MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
23
YASHIL IQTISODIYOT UCHUN ZAMONAVIY ELEKTR
MASHINALARI VA YURITMALARINING RIVOJI
DEVELOPMENT OF MODERN ELECTRIC MACHINES AND
DRIVES FOR THE GREEN ECONOMY
РАЗВИТИЕ СОВРЕМЕННЫХ ЭЛЕКТРИЧЕСКИХ МАШИН И
ПРИВОДОВ ДЛЯ ЗЕЛЁНОЙ ЭКОНОМИКИ
Jabboraliyev Azizbek (Andijon davlat texnika instituti)
Jabboraliyevazizbek1@gmail.com
Anotatsiya: Yashil iqtisodiyot bugungi kunda global muammolarning echimi
sifatida keng e’tiborga olinmoqda. Ushbu maqolada zamonaviy elektr mashinalari va
yuritmalarining rivoji, ularning ekologik ustunliklari hamda energiya samaradorligi
masalalari yoritiladi. Shuningdek, elektr transport vositalarining keng joriy etilishi
orqali uglerod chiqindilarini kamaytirish, yoqilg‘i sarfini optimallashtirish va atrof-
muhitni asrash imkoniyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda zamonaviy texnologiyalar
asosida ishlab chiqilayotgan elektr yuritmalarining afzalliklari, ularning yashil
iqtisodiyotdagi o‘rni va istiqbollari haqida fikr yuritiladi.
Anotation: The green economy is increasingly recognized as a solution to
global challenges. This article explores the development of modern electric machines
and drives, focusing on their environmental advantages and energy efficiency. It also
analyzes the potential of widespread electric vehicle adoption to reduce carbon
emissions, optimize fuel consumption, and protect the environment. The study
discusses the benefits of electric drives based on modern technologies and evaluates
their role and prospects in the green economy.
Аннотация : Зелёная экономика в настоящее время рассматривается
как одно из решений глобальных проблем. В данной статье рассматривается
развитие современных электрических машин и приводов, их экологические
преимущества и энергоэффективность. Также анализируются возможности
снижения углеродных выбросов, оптимизации расхода топлива и защиты
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
24
окружающей среды за счёт широкого внедрения электрического транспорта.
В исследовании рассматриваются преимущества электрических приводов,
созданных на основе современных технологий, а также их роль и перспективы
в рамках зелёной экономики.
Kalit
so‘zlar:Yashil
iqtisodiyot,Elektr
yuritmalar,Energiya
samaradorligi,Elektr
transport
vositalari,Atrof-muhit
muhofazasi,Texnologik
innovatsiyalar.
Keywords:Green economy, Electric drives, Energy efficiency, Electric
vehicles, Environmental protection, Technological innovations.
Ключевые слова: Зелёная экономика, Электрические приводы,
Энергоэффективность, Электрический транспорт, Защита окружающей
среды.
Zamonaviy dunyoda iqtisodiyotning ekologik jihatdan barqaror bo‘lishi
kundalik hayotning ajralmas qismiga aylangan. Yashil iqtisodiyot — tabiiy
resurslarni tejamkor va barqaror ishlatish, iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish va
ekologik izlarni kamaytirish uchun yaratilgan iqtisodiy modeldir. Ushbu yondashuvni
amalga oshirishda eng muhim faktorlar qatoriga yangi energiya manbalari, energiyani
samarali ishlatish texnologiyalari va, albatta, yashil transport tizimlari kiradi.
Xususan, zamonaviy elektr mashinalari va yuritmalarining rivoji bu sohada katta rol
o‘ynaydi.
