MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
52
O'ZBEK ORFOGRAFIYASINING NAZARIY MASALALARI
(KIRILLCHA VA LOTINCHA OʻZBEK YOZUVLARI IMLO
QOIDALARINI QIYOSLASH ASOSIDA)
Raxmonova Nozima Mansur qizi
Chirqchiq davlat pedagogika universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti ta’lim yo‘nalishi
1-kurs talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada oʻzbek yozuvining kirill va lotin grafikasi
asosidagi imlo qoidalari tahlil qilinadi. Har ikkala yozuv tizimidagi fonetik va
morfologik prinsiplarga asoslangan imlo me’yorlari o‘zaro qiyoslanadi. Grafik
tizimlar o‘rtasidagi farqlar, o‘xshashliklar va ayniqsa, orfografik muammo keltirib
chiqaruvchi jihatlar tahlil qilinib, ularning lingvistik va amaliy asoslari yoritiladi.
Shuningdek, ikki yozuv tizimining bir davrda amal qilishi natijasida yuzaga kelgan
chalkashliklar, imlo me’yorlariga bo‘lgan ishonchning pasayishi, ta’lim, OAV va
rasmiy hujjatlar sohasida kuzatilayotgan muammolar o‘rganiladi. Maqolada
orfografik muammolarning kelib chiqish sabablari chuqur tahlil qilinib, ularni
bartaraf etish bo‘yicha nazariy va amaliy yechimlar taklif etiladi. Tadqiqot
natijalariga asoslanib, yagona va barqaror yozuv tizimini shakllantirish zaruriyati
asoslanadi, imlo me’yorlarining izchil, tizimli va ilmiy yondashuv asosida
uyg‘unlashtirilishi lozimligi ta’kidlanadi. Bu esa tilning yozma shaklida aniqlik,
soddalik va me’yoriylikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: Oʻzbek tili, imlo, orfografiya, kirill yozuvi, lotin yozuvi, yozuv
islohoti, fonetik prinsip, morfologik prinsip.
Kirish
Oʻzbek tili yozuv tizimi tarixiy taraqqiyoti davomida bir necha bor jiddiy
oʻzgarishlarga duch kelgan. Arab yozuvi asrlar davomida asosiy yozuv bo‘lgan
boʻlsa, 1929-yildan boshlab lotin yozuviga, 1940-yildan esa kirill yozuviga oʻtilgan.
Mustaqillik yillarida esa — 1993-yilda — lotin yozuviga asoslangan yangi alifboni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
53
joriy etish to‘g‘risidagi qonun qabul qilingan. Biroq bu jarayon turli omillar,
jumladan, ma’muriy va ijtimoiy muammolar sababli sekin amalga oshdi, natijada
bugungi kunga kelib oʻzbek tilining yozma shaklida ikki grafik tizim — kirill va lotin
yozuvlari parallel ravishda qo‘llanilib kelmoqda.
Bu ikkiyoqlama holat orfografik birlikning izdan chiqishiga, imlo
me’yorlarida noaniqliklarning yuzaga kelishiga sabab boʻlmoqda. Til siyosati nuqtai
nazaridan olib qaralganda, bu holat nafaqat lingvistik, balki ijtimoiy va pedagogik
muammo sifatida ham dolzarb sanaladi. Ayniqsa, davlat tilini to‘laqonli o‘rganish,
rasmiy hujjatlar yuritilishi, ta’lim va ommaviy axborot vositalari faoliyatida yagona
yozuvning yo‘qligi aniq chalkashliklarga olib kelmoqda.
Orfografiya — bu tilning yozma shaklini me’yorlashtirishga xizmat qiladigan
tizim boʻlib, unda harf tanlovi, ularning kombinatsiyasi, so‘zlarni qo‘shib yoki ajratib
yozish, defis, apostrof, katta-kichik harf ishlatilishi kabi jihatlar tartibga solinadi.
Oʻzbek tilining orfografik qoidalari fonetik va morfologik prinsiplar asosida
shakllanadi. Lotin yozuvida fonetik prinsip — talaffuzga yaqin yozish — asosiy
o‘rinda turadi, kirill yozuvida esa morfologik yondashuv, ya’ni so‘zning tuzilmasini
saqlash ustuvorlik qiladi. Bu ikki yondashuv orasidagi tafovut esa ikki yozuvda
yozilgan matnlar orasida orfografik muvofiqsizliklarni yuzaga keltiradi.
Masalan, kirill yozuvida “цирк”, “ёлка” kabi so‘zlar alohida tovushlar bilan
ifodalansa, lotin yozuvida ular “sirk”, “yolka” tarzida yoziladi. Shuningdek, “ё”, “ў”,
“ҳ” kabi tovushlarning ifodalanishi, so‘zlarni qo‘shib yoki ajratib yozishdagi
me’yorlar, apostrof va defis qo‘llanilishidagi tafovutlar imlo barqarorligiga salbiy
ta’sir ko‘rsatmoqda. Kirill yozuvida orfografik qoidalar nisbatan barqaror va izchil
bo‘lsa, lotin yozuvi hali ham o‘zining mustahkam nazariy asoslariga ega bo‘lishga
intilmoqda. Bu holat ayniqsa, ta’lim tizimi, tarjima, rasmiy hujjatlar va OAVda imlo
standartlariga rioya etishda muammolarni keltirib chiqarmoqda.
