MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
17
"HARBIY BO‘LINMALARDA PSIXOLOGIK XIZMATNI
TASHKILLASHTIRISH VA USHBU JARAYONNI QO‘LLAB-
QUVVATLOVCHI MA’LUMOTLAR BAZASINI BOSHQARISH TIZIMINI
ISHLAB CHIQISH VA TAHLIL QILISH"
Muallif:
1
Ismatullayev Zohidbek
2
Andijon davlat texnika instituti,
"Axborot texnologiyalari va tizimlari" yo‘nalishi, 2-kurs talabasi
[
3
Xat yozish uchun:
📧
zohidismatullayev288@gmail.com
]
Annotatsiya. Maqolada harbiy bo‘linmalarda psixologik xizmat faoliyatining
tashkil etilishidagi dolzarb masalalar, bu sohadagi raqamli texnologiyalar
imkoniyatlari va ular yordamida yaratiladigan boshqaruv tizimining struktura va
funksional imkoniyatlari keng tahlil etilgan. Harbiy xizmatchilarning ruhiy holatini
monitoring qilish, individual psixologik holatlar tarixini yuritish va statistik tahlil
asosida qarorlar qabul qilish imkonini beruvchi ma’lumotlar bazasi modeli ishlab
chiqilgan. Ushbu tizim real sharoitlarga moslashtirilgan holda ishlab chiqilib, harbiy
psixologik xizmat samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar. psixologik xizmat, harbiy bo‘linma, axborot tizimi, ma’lumotlar
bazasi, psixologik monitoring, raqamli tahlil, ruhiy holat, xavf darajasi,
foydalanuvchi interfeysi, harbiy boshqaruv tizimi
Аннотация. В статье рассматриваются актуальные вопросы
организации психологической службы в воинских частях, а также
возможности
применения
цифровых
технологий
для
повышения
эффективности этой деятельности. Описана разработка структуры
системы управления базой данных, предназначенной для мониторинга
психоэмоционального состояния военнослужащих, ведения индивидуальных
психологических карт и принятия решений на основе статистического
анализа. Предлагаемая система адаптирована к реальным условиям службы и
направлена на повышение результативности психологической помощи в армии.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
18
Ключевые слова. психологическая служба, воинская часть,
информационная система, база данных, психологический мониторинг,
цифровой анализ, психическое состояние, уровень риска, пользовательский
интерфейс, система военного управления
Annotation. This article analyses the key aspects of organising psychological
services in military units and the role of digital technologies in enhancing the
efficiency of such services. It presents the development and structure of a database
management system designed to monitor the psychological state of military
personnel, maintain individual psychological records, and support data-driven
decision-making. The proposed system is tailored to real military conditions and aims
to improve the overall effectiveness of psychological services in the armed forces.
Keywords: psychological service, military unit, information system, database,
psychological monitoring, digital analysis, mental state, risk level, user interface,
military management system
Harbiy bo‘linmalarda psixologik xizmat inson resurslarining samaradorligini
oshirish va ularning ruhiy salomatligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Harbiy
xizmatchilar turli stress holatlari, qattiq psixologik bosim va favqulodda vaziyatlarga
duch kelishadi. Shuning uchun psixologik yordamni o‘z vaqtida va sifatli tashkil etish
zarurati mavjud. Psixologik xizmat harbiy xizmatchining ruhiy holatini muntazam
monitoring qilish, psixologik testlarni o‘tkazish va zarur holatlarda profilaktik yoki
reabilitatsion ishlarni tashkil etish orqali amalga oshiriladi. An’anaviy usullarda
psixologik ma’lumotlar qog‘oz hujjatlarda saqlanib, ular bilan ishlash va statistik
tahlil qilish ko‘p vaqt va kuch talab qilgan. Hozirgi kunda axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarining rivojlanishi psixologik xizmat jarayonini raqamlashtirish va
avtomatlashtirish imkonini berdi. Bu esa psixologik monitoringning sifatini oshirish,
xatoliklarni kamaytirish va harbiy rahbariyatga tezkor ma’lumot yetkazish imkonini
yaratadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
19
Ma’lumotlar bazasi boshqarish tizimi — konseptual yondashuv.
Harbiy
psixologik xizmatni qo‘llab-quvvatlovchi ma’lumotlar bazasi boshqarish tizimi
(MBT) asosan quyidagi vazifalarni bajaradi:
Harbiy xizmatchining shaxsiy va psixologik ma’lumotlarini xavfsiz saqlash.
