyosh faolligi, Quyosh shamoli, koinot, astronomiya, plazma,
termoyadro sintezi, korona, xromosfera, kosmik ob-havo, geomagnit bo'ron, koronal
massiv otilish, spektroskopiya, gelioseysmologiya.
Kirish
Quyosh – bizning Quyosh tizimimiz markazida joylashgan, Yerga eng yaqin
bo'lgan yulduzdir. Uning ulkan massasi Quyosh tizimidagi barcha jismlarning
umumiy massasining deyarli barchasini tashkil etadi va Yerga hayot beruvchi asosiy
energiya manbaidir. Quyoshning yoshi milliardlab yillar bilan o'lchanadi va u hozirda
o'zining asosiy ketma-ketlikdagi yulduzlik davrining o'rtalarida joylashgan. Bu davr
mobaynida u barqaror energiya ishlab chiqaradi. Quyoshning sirtida kuzatiladigan
eng qiziqarli va dinamik hodisalardan biri bu Quyosh dog'laridir. Ushbu maqola
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
81
Quyoshning asosiy xususiyatlarini va Quyosh dog'larining ilmiy jihatdan tahlilini
taqdim etadi, shuningdek, ularning Yerga ta'sirini yanada batafsil yoritadi.
Quyosh – eng yaqin yulduz
Quyosh G2V spektral sinfga mansub sariq mitti yulduzdir. U asosan vodorod
va geliy kabi eng yengil elementlardan iborat bo'lib, qolgan qismi og'irroq
elementlarga to'g'ri keladi. Quyoshning ulkan energiyasi uning yadrosida sodir
bo'ladigan termoyadro sintezi reaksiyalari orqali hosil bo'ladi. Bu jarayonda vodorod
atomlari geliyga aylanadi va ulkan miqdorda energiya ajralib chiqadi. Bu energiya
elektromagnit nurlanish (shu jumladan yorug'lik va issiqlik) va Quyosh shamoli
shaklida koinotga tarqaladi. Bu jarayonlar Quyoshning doimiy porlashini va Yerga
hayot baxsh etishini ta'minlaydi.
Quyoshning tuzilishi bir nechta qatlamlardan iborat bo'lib, har bir qatlam
o'ziga xos xususiyatlarga va muhim funksiyalarga ega:
Yadro:
Quyoshning markaziy qismi bo'lib, bu yerda termoyadro sintezi
reaksiyalari sodir bo'ladi. Bu qatlamda harorat taxminan millionlab kelvin, bosim esa
Yer atmosferasining millionlab barobaridan yuqori bo'lib, materiya plazma holatida
mavjud. Vodorod yadrolari (protonlar) bir-biri bilan to'qnashib, geliy yadrolarini hosil
qiladi, bu jarayonda massa energiyaga aylanadi (E=mc² formulasi bo'yicha). Bu
reaktsiya Quyoshning butun energiyasini ta'minlaydi.
Radiatsion zona:
Yadrodan chiqqan energiya fotonlar orqali tashiladi.
Fotonlar bu zonada juda sekin harakatlanadi, chunki ular doimiy ravishda atomlar
bilan to'qnashadi va qayta yutilib chiqariladi. Bu jarayon minglab yillar davom etishi
mumkin, toki fotonlar konvektiv zonaga yetib bormaguncha. Bu zona juda zich va
shaffof emas.
Konvektiv zona:
Energiya plazmaning harakati (konveksiya) orqali
tashiladi. Issiq plazma yuqoriga ko'tariladi, sovigan plazma esa pastga tushadi, bu esa
suyuqlikdagi qaynoq suvga o'xshash doimiy harakatni keltirib chiqaradi. Bu zonadagi
plazma harakati Quyoshning magnit maydonini yaratishda muhim rol o'ynaydi,
chunki zaryadlangan plazmaning harakati elektr toklarini hosil qiladi, bu esa o'z
navbatida magnit maydonlarni keltirib chiqaradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
82
Fotosfera:
Quyoshning ko'rinadigan sirti bo'lib, bu yerdan yorug'lik
chiqariladi. Bu qatlamda harorat nisbatan pastroq (taxminan besh ming besh yuz
kelvin) bo'lib, Quyosh dog'lari aynan shu yerda kuzatiladi. Fotosfera donador
tuzilishga ega bo'lib, bu konvektiv zonadan kelayotgan plazma oqimlarining
natijasidir. Bu donalar "granulalar" deb ataladi va ular doimiy ravishda paydo bo'lib,
yo'qolib turadi, har bir granulaning o'lchami taxminan ming kilometrga teng.