Bundan tashqari, ayrim hollarda morfologik birliklar buziladi, talaffuzdagi
og‘ishlar yozuvga ko‘chiriladi, bu esa grammatik va leksik birliklarning aniqligini
yo‘qotadi. Yana bir muhim jihat — ikki grafikadagi so‘z tuzilmasi va yozilishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
54
o‘rtasidagi tafovutlar ba’zan bir xil so‘zning ikki xil shaklda tarqalishiga sabab
bo‘ladi (masalan: “bo‘lmasa”/“bo‘l masa”, “o‘rinbosar”/“o‘rin bosar”).
Shunday muhitda yozuv tizimini nafaqat texnik, balki nazariy, ilmiy asoslar
bilan takomillashtirish zarur. Orfografik me’yorlar faqat tilshunoslik masalasi emas,
balki madaniyat, ma’naviyat va davlat siyosati bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan sohaga
aylanmoqda. Shu nuqtai nazardan, kirill va lotin yozuvlaridagi mavjud o‘xshashlik va
tafovutlarni aniqlash, ularning ortida yotgan fonetik va morfologik tamoyillarni tahlil
qilish, amaliy muammolarni ko‘rsatish va barqaror yozuv tizimini shakllantirish
bo‘yicha takliflar berish ushbu maqolaning asosiy maqsadi hisoblanadi.
Xulosa
Oʻzbek tilida ikki yozuv tizimining birgalikda qoʻllanilishi, ayniqsa, kirill va
lotin grafikasi asosidagi imlo qoidalari o‘rtasidagi farqlar va uyg‘unlashmaganliklar
tufayli orfografik chalkashliklarni keltirib chiqaradi. Bu esa yozma nutqning izchil va
me’yoriyligini saqlashda jiddiy muammolarni yuzaga keltiradi. Har ikkala yozuv
tizimining o‘zaro qarama-qarshiliklarini bartaraf etish va yagona imlo tizimini
shakllantirish tilning barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Kirill va lotin
grafikasi asosidagi imlo qoidalarining tahlili, o‘zaro farqlari va umumiyliklarini ilmiy
asosda o‘rganish, yangi, takomillashgan tizim yaratish jarayonining muhim bosqichi
hisoblanadi. Ushbu tizim yozuvda izchillikni ta’minlash bilan birga, tilni o‘rganish,
hujjatlar tayyorlash, ommaviy axborot vositalarida foydalanishni soddalashtiradi va
unifikatsiyalashishga yordam beradi.
Yozuv islohoti faqat texnik islohot sifatida emas, balki nazariy asosli va ilmiy
jihatdan pishiq til siyosati bilan birgalikda amalga oshirilishi zarur. Boshqa
sohalardagi bilimdon mutaxassislarning, tilshunoslarning va ilmiy tadqiqotchilarning
hamkorlikda ishlashlari, bu jarayonni tizimli va samarali amalga oshirishda katta
ahamiyat kasb etadi. Yozuv tizimining islohoti, albatta, tilning amaliy qo‘llanilishini
yaxshilash, uning madaniy ahamiyatini oshirish va umuman xalqning ta’lim-tarbiya
sohasida mustahkam o‘rin egallashini ta’minlashga xizmat qiladi.
Shunday qilib, O‘zbekiston til siyosatining uzoq muddatli va izchil
yondashuvni talab qiladigan qisqacha jarayoni sifatida, yozuv tizimining yagona,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
55
ilmiy asoslangan va amaliy jihatdan qulay bo‘lgan versiyasini ishlab chiqish har
jihatdan zarurdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat tilini
rivojlantirish departamenti.
Oʻzbek tilining imlo qoidalari.
– Toshkent, 2019.
https://imlo.uz/collections/ozbek-tilining-asosiy-imlo-qoidalari\
2.
Xudoyqulov, Gʻ.
Hozirgi oʻzbek adabiy tili.
– Toshkent: Oʻzbekiston, 2006.
https://akbt.tkti.uz/uz/books/59
3.
Joʻraev, N.
Yozuv va imlo: tarix va zamonaviylik.
– Toshkent: Fan, 2012.
https://imlo.uz/collections/ozbek-tilining-asosiy-imlo-qoidalari
4.
Karimov, I. A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch.
– Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
https://e-library.sammu.uz/uz/book/1085
5.
Rasulov, Sh.
Oʻzbek tilining fonetikasi va morfologiyasi.
– Samarqand, 2014.
https://imlo.uz/collections/ozbek-tilining-asosiy-imlo-qoidalari