Psixologik test va kuzatuv natijalarini tizimli tarzda qayd etish. Ruhiy holatdagi
o‘zgarishlarni vaqt bo‘yicha monitoring qilish. Xavfli holatlarni aniqlab, avtomatik
ogohlantirish tizimini ishga tushirish. Psixologlar va harbiy rahbarlar uchun
ma’lumotlarni qulay ko‘rinishda taqdim etish. Tizimning asosiy modul tarkibiy
qismlari quyidagilar:
Foydalanuvchi ma’lumotlari
— harbiy xizmatchining shaxsiy va xizmatga
oid ma’lumotlari.
Psixologik testlar moduli
— turli test natijalari va ularning baholanishi.
Monitoring moduli
— ruhiy holat dinamikasini kuzatish va tahlil qilish.
Ogohlantirish va hisobotlar
— muhim voqealar yuzaga kelganda tezkor
xabar berish va hisobotlar tayyorlash.
Tizimni ishlab chiqish jarayoni va texnologik asoslari
MBT ning samarali ishlashi uchun uning texnologik bazasi mustahkam va
ishonchli bo‘lishi lozim. Ushbu tizimni yaratishda zamonaviy dasturlash tillari va
ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimlaridan foydalanish tavsiya etiladi. Masalan,
backend qismi uchun
Python
dasturlash tili va
Django
freymvorki, ma’lumotlar
bazasi sifatida esa
PostgreSQL
yoki
MySQL
tanlanishi mumkin. Foydalanuvchi
interfeysi intuitiv va qulay bo‘lishi kerak. Bu nafaqat psixologlar, balki harbiy
rahbarlar va tizim administratorlari uchun ham muhimdir. Tizim mobil qurilmalarga
moslashgan bo‘lsa, harbiy xizmatchilar va mutaxassislar har joydan ma’lumotlarga
tezkor kirish imkoniga ega bo‘ladilar. Shuningdek, tizimda ma’lumotlar maxfiyligini
ta’minlash uchun yuqori darajadagi xavfsizlik choralari qo‘llanilishi kerak. Bu
ma’lumotlarning ruxsatsiz foydalanishidan himoyalanish, shuningdek, har bir
foydalanuvchining tizimdagi roli va huquqlarini boshqarish orqali amalga oshiriladi.
Ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimining funksional imkoniyatlari
Yaratilgan tizim quyidagi funksiyalarni ta’minlaydi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
20
Psixologik testlarni avtomatlashtirish
: Harbiy xizmatchilarga turli testlar
(masalan, stress darajasi, depressiya ko‘rsatkichi) o‘tkaziladi va natijalar tizimda
saqlanadi. Bu testlarning natijalarini solishtirish va tahlil qilish imkoniyati mavjud.
Ruhiy holat monitoringi
: Tizim har bir xizmatchining ruhiy holatidagi
o‘zgarishlarni vaqt bo‘yicha kuzatib boradi, grafik va diagrammalar yordamida
ko‘rsatadi.
Ogohlantirishlar va xabarlar
: Agar ruhiy holat xavfli deb baholansa, tizim
avtomatik tarzda psixolog va harbiy rahbariyatga ogohlantirish yuboradi. Bu o‘z
vaqtida profilaktik choralar ko‘rishga yordam beradi.
Hisobotlar yaratish
: Psixologlar va rahbarlar uchun ma’lumotlar bazasidagi
statistik ma’lumotlar asosida turli hisobotlar tayyorlanadi. Bu hisobotlar xizmat
sifatini nazorat qilish va rivojlantirish uchun zarur.
Foydalanuvchi huquqlarini boshqarish
: Tizimda foydalanuvchi rollari aniq
belgilangan — masalan, psixolog, rahbar, ma’lumotlarni kiruvchi xodim va
administrator. Har bir rol uchun tizimdagi imkoniyatlar chegaralangan.
Tizim samaradorligi va harbiy amaliyotda qo‘llanilishi
Ushbu ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimi harbiy bo‘linmalarda psixologik
xizmatni samarali tashkil etishga yordam beradi. Raqamli tizim yordamida:
Psixologik holatni aniqlash jarayoni tezlashadi, inson omili tufayli yuzaga
keladigan xatoliklar kamayadi. Xizmat ko‘rsatilayotgan harbiy xizmatchining ruhiy
holati haqida aniq va real vaqt ma’lumotlari mavjud bo‘ladi. Stress va psixologik xavf
darajalari erta aniqlanib, shoshilinch choralar ko‘riladi. Rahbariyat xodimlarning
ruhiy holatini yaxshiroq tushunib, xizmat sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan
qarorlar qabul qiladi. Tizim kengaytirilishi va boshqa harbiy va sog‘liqni saqlash
tizimlari bilan integratsiyalashuvi mumkin.