1. Elektr transportining mohiyati va ahamiyati.
Elektr transporti — yengil avtomobillar, avtobuslar, yuk mashinalari va
boshqa transport vositalari tomonidan ishlatiladigan elektr energiyasiga asoslangan
transport turlaridir. Ushbu transport vositalari ichki yonish dvigatellarini almashtirib,
ekologik jihatdan toza va energiya samaradorligi yuqori bo‘lgan alternativalarga
aylanmoqda. Elektr transportining ahamiyati shundaki, u havoga chiqariladigan
zararli gazlarni kamaytirish, shuningdek, iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashishda katta
imkoniyatlar yaratadi.Elektr transporti — bu harakatga keltirish uchun elektr
energiyasidan foydalanadigan transport vositalarini ifodalaydi. Bunday transport
vositalari ichki yonish dvigatellarini (IYD) almashtirib, to‘liq yoki qisman elektr
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
25
energiyasidan foydalanadi. Elektr transporti quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi:.
To‘liq elektr transporti — faqat elektr energiyasidan foydalanadi (masalan, elektr
avtobuslar, elektr avtomobillar, elektr yuk mashinalari).Gibrid transport vositalari —
ichki yonish dvigatelini va elektr dvigatelini birgalikda ishlatadi (masalan, gibrid
avtomobillar).. Plug-in gibrid transport vositalari — elektr energiyasi bilan ishlash
imkoniyati bor, ammo harakatlanish uchun IYDga ham bog‘liq bo‘lishi mumkin
(masalan, ba'zi mashhur elektr avtomobillar).. Ekologik jihatdan tozaligi: Elektr
transportining eng katta afzalligi — uning ekologik jihatdan toza bo‘lishidir. Ichki
yonish dvigatellari atmosfieraga zararli gazlar (karbon dioksid, azot oksidi, uglerod
monoksidi va boshqalar) chiqaradi, bu esa iqlim o‘zgarishiga sabab bo‘ladi va havo
ifloslanishini kuchaytiradi. Elektr transporti esa, ayniqsa, u to‘g‘ridan-to‘g‘ri elektr
energiyasidan ishlasa, chiqindilarni minimallashtiradi va atrof-muhitga kamroq zarar
yetkazadi.. Energiyani samarali ishlatish: Elektr dvigatellari ichki yonish
dvigatellariga qaraganda ancha samarali ishlaydi. Elektr dvigatellari energiyani
yuqori samaradorlik bilan aylantiradi va mexanik energiya sifatida ishlatadi. Bunday
dvigatellar 90% dan ortiq samaradorlikka erishishi mumkin, bu esa yoqilg‘ini
tejamkor ishlatish imkoniyatini yaratadi. Ichki yonish dvigatellari esa faqat 30-40%
samaradorlikka ega.
Avtonomiya va uzoq muddatli iqtisodiy foyda: Elektr transportining yana
bir muhim jihati — uning avtonomiyasi. Elektr transport vositalari, o‘zlarining
batareyalarining quvvati bilan uzoq masofalarni bosib o‘tish imkoniyatiga ega. Misol
uchun, ba'zi zamonaviy elektr avtomobillari bir marta zaryad bilan 300-400 km
masofani bosib o‘ta oladi. Bunday transport vositalari ayniqsa uzoq masofalarga
sayohat qilish uchun qulay.Elektr transportining iqtisodiy jihatlari ham juda
ahamiyatli. To‘g‘ri, boshlang‘ich narxi ancha yuqori bo‘lishi mumkin, ammo uzoq
muddatda energiya xarajatlari (masalan, elektr to‘lovlari benzin yoki dizelga
qaraganda arzonroq) hamda texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlari (kamroq mexanik
qismlar, zaxira qismlarning uzoq muddatli xizmat qilish imkoniyati) orqali foyda
beradi.
2. Yashil iqtisodiyotga yo‘naltirilgan texnologiyalar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
26
Yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonida eng asosiy e’tibor energiya
samaradorligi va uglerod izlarini kamaytirishga qaratilgan. Elektr mashinalari va
yuritmalari bu jarayonda ilg‘or texnologiyalarni qo‘llash orqali iqlim o‘zgarishiga
qarshi kurashishda muhim rol o‘ynaydi.
