MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
383
DIVERGENT TAFAKKURNING O‘QUVCHILAR AQLIY
RIVOJLANISHIDAGI AHAMIYATI
Xo‘jamberdiyeva Sarvinoz Keldiyarovna
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti
Pedagogika va o‘qitish metodikasi kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya: Tafakkur — bu aqliy faoliyatning asosiy shakli bo‘lib,
insonlarning hayotdagi qarorlar qabul qilish, muammolarni hal qilish va
o‘zgarishlarga moslashish qobiliyatlarini shakllantiradi. Ijodiy, tanqidiy va reflektiv
tafakkur ko‘nikmalarini rivojlantirish insonning aqliy salohiyatini oshiradi va
kundalik hayotda muvaffaqiyatga erishishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar: Tafakkur, kreativ tafakkur, kritik tafakkur, reflektiv tafakkur,
mantiqiy tafakkur, intuitiv tafakkur.
Аннотация: Мышление - это основная форма умственной
деятельности, которая формирует у людей способность принимать решения,
решать проблемы и адаптироваться к изменениям в жизни. Развитие навыков
творческого, критического и рефлексивного мышления увеличивает
умственный потенциал человека и помогает ему добиться успеха в
повседневной жизни.
Ключевые слова: мышление, творческое мышление, критическое
мышление, рефлексивное мышление, логическое мышление, интуитивное
мышление.
Annotation: Thinking is the main form of mental activity, forming the abilities
of people to make decisions in life, solve problems and adapt to changes. The
development of creative, critical and reflective thinking skills increases a person's
mental potential and helps to achieve success in everyday life
Keywords: thinking, creative thinking, critical thinking, reflective thinking,
logical thinking, intuitive thinking.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
384
Tafakkur — inson aqliy faoliyatining murakkab va ko‘p qirrali jarayonidir. U
insonning idrok etish, tahlil qilish, baholash, yangi g‘oyalar yaratish, muammolarni hal
qilish va qarorlar qabul qilish qobiliyatlarini o‘z ichiga oladi. Tafakkur, shuningdek,
ko‘plab psixologik, mantiqiy va ijodiy jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Bu o‘zaro bog‘liq
bo‘lgan aqliy jarayonlar orqali inson yangi bilimlar hosil qiladi, mavjud bilimlarini
tahlil qilib, amaliyotga tatbiq etadi.
Tafakkurning quyidagi turlari va xususiyatlarini keltirib o‘tish mumkin:
Tafakkurning turlari:
1.Ijodiy tafakkur (Kreativ tafakkur):
Ijodiy tafakkur yangi va o‘ziga xos g‘oyalar yaratish jarayonidir. Bu turdagi
tafakkurda insonlar noan'anaviy va innovatsion fikrlash orqali yangi g‘oyalar,
yechimlar va imkoniyatlar kashf qiladi. Ijodiy tafakkur ko‘pincha muammolarni yangi
va o‘zgacha yondashuvlar bilan hal qilishda qo‘llaniladi.Ijodiy tafakkurda ko‘p
hollarda "oqshom" yoki "geynius" g‘oyalar paydo bo‘ladi, chunki bu jarayonning
asosida intuitsiya, tasavvur va boshqa noan'anaviy fikrlash usullari yotadi.
2.Tanqidiy tafakkur (Kritik tafakkur):
Tanqidiy tafakkur esa, fikrlarni tahlil qilish va baholashga qaratilgan
jarayondir. Bu tafakkurda inson har bir fikrni, dalilni va qarorni chuqur o‘rganadi,
ularning ishonchliligi, to‘g‘riligi va asosli ekanligini tekshiradi. Tanqidiy tafakkur
shuningdek, qarorlar qabul qilishda va mantiqiy xulosalar chiqarishda muhim
ahamiyatga ega.Tanqidiy tafakkurda insonlar barcha mavjud variantlarni, nuqtai
nazarlarni va perspektivalarni baholaydi, so‘ngra eng to‘g‘ri va ishonchli yechimni
tanlashga harakat qiladi.
3.Reflektiv tafakkur:
Reflektiv tafakkur — bu o‘z xatti-harakatlari, qarorlari va fikrlarini qayta
ko‘rib chiqish va tahlil qilish jarayonidir. Bu turdagi tafakkur o‘zingizni tahlil qilish va
o‘rganish orqali o‘zgarishga intilish, o‘zingizning noto‘g‘ri qarorlaringizni anglash va
ularni tuzatish imkonini beradi. Reflektiv tafakkur o‘z-o‘zini anglash, o‘z xatti-
harakatlarini tushunish va bu orqali o‘zini yaxshilashni maqsad qiladi.