Xromosfera:
Fotosferadan yuqorida joylashgan yupqa qatlam. U qizil
rangda ko'rinadi va Quyosh tutilishi paytida qisqa vaqtga ko'rinadi. Bu qatlamda
spikulalar (plazma oqimlari) va chaqnashlar kabi dinamik hodisalar sodir bo'ladi.
Xromosferaning harorati fotosferadan yuqoriroqdir, bu esa olimlar uchun hali ham
tadqiqot mavzusi bo'lib qolmoqda. Uning harorati taxminan o'n ming kelvinga yetadi.
Korona:
Quyoshning eng tashqi atmosferasi bo'lib, Quyosh tutilishi
paytida yorqin halqa shaklida ko'rinadi. Korona harorati millionlab kelvinlarga yetishi
bilan ajralib turadi, bu esa uning isish mexanizmlari bo'yicha hali ham tadqiqotlar olib
borilayotgan sirli hodisadir. Koronadan doimiy ravishda zaryadlangan zarrachalar
oqimi – Quyosh shamoli koinotga tarqaladi. Koronaning yuqori harorati uning juda
siyrak bo'lishiga qaramay, rentgen va ultrabinafsha nurlanishlarda juda yorqin
ko'rinishini ta'minlaydi.
Quyoshning Yerga ta'siri juda katta va hayot uchun hal qiluvchi ahamiyatga
ega. U Yerga yorug'lik va issiqlik beradi, fotosintez jarayonini ta'minlaydi va Yer
iqlimini belgilaydi. Shuningdek, Quyosh faolligi, masalan, Quyosh chaqnashi va
massiv koronal otilishlar Yerning magnitosferasiga ta'sir qilib, geomagnit
bo'ronlarga, radioaloqa uzilishlariga va sun'iy yo'ldoshlarning ishiga xalaqit berishi
mumkin. Bu hodisalar "kosmik ob-havo" deb ataladi va ularni o'rganish zamonaviy
texnologiyalarni himoya qilish uchun muhimdir. Kosmik ob-havo prognozi, Yerda
aloqa va energetika tizimlarining uzluksiz ishlashini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi.
Ayniqsa, energetika tarmoqlari, aviatsiya va kosmik kemalar uchun bu prognozlar
hayotiy ahamiyatga ega.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
83
Quyosh dog'lari
Quyosh dog'lari – Quyoshning fotosferasida joylashgan, atrofdagi hududlarga
nisbatan harorati pastroq va shu sababli qoraroq ko'rinadigan hududlardir. Bu dog'lar
Quyoshning kuchli magnit maydonlari bilan bog'liq bo'lgan murakkab hodisalardir.
Ular Quyoshning sirtida doimiy ravishda paydo bo'lib, o'zgarib turadi va Quyosh
faolligining asosiy ko'rsatkichlaridan biridir.
Quyosh dog'larining tuzilishi va xususiyatlari
Har bir Quyosh dog'i odatda ikkita asosiy qismdan iborat:
Umbra:
Dog'ning markaziy, eng qoraroq va sovuqroq qismi. Bu yerda
magnit maydon chiziqlari deyarli vertikal joylashgan bo'ladi va ular fotosferadagi
plazma harakatini kuchli to'sib qo'yadi, bu esa haroratning sezilarli darajada
pasayishiga olib keladi (taxminan to'rt ming besh yuz kelvingacha).
