MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
48
HOZIRGI O'ZBEK ADABIY TILIDA TOVUSH VA HARF
TUSHUNCHASI
Hosila Nurmamatova
Chirchiq davlat pedagogika universiteti talabasi
Ilmiy rahbar: Muxtorova Shahnoza
Annotatsiya: Ushbu maqolada, hozirgi o'zbek adabiy tilida tovush va harf
tushunchalari o'rganiladi. Tovush va harf o'rtasidagi farq, ularning o'zaro
bog'lanishi va o'zbek tili yozuvida qanday aks etishi tahlil qilinadi. Tovushlarning
talaffuzi, harflar yordamida yozilishi, shuningdek, o'zbek alifbosining o'ziga xos
jihatlari haqida batafsil ma'lumot beriladi. Maqola tovush va harf tushunchalari
orasidagi aloqani chuqurroq tushunishga yordam beradi va o'zbek tilining yozuv
tizimini o'rganishga katta hissa qo'shadi.
Kalit so'zlar: O'zbek adabiy tili, tovush, harf, alifbo, talaffuz, yozuv,
tilshunoslik, o'zbek tili.
Kirish
Hozirgi O'zbek adabiy tilida tovush va harf tushunchalari tilshunoslikda
muhim o'rin tutadi. Tovushlar tilning og'zaki ifodalash vositasi bo'lib, harflar esa
ularning yozma shaklini tashkil etadi. Tovush va harf o'rtasidagi bog'liqlikni
tushunish, nafaqat tilshunoslikda, balki tilni o'rganishda ham alohida ahamiyatga ega.
O'zbek tilining to'g'ri imlosi, talaffuzi va yozuvi, ayniqsa hozirgi globallashuv
davrida, tilni anglash va samarali muloqot qilishda muhim o'rin tutadi. Harflar
tovushlarni yozma shaklda ifodalaydi, shu bois ularning o'zaro aloqasi, tilshunoslikda
eng ko'p muhokama qilinadigan masalalardan biridir. Tovushlar, o'z navbatida,
nutqning asosiy elementi sifatida tilni og'zaki ravishda ifodalashda katta rol o'ynaydi.
O'zbek tilining hozirgi lotin grafikasiga asoslangan yozuv tizimi, aslida,
tilning fonetik tuzilishini aniq aks ettirishga mo'ljallangan. Alifbo tuzilishi o'zbek
tilining fonologik tuzilishini, ya'ni tovushlarning tizimini to'liq aks ettiradi. O'zbek
alifbosidagi har bir tovushning o'ziga xos yozuv shakli mavjud bo'lib, bu esa tilni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
49
to'liq va aniq ravishda ifodalash imkonini beradi. Masalan, "a", "b", "d", "g" kabi
harflar tovushlarning yozma shakllarini ifodalaydi. Biroq, ba'zi tovushlar, masalan,
"sh", "ch", "o'", "g'" kabi tovushlar esa ikki yoki undan ortiq harflar yordamida
yoziladi. "O'zbek tilining talaffuzi va imlosi o'rtasidagi aloqani to'g'ri tushunish,
ayniqsa tilni o'rganishda katta ahamiyatga ega" (Abdurahmanov, 2005).
Tovushlar va harflar o'rtasidagi bog'liqlik, tilshunoslikda, ayniqsa fonetika va
fonologiya sohalarida chuqur tahlil qilinadi. Tovush – bu nutqning asosiy elementi
bo'lib, tilning og'zaki ifodalashida muhim rol o'ynaydi. Harf esa, bu tovushlarning
yozma shaklidir. Tovushlar orqali nutqni ifodalash oson bo'lsa-da, ularni yozma
shaklga o'tkazishda harflar yordamida aniq va tushunarli ifodalar yaratish zarurdir.
Bu ikki tushuncha orasidagi farqlar, shuningdek, ularning o'zaro bog'lanishi o'zbek
tilining to'g'ri imlo va talaffuzini shakllantirishda asosiy omil hisoblanadi. Tovush va
harf tushunchalarini chuqur o'rganish o'zbek tilining fonetik va grammatik tizimlarini
to'liq anglashga yordam beradi.
O'zbek tilidagi tovushlar va harflar o'rtasidagi bog'liqlikni anglash, tilning
grammatik tizimiga bo'lgan tushunchamizni yanada mustahkamlashga yordam
beradi. "Tovushlar va harflar orasidagi farqni anglash, tilni o'ziga xos shakllarda
ifodalash va yozishda yanada samarali usullarni yaratishga yordam beradi" (Rahimov,
2007). Tovushlarning aniq ifodalanishi va harflarning to'g'ri yozilishi o'rtasidagi
bog'liqlikni tushunish, tilni o'rganishni samarali qilishda yordam beradi va uni xalqaro
miqyosda tanilishiga yordam beradi.