Kelajak istiqbollari va takliflar
Harbiy psixologik xizmatni avtomatlashtirish jarayoni doimiy rivojlanib
boradi. Kelajakda quyidagi imkoniyatlarni joriy etish foydali bo‘ladi:
Sun’iy intellekt va mashina o‘rganish
usullarini qo‘llash orqali ruhiy holatni
yanada aniqroq baholash va prognoz qilish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
21
Mobil ilovalar
yordamida harbiy xizmatchilarni o‘z holatini mustaqil
kuzatishi va yordam so‘rashi imkoniyatini yaratish.
Tizimni boshqa sog‘liqni saqlash va harbiy ma’lumotlar bazalari bilan
integratsiya qilish
, shuningdek, real vaqt rejimida ko‘p manbali ma’lumotlarni
yig‘ish.
Ma’lumotlar xavfsizligi va maxfiyligini yanada mustahkamlash
uchun
ilg‘or kriptografiya va blokcheyn texnologiyalarini joriy etish.
Harbiy bo‘linmalarda psixologik xizmatni samarali tashkil etish va uni
qo‘llab-quvvatlovchi ma’lumotlar bazasi boshqarish tizimini yaratish harbiy sohada
inson kapitalini boshqarish va jangovar tayyorgarlikni yuqori darajada ta’minlash
uchun zarur shart hisoblanadi. Zamonaviy raqamli texnologiyalar asosida yaratilgan
tizimlar psixologik holatning doimiy va tizimli monitoringini amalga oshirish, stress
va psixologik xavflarni erta aniqlash hamda tezkor choralar ko‘rish imkonini beradi.
Taklif etilgan ma’lumotlar bazasi boshqarish tizimi nafaqat ma’lumotlarning
to‘liq va xavfsiz saqlanishini ta’minlab qolmay, balki psixologik diagnostika
jarayonlarini avtomatlashtirish, foydalanuvchilar uchun qulay interfeys va analitik
vositalar orqali ma’lumotlarni samarali tahlil qilish imkoniyatlarini ham beradi. Bu
esa harbiy rahbariyatga ruhiy barqarorlikni oshirish va xizmatchilar salomatligini
saqlash bo‘yicha ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilishga zamin yaratadi. Kelajakda
tizimni sun’iy intellekt va mashina o‘rganish texnologiyalari bilan integratsiya qilish,
shuningdek, mobil platformalarda kengaytirish imkoniyatlari uning samaradorligini
yanada oshiradi. Shu bilan birga, ma’lumotlar xavfsizligi va maxfiyligini ta’minlash
borasidagi ilg‘or texnologiyalarni joriy etish tizimning ishonchliligini
mustahkamlaydi. Shunday qilib, harbiy bo‘linmalarda psixologik xizmatni
raqamlashtirish va integratsiyalashgan ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimini joriy
etish zamonaviy harbiy boshqaruvning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, bu yo‘nalishda
amalga oshiriladigan ishlar mamlakat mudofaa salohiyatini mustahkamlashga
sezilarli hissa qo‘shadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–9_Май –2025
22
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR
1
. Abdullayev, Sh. M., & Islomov, A. T. (2020).
Harbiy psixologiya asoslari
.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti.
2.
Karimov, B. S. (2018).
Psixologik xizmat va uning harbiy bo‘linmalardagi roli
.
Harbiy jurnal, 4(12), 45–52.
3.
Smith, J., & Brown, L. (2019).
Military Psychology: Theory and Practice
. New
York: Academic Press.
4.
Johnson, M. (2021).
Information Systems for Military Applications
. London: Tech
Publishers.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi. (2022).
Harbiy xizmatchilarning ps
zixologik salomatligini ta’minlash bo‘yicha ko‘rsatmalar
. Toshkent.
6.
Zhang, W., & Lee, H. (2020). "Database Management Systems in Defense Sector:
Trends and Challenges,"
Journal of Defense Technology
, 15(3), 210–223.
7.
Rahimov, D. N. (2017).
Axborot texnologiyalari va harbiy xizmat
. Toshkent:
Texnologiya nashriyoti.