Penumbra:
Umbrani o'rab turgan, biroz yorqinroq va chiziqli tuzilishga
ega bo'lgan tashqi qism. Penumbradagi magnit maydon chiziqlari gorizontalroq
joylashgan bo'ladi va ular umbradagiga nisbatan kamroq haroratni pasaytiradi
(taxminan besh ming ikki yuz kelvingacha). Penumbraning chiziqli ko'rinishi magnit
maydon chiziqlari bo'ylab harakatlanayotgan plazma oqimlari bilan bog'liq bo'lib, bu
oqimlar "Evershed effekti" deb ataladi.
Quyosh dog'lari yakka holda yoki guruh-guruh bo'lib paydo bo'lishi mumkin.
Ularning o'lchamlari bir necha yuz kilometrdan millionlab kilometrgacha bo'lishi
mumkin, ba'zan Yer diametridan bir necha barobar kattaroq dog'lar ham kuzatiladi.
Quyosh dog'larining umri bir necha kundan bir necha oygacha davom etishi mumkin,
bu ularning kattaligiga va magnit maydonining barqarorligiga bog'liq. Katta va
murakkab dog'lar uzoqroq yashaydi. Quyosh dog'lari ko'pincha juft-juft bo'lib paydo
bo'ladi, bitta dog' shimoliy magnit qutblilikka, ikkinchisi esa janubiy magnit
qutblilikka ega bo'ladi.
Paydo bo'lish sabablari
Quyosh dog'larining paydo bo'lishi Quyoshning differensial aylanishi va
kuchli magnit maydonlari bilan bog'liq. Quyosh ekvatorda qutblarga nisbatan tezroq
aylanadi. Bu differensial aylanish Quyoshning magnit maydon chiziqlarini cho'zib,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
84
ularni burab, sirtga chiqishiga olib keladi. Bu jarayon "Quyosh dinamosi" deb ataladi.
Magnit maydon chiziqlari sirtga chiqqan joylarda konvektiv zona orqali energiya
oqimini to'sib qo'yadi, natijada harorat pasayadi va dog'lar paydo bo'ladi. Magnit
maydonning kuchi fotosferada plazmaning erkin harakatlanishiga to'sqinlik qiladi, bu
esa issiqlikning yuqoriga chiqishini kamaytiradi va shu sababli dog'lar sovuqroq va
qoraroq ko'rinadi. Bu jarayon magnit maydon chiziqlarining "bog'lanishi" va "qalqib
chiqishi" deb ham tushuntiriladi.
Quyosh dog'lari sikli
Quyosh dog'larining soni va joylashuvi taxminan o'n bir yillik sikl bo'yicha
o'zgarib turadi, bu Quyosh sikli deb ataladi. Siklning boshida dog'lar kam bo'ladi va
ular Quyoshning yuqori kengliklarida (taxminan o'ttiz besh daraja shimoliy va
janubiy kengliklarda) paydo bo'ladi. Siklning o'rtasiga kelib (maksimum faollik
davri), dog'lar soni ortadi va ular ekvatorga yaqinroq joylarda (taxminan o'n besh
daraja kengliklarda) kuzatiladi. Siklning oxirida dog'lar soni yana kamayadi va ular
butunlay yo'qolishi mumkin (minimum faollik davri). Bu sikl Quyoshning magnit
maydonining qayta konfiguratsiyasi bilan bog'liq bo'lib, har bir siklning oxirida
magnit qutblar o'z o'rnini almashtiradi (taxminan yigirma ikki yillik "Hale sikli" deb
ataladi). Tarixiy kuzatuvlar shuni ko'rsatadiki, ba'zi davrlarda Quyosh dog'lari faolligi
juda past bo'lgan, masalan, XVII asr oxiri va XVIII asr boshlarida kuzatilgan
Maunder Minimumi. Bu davr Yerda "Kichik muzlik davri" deb ataluvchi sovuqroq
iqlim davri bilan mos kelgan, bu esa Quyosh faolligi va Yer iqlimi o'rtasidagi
potentsial bog'liqlikni ko'rsatadi, ammo bu bog'liqlikning mexanizmlari hali ham
to'liq o'rganilmagan va murakkab o'zaro ta'sirlarni o'z ichiga oladi.