Zamonaviy yuritma texnologiyalari ichida elektr dvigatellari va batareyalar
asosida ishlovchi tizimlar ajralib turadi. Elektr dvigatellari ichki yonish dvigatellariga
qaraganda ko‘proq samaradorlikka ega, chunki ularning ishlashi uchun kerak
bo‘ladigan energiya miqdori ancha kamroq. Shuningdek, elektr yuritmalarining ta’siri
va energiya samaradorligi yuqori bo‘lgani uchun ular muhandislik nuqtai nazaridan
ham rivojlanmoqdaYashil iqtisodiyotga yo‘naltirilgan texnologiyalar — bu tabiiy
resurslarni samarali ishlatish, energiya samaradorligini oshirish, atrof-muhitga zarar
etkazishni kamaytirish va iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish maqsadida ishlab
chiqilgan innovatsion texnologiyalarni anglatadi. Yashil iqtisodiyot — bu iqtisodiy
faoliyatni ekologik barqarorlik, ijtimoiy adolat va iqtisodiy samaradorlik bilan
uyg‘unlashtirgan tizimdir. Ushbu texnologiyalar asosan quyidagi sohalarda
rivojlanmoqda:Qayta tiklanadigan energiya manbalari (RES) texnologiyalariQayta
tiklanadigan energiya manbalari (quyosh, shamol, gidroelektrika, geotermal energiya,
bioenergiya) yashil iqtisodiyotga o‘tishning asosiy texnologiyalaridan biridir. Ushbu
energiya manbalaridan foydalanish, fossillarning (neft, gaz, ko‘mir) kamaytirilishini
ta'minlab, iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashishda muhim rol o‘ynaydi.Quyosh
energiyasi: Quyosh panellari orqali quyosh nuridan elektr energiyasini olish mumkin.
Bu texnologiya energiya ishlab chiqarishning ekologik toza va samarali usulidir.
Quyosh panellari o‘rnatilgan uylar va boshqa inshootlar energiya sarfini kamaytiradi
va energiya tarmoqlariga kamroq yuklanishni ta’minlaydi.Shamol energiyasi: Shamol
turbinalari yordamida shamol kuchidan elektr energiyasini ishlab chiqarish mumkin.
Ular yirik shamol elektr stansiyalarida keng qo‘llaniladi va elektr tarmoqlarini
to‘ldirishda muhim rol o‘ynaydi.Gidroelektrik energiya: Suvdan foydalanish orqali
energiya olish texnologiyasi ham yashil iqtisodiyotga yordam beradi. Bu metod
ekologik jihatdan toza, ammo uning hududiy chegaralari mavjud bo‘lishi mumkin.
Energiya samaradorligini oshirish texnologiyalariYashil iqtisodiyotga yo‘naltirilgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
27
texnologiyalar orasida energiya samaradorligini oshirish bo‘yicha ishlanayotgan
yechimlar ham juda muhimdir. Bu texnologiyalar energiya sarfini kamaytirish va
energiya manbalaridan samarali foydalanishni ta’minlashga yordam beradi. Ba’zi
asosiy texnologiyalar.
3. Zamonaviy elektr mashinalarining dizayni va energetikasi.
Elektr mashinasining samaradorligi uning batareyasining quvvati, yuritma
tizimining samaradorligi va avtonomiya muddatiga bog‘liqdir. Bugungi kunda, elektr
mashinalarining akkumulyatorlari texnologik jihatdan yanada takomillashgan, bu esa
ularning uzoq masofalarga borish imkoniyatini oshiradi.
Batareyalar texnologiyasi elektr transportining rivojlanishida katta
ahamiyatga ega. Bugungi kunda lityum-ion batareyalaridan foydalanish elektr
transporti uchun eng keng tarqalgan yechim hisoblanadi. Lityum-ion batareyalar tez
zaryadlanishi va uzoq muddat xizmat qilish xususiyatiga ega bo‘lib, bular o‘z
navbatida transport vositalarining samaradorligini oshiradi.Zamonaviy elektr
mashinalarining dizayni va energetikasi — bu elektr transport vositalarining samarali
ishlashini ta'minlash uchun muhim bo‘lgan sohalardan biridir. Elektr mashinalari,
shuningdek, elektr transporti, ichki yonish dvigatellari bilan solishtirganda, ko‘plab
afzalliklarga ega, ayniqsa ekologik jihatdan toza va energiya samaradorligini oshiradi.