O'zbek tilining yozuv tizimi lotin alifbosiga asoslangan bo'lib, bu yozuv tizimi
nafaqat xalqaro kommunikatsiyani osonlashtiradi, balki tilni global miqyosda izchil
va bir xil tutishda ham katta ahamiyatga ega. Bugungi kunda O'zbekiston va dunyo
bo'ylab lotin grafikasida yozilgan matnlar keng tarqalgan. Bu esa, tilni zamonaviy
texnologiyalar va global muloqot vositalarida samarali ishlatish imkonini yaratadi.
Shuning uchun o'zbek tilining lotin grafikasidagi yozuv tizimini tushunish, nafaqat
ilmiy yondashuvda, balki kundalik hayotda ham tilni aniq va to'g'ri ishlatishda
yordam beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
50
Tovush va harf o'rtasidagi farqni va bog'liqlikni tushunish, shuningdek, tilning
to'g'ri talaffuzi, imlosi va yozuvining shakllanishiga asos bo'ladi. Bu o'zbek tilining
yanada aniqroq va to'liq ifodalangan shakllarini yaratishga yordam beradi. Tovushlar
va harflar o'rtasidagi farq va ularning o'zaro bog'liqligini o'rganish nafaqat tilni
o'rganishda, balki tilni rivojlantirishda, uni global miqyosda ishlatishda muhim
ahamiyatga ega.
Bundan tashqari, tilshunoslar o'zbek tilining tovush va harf tuzilmasini chuqur
tahlil qilish orqali, tilni o'ziga xos fonologik va morfologik tizimlari bilan birga, uning
rivojlanish yo'llarini aniqlashadi. Tovushlar va harflar o'rtasidagi bu bog'liqlik, o'zbek
tilining yanada rivojlanishi, keng tarqalishi va zamonaviy texnologiyalar bilan
integratsiyasini ta'minlaydi.
Xulosa
Hozirgi o'zbek adabiy tilida tovush va harf tushunchalari o'zaro bog'liq bo'lib,
tilning imlo, talaffuz va grammatik tuzilishida asosiy o'rin tutadi. Tovush — bu tilning
og'zaki shaklidagi, nutqda eshitiladigan element bo'lib, harf esa uning yozma
ifodasidir. O'zbek tilida bu bog'liqlik lotin grafikasi asosida aniq aks etadi, chunki har
bir tovush uchun alohida harf yoki harflar guruhidan foydalaniladi. Misol uchun, "sh",
"ch", "o'", "g'" kabi tovushlar ikki yoki undan ortiq harflar orqali ifodalanadi.
Bu tizim tilning fonetik tuzilishini aniq aks ettirishga imkon beradi.
Tovushlarning to'g'ri talaffuzi va harflarning to'g'ri yozilishi orasidagi muvofiqlik,
tilni o'rganishda va uning o'ziga xos xususiyatlarini to'g'ri tushunishda katta
ahamiyatga ega. O'zbek tilining lotin grafikasiga asoslangan yozuv tizimi uning
fonetik tuzilishini yaxshi aks ettiradi va bu, o'z navbatida, nafaqat tilni o'rganayotgan
kishilar uchun, balki tilning rivojlanishi va saqlanishi uchun ham muhimdir.
Shuningdek, tovushlar va harflar o'rtasidagi aloqani chuqur anglash, o'zbek tilining
tilshunoslik, imlo va fonologiya sohalarida yanada aniqroq ishlanmalar yaratishga
yordam beradi. Bu, o'zbek tilining yozma shaklini mukammal tuzish, tilni jahon
miqyosida yanada samarali o'rganish va tarqatishda katta o'rin tutadi.
Tovushlar va harflar o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik, tilshunoslikda nafaqat o'zbek
tilining o'ziga xosligini, balki boshqa tillar bilan taqqoslashda ham muhim bir o'rin
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
51
tutadi. Bu tahlil til o'rgatishda va tilni saqlashda yangi yondashuvlar yaratishga xizmat
qilishi mumkin. Shunday qilib, o'zbek tilining imlosi va talaffuzi orasidagi aloqani
to'g'ri anglash, nafaqat ilmiy nuqtai nazardan, balki milliy madaniyatni saqlash va
rivojlantirishda ham muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1.
Abdurahmanov, A. (2005).
O'zbek tilining imlosi.
Toshkent: O'zbekiston.
2.
Rahimov, D. (2007).
O'zbek tilining grammatikasi.
Toshkent: Fan.
3.
Salomov, M. (2008).
O'zbek tilining fonetikasi.
Toshkent: Ma'naviyat.
4.
Qodirov, S. (2015).
O'zbek tilidagi tovushlar va harflar.
Toshkent: Ma'naviyat.
5.
Ismailov, A. (2010).
O'zbek tilining fonologik tizimi.
Toshkent: Sharq.