Quyosh dog'larining Yerga ta'siri
Quyosh dog'lari Quyosh faolligining muhim ko'rsatkichidir. Dog'lar sonining
ko'payishi Quyosh chaqnashi, koronal massiv otilishlar va Quyosh shamolining
kuchayishi kabi hodisalarning ko'payishini anglatadi. Bu hodisalar Yerga
quyidagicha ta'sir ko'rsatishi mumkin:
Geomagnit bo'ronlar:
Quyoshdan kelayotgan zaryadlangan zarrachalar
(asosan protonlar va elektronlar) Yerning magnit maydoniga ta'sir qilib, geomagnit
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
85
bo'ronlarga sabab bo'ladi. Bu bo'ronlar elektr tarmoqlarida uzilishlar, radioaloqa va
GPS tizimlarida nosozliklar keltirib chiqarishi mumkin. Shuningdek, ular sun'iy
yo'ldoshlarning orbitasiga ta'sir qilishi va ularning ishdan chiqishiga olib kelishi
mumkin, chunki atmosferaning yuqori qatlamlari qiziydi va kengayadi, bu esa sun'iy
yo'ldoshlarga ko'proq qarshilik ko'rsatadi.
Qutb yog'dusi:
Quyosh shamolidagi zarrachalar Yer atmosferasiga
kirib, qutb yog'dusi (aurora borealis va aurora australis) hodisasini hosil qiladi. Bu
hodisa Yerning qutb mintaqalarida osmonda yorqin rangli chiroqlar paydo bo'lishi
bilan namoyon bo'ladi. Bu zarrachalar atmosferadagi gaz atomlari bilan to'qnashib,
ularni ionlashtiradi va yorug'lik chiqarishiga sabab bo'ladi.
Iqlimga ta'sir:
Quyosh faolligining uzoq muddatli o'zgarishlari Yer
iqlimiga kichik miqyosda ta'sir ko'rsatishi mumkinligi haqida ba'zi nazariyalar
mavjud. Masalan, "Kichik muzlik davri" kabi tarixiy hodisalar Quyosh faolligining
pasayishi bilan bog'liq bo'lishi mumkinligi taxmin qilinadi, ammo bu masalada ilmiy
hamjamiyatda hali to'liq konsensus mavjud emas va tadqiqotlar davom etmoqda.
Quyoshning umumiy nurlanishi (Total Solar Irradiance - TSI) Quyosh sikli davomida
ozgina o'zgaradi, bu esa Yerning energiya balansiga ta'sir qilishi mumkin.
Kosmik nurlanish:
Quyosh chaqnashi va koronal massiv otilishlar
kosmik nurlanish darajasini oshirishi mumkin, bu esa kosmonavtlar va yuqori
balandlikda uchuvchi samolyotlar uchun xavf tug'dirishi mumkin. Ayniqsa, uzoq
muddatli kosmik missiyalar uchun bu muhim xavf omilidir, chunki yuqori energiya
zarrachalari inson tanasiga zarar yetkazishi va elektron jihozlarga ta'sir qilishi
mumkin.
Quyoshni kuzatish usullari
Quyoshni o'rganishda turli xil zamonaviy kuzatuv usullari qo'llaniladi, bu
bizga uning murakkab dinamikasini tushunishga yordam beradi:
Yer usti teleskoplari:
Quyoshni optik, radio va rentgen diapazonlarida
kuzatish uchun Yer usti observatoriyalari (masalan, Kitt Peak National Observatory,
Big Bear Solar Observatory) ishlatiladi. Bular Quyosh dog'lari, chaqnashlar va
boshqa sirt hodisalarini yuqori aniqlikda kuzatish imkonini beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
86
Kosmik teleskoplar va zondlar:
Yer atmosferasi ba'zi to'lqin
uzunliklarini (masalan, ultrabinafsha va rentgen nurlarini) yutib yuborganligi sababli,
Quyoshni kosmosdan kuzatish muhimdir. SOHO (Solar and Heliospheric
Observatory), SDO (Solar Dynamics Observatory), Parker Solar Probe va Solar
Orbiter kabi kosmik missiyalar Quyoshning koronasini, Quyosh shamolini va magnit
maydonlarini bevosita o'rganish imkonini beradi.