Zamonaviy elektr mashinalarining dizayni va energetikasi quyidagi asosiy
komponentlar va texnologiyalarni o‘z ichiga oladi:Elektr dvigatellari elektr
mashinalarining asosiy komponenti — bu elektr dvigatelidir. Zamonaviy elektr
dvigatellari ichki yonish dvigatellariga nisbatan ancha samarali, lekin ular ham turli
tuman texnologiyalarga asoslangan bo‘lishi mumkin. Eng keng tarqalgan dvigatel
turlari: Asinxron (induksion) dvigatel: Bu dvigatellar kam xarajatli, uzoq muddatli va
yuqori samaradorlikka ega bo‘lib, ko‘p hollarda elektr avtomobillari va transport
vositalarida ishlatiladi. Asinxron dvigatellar elektr energiyasini mexanik energiyaga
aylantirishda juda samarali.Doimiy magnitli sinxron dvigatel: Ushbu dvigatellar
yuqori samaradorlikni ta’minlaydi va ko‘pincha yuqori tezlikda ishlaydigan transport
vositalarida qo‘llaniladi. Ular doimiy magnitlardan foydalanib, magnit maydonini
yaratadi, bu esa energiyani samarali tarzda ishlatish imkonini beradi.Sinxron va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
28
asinxron dvigatellar kombinatsiyasi: Ba’zi zamonaviy elektr transport vositalarida
sinxron va asinxron dvigatellari birgalikda ishlatiladi, bu energiya samaradorligini
oshiradi va dvigatelning ish samaradorligini maksimal darajaga chiqaradi.
Batareyalar va energiya saqlash tizimlari Elektr transportining samarali ishlashida
batareyalar va energiya saqlash tizimlari muhim o‘rin tutadi. Zamonaviy elektr
mashinalari uchun eng keng tarqalgan batareya turi lityum-ion batareyalar bo‘lib, ular
energiyani katta zichlikda saqlash imkonini beradi va uzoq muddat xizmat qiladi.
4. Elektr yuritmalarining iqtisodiy va ekologik afzalliklari.Elektr
transportining eng muhim afzalliklaridan biri — uning ekologik jihatdan tozaligi.
Elektr dvigatellari, ayniqsa, tabiiy gaz va neft manbalariga qaram bo‘lmagan energiya
bilan ishlaganda, atmosferaga zararli chiqindilarni chiqarishni sezilarli darajada
kamaytiradi. Shu bilan birga, elektr transportining iqtisodiy samaradorligi ham
katta.Yangi elektr avtomobillarining ishlashi xarajatlarining pasayishi, ayniqsa, uzoq
muddatda yoqilg‘i sarfini kamaytirish orqali ko‘rinadi. Elektr energiyasi, benzinga
nisbatan, ko‘pincha arzonroq bo‘lganligi sababli, elektr transport vositalari o‘z
egalariga iqtisodiy jihatdan foydali hisoblanadi.Elektr yuritmalarining iqtisodiy va
ekologik afzalliklari haqida gapirganda, ularning an’anaviy ichki yonish
dvigatellariga nisbatan sezilarli foydalari mavjud. Elektr yuritmalari, ayniqsa, yashil
iqtisodiyotga o‘tishda va ekologik barqarorlikni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi.