Spektroskopiya:
Quyoshdan
kelayotgan
yorug'likni
spektral
komponentlarga ajratish orqali Quyoshning kimyoviy tarkibi, harorati, bosimi va
magnit maydonining kuchi haqida ma'lumot olish mumkin. Zeeman effekti
yordamida magnit maydonlarning kuchini o'lchash mumkin.
Gelioseysmologiya:
Quyoshning ichki tuzilishini o'rganish uchun
Quyosh yuzasidagi tebranishlar (seysmik to'lqinlar) tahlil qilinadi. Bu usul Yerning
ichki tuzilishini zilzilalar orqali o'rganishga o'xshaydi va Quyosh yadrosi va
konvektiv zonasining dinamikasi haqida muhim ma'lumotlar beradi.
Xulosa
Quyosh bizning Quyosh tizimimizdagi eng muhim va eng yaqin yulduz bo'lib,
Yerga hayot beruvchi asosiy energiya manbaidir. Uning sirtida kuzatiladigan Quyosh
dog'lari esa Quyoshning dinamik magnit maydonlari bilan bog'liq bo'lgan murakkab
va qiziqarli hodisadir. Quyosh dog'larining siklik o'zgarishlari Quyosh faolligini
belgilaydi va bu faollik Yer iqlimi, aloqa tizimlari va kosmik texnologiyalarga
sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin. Quyosh va uning dog'larini o'rganish koinotdagi
yulduzlarning evolyutsiyasi, magnit maydonlarining xulq-atvori va Yerga kosmik ob-
havoning ta'siri haqidagi bilimlarimizni kengaytirish uchun muhim ahamiyatga ega.
Kelajakda Quyoshni yanada chuqurroq o'rganish uchun yangi kosmik missiyalar va
kuzatuv asboblari yaratilishi kutilmoqda, bu esa bizga koinotning sirlarini yanada
ochishga yordam beradi va Quyoshning Yerga ta'sirini yanada aniqroq bashorat qilish
imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Oliy o'quv yurtlari uchun astronomiya darsliklari:
O'zbekiston Milliy
Universiteti, Samarqand Davlat Universiteti kabi oliy ta'lim muassasalarining fizika
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
87
va astronomiya yo'nalishlarida o'qitiladigan darsliklarda Quyoshning tuzilishi,
energiyasi, Quyosh dog'lari va Quyosh faolligi haqida keng ma'lumotlar beriladi.
Ilmiy-ommabop kitoblar va jurnallar:
O'zbekiston Fanlar Akademiyasi
nashriyotlari tomonidan chop etilgan ilmiy-ommabop kitoblar va "Fan va turmush"
kabi jurnallarda astronomiya, xususan Quyosh haqidagi maqolalar muntazam
ravishda chop etiladi.
1.
Zirin, H. (Bir ming to'qqiz yuz sakson sakkiz).
Astrophysics of the Sun
.
Cambridge University Press.
2.
Lang, K. R. (Ikki ming o'n).
The Sun: From Core to Corona
. Springer.
3.
Stix, M. (Ikki ming to'rt).
The Sun: An Introduction
. Springer.
4.
Livingston, W. C., & Penn, M. J. (Ikki ming to'qqiz).
The Sun's Magnetic Field:
A Historical Review
. Solar Physics, Jild yuzasi, Birinchi son, Sahifalar birinchi va o'n
uch.
5.
Hathaway, D. H. (Ikki ming o'n besh).
The Solar Cycle
. Living Reviews in
Solar Physics, Jild o'n ikki, Birinchi son, Sahifa to'rt.
6.
Priest, E. R. (Ikki ming o'n to'rt).
Magnetohydrodynamics of the Sun
.
Cambridge University Press.
7.
Aschwanden, M. J. (Ikki ming o'n bir).
Physics of the Solar Corona: An
Introduction with Problems and Solutions
. Springer.