Ularning iqtisodiy va ekologik afzalliklarini quyidagicha ajratish mumkin:. Iqtisodiy
afzalliklar a) Kamroq ekspluatatsiya xarajatlari.Elektr yuritmalari ichki yonish
dvigatellariga nisbatan ancha kam xarajatli va unumli ishlaydi. Elektr motori uzoq
muddat ishlashi mumkin, chunki ularning tashqi qismlari ko'pincha kam eskiradi va
oson texnik xizmat ko'rsatish talab qiladi. Ichki yonish dvigatellarida esa ko‘plab
harakatli qismlar mavjud bo‘lib, ular muntazam texnik xizmat va yirik ta’mirlarni
talab qiladi.Kamroq yoqilg‘i sarfi: Elektr yuritmalarida yoqilg‘iga bo‘lgan ehtiyoj
yo‘q, bu esa avtomobilni boshqarish va foydalanish xarajatlarini sezilarli darajada
kamaytiradi. Elektr energiyasi, odatda, benzin yoki dizelga qaraganda arzonroq va
tezda mavjud bo‘ladi.Tez zaryadlash va uzoq masofa: Zamonaviy elektr transport
vositalarida yuqori energiya zichligiga ega batareyalar va tez zaryadlash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
29
imkoniyatlari mavjud bo‘lib, bu ularga uzoq masofalarni qisqa vaqt ichida bosib
o‘tishga imkon beradi. Bunda qo‘shimcha xarajatlar kamroq bo‘ladi va umumiy
foydalanish narxini kamaytiradi.b) Kamroq texnik xizmat va ta'mir xarajatlari.Elektr
yuritmalarida harakatli qismlar ancha kamroq bo‘lishi sababli, texnik xizmat va ta’mir
xarajatlari ancha past. Masalan, ichki yonish dvigatellari ko‘plab komponentlarga ega
bo‘lib, ularning ishlashi uchun ko‘plab mexanik va elektron tizimlar talab qilinadi, bu
esa yuqori xarajatlarni keltirib chiqaradi.c) Davlat va hukumat tomonidan qo‘llab-
quvvatlash.Ko‘plab davlatlar elektr transportini rivojlantirishga oid subsidiyalar va
rag'batlantiruvchi dasturlarni taklif etadi. Bu o‘z navbatida elektr transport
vositalarini xarid qilishni yanada jozibador qiladi. Masalan, ba’zi davlatlar elektr
mashinalari uchun soliqlarda chegirmalar, soliq imtiyozlari yoki to‘liq subsidiyalar
berishadi. Bu iqtisodiy jihatdan elektr yuritmalarini yanada arzonroq qilishga yordam
beradi.
5. Elektr transportining rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar.
Elektr transportining rivojlanishiga bir qator omillar ta’sir qiladi. Avvalo,
yuqori texnologiyali infratuzilma yaratish muhimdir. Elektr avtomobillarini
zaryadlash uchun zaryadlash stantsiyalarining keng tarmog‘i va samarali ishlash
imkoniyatlari zarur.
Shuningdek, siyosiy va iqtisodiy qo‘llab-quvvatlash ham elektr transportining
rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Yashil iqtisodiyotga o‘tish uchun davlatlar tomonidan
qo‘llanilayotgan grantlar, subsidiyalar va soliq imtiyozlari transport sohasidagi
innovatsion texnologiyalarga o‘tishni tezlashtiradi.
Xulosa:
Elektr mashinalari va yuritmalarining rivoji, yashil iqtisodiyotga o‘tish
jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Ushbu texnologiyalar nafaqat ekologik toza transport
vositalarini yaratishda, balki energiya samaradorligini oshirishda ham katta yordam
beradi. Elektr transportining rivojlanishi nafaqat transport sohasida, balki global
miqyosda iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashishning muhim elementidir. Yashil
iqtisodiyot uchun bunday texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlash orqali biz ekologik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
30
barqaror, iqtisodiy samarali va ijtimoiy jihatdan adolatli jamiyatni qurishimiz
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOT :
1. Қодиров А., Абдурахмонов Қ. – Электр машиналари. Тошкент: «Fan va
texnologiya», 2020.
2. Назаров А.А. – Электр юритмалари назарияси ва ҳисоблаш. Тошкент:
«Universitet», 2018.
3. International Energy Agency (IEA). Global EV Outlook 2023. Paris: IEA
Publications.
4. European Commission. Green Economy and Sustainable Development. Brussels,
2022.
5. Sedra S., Smith K. – Microelectronic Circuits. Oxford University Press, 2021.