4.Mantiqiy tafakkur:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
385
-Mantiqiy tafakkur, ko‘proq tahlil, isbotlash va mantiqiy xulosalar chiqarish
bilan bog‘liq bo‘lgan tafakkur turidir. Bu tafakkurda fikrlar o‘zaro bog‘lanadi,
mantiqan izchil bo‘ladi, va aniq asosli xulosalar chiqariladi.
-Mantiqiy tafakkur tahlil va sintez jarayonlaridan iborat bo‘lib, u odamga
murakkab muammolarni izchil va to‘g‘ri hal qilishga yordam beradi.
Tafakkurning xususiyatlari
1.Keng qamrovli:
Tafakkur nafaqat muayyan soha yoki mavzu bilan bog‘liq bo‘lib, u insonning
barcha aqliy faoliyatini qamrab oladi. Hamma insonga xos tafakkurda umumiy fikrlash
qobiliyati, muammolarni hal qilish, yangi g‘oyalar yaratish va fikrlarni sintez qilish
mavjuddir.
2.Ixtiyoriy va o‘z-o‘zini boshqarish:
Tafakkur ko‘pincha ixtiyoriy bo‘lib, odam o‘zining aqliy jarayonlarini
boshqarish va shakllantirish imkoniyatiga ega. Bu, ayniqsa, tanqidiy tafakkur va
reflektiv tafakkurda namoyon bo‘ladi, chunki inson o‘zining fikrini yo‘naltirishi va uni
to‘g‘ri yo‘nalishda boshqarishi kerak.
3.Qiyinchiliklarni hal qilishga yordam beradi:
Tafakkur ko‘plab hayotiy muammolarni hal qilish uchun zarurdir. Ijodiy
tafakkur yangi va samarali yechimlarni topish, tanqidiy tafakkur esa mavjud
yechimlarning to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanligini tahlil qilishda muhim rol o‘ynaydi.
4.Muammolarni ko‘rish va tahlil qilish:
Tafakkur, ko‘pincha, yangi yoki murakkab muammolarni aniqlash va ular
haqida chuqur o‘ylashdan iboratdir. Insonlar tafakkur orqali muammoning sabablarini
tushunishga va yechimlarni topishga harakat qiladilar.
5.Izchillik va mantiqiylik:
Tafakkur jarayonida fikrlar izchil bo‘lishi, bir-birini to‘ldirishi va mantiqan
bog‘lanishi kerak. Bu, ayniqsa, mantiqiy tafakkurda talab qilinadi, chunki bunda
fikrlarning to‘g‘ri va izchil bo‘lishi muhimdir.
Tafakkurning psixologik asoslari.
Tafakkur psixologik jihatdan bir qancha darajalarga bo‘linadi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
386
1.
Senzorial tafakkur: Bu darajadagi tafakkur insonga tashqi muhitni, shu
jumladan, ranglar, tovushlar, hidlarni va boshqalarni anglash imkonini beradi.
2.
Kognitiv tafakkur: Ushbu darajadagi tafakkur aqliy jarayonlarni, ya'ni
eslab qolish, tahlil qilish, o‘rganish va qarorlar qabul qilishni o‘z ichiga oladi.
3.
Meta-kognitiv tafakkur: Bu darajadagi tafakkur insonning o‘z aqliy
jarayonlarini tushunishi va nazorat qilishi orqali o‘z fikrlashini optimallashtirishga
imkon beradi.
Tafakkurning rivojlanishi
Tafakkur inson hayoti davomida rivojlanadi. Bolalikdan boshlab, insonning
tafakkur jarayonlari yoshga qarab o‘zgaradi va shakllanadi. Yuqori yoshlar va kattalar
uchun esa tafakkur murakkablashadi va ko‘proq analitik, tanqidiy va ijodiy fikrlash
qobiliyatlarini o‘z ichiga oladi.
Tafakkurni rivojlantirish yo‘llari
Kritik fikrlashni o‘rganish: Tanqidiy tafakkur va qarorlar qabul qilishda
ishonchli fikrlar hosil qilishni o‘rganish.
Ijodiy mashqlar bajarish: Ijodiy tafakkurni rivojlantirish uchun turli xil
"brainstorming" mashqlari va g‘oyalarni yaratish.
Reflektiv tafakkur: O‘z xatti-harakatlarini va qarorlarini tahlil qilish,
o‘zini anglash va o‘zgarishga tayyor bo‘lish.
Tafakkur — bu ongli fikr yuritish jarayoni bo‘lib, insonning atrof-muhitni
anglash, muammoni hal qilish, qarorlar qabul qilish va yangilik yaratish qobiliyatidir.
Tafakkurning turlari:
Mantiqiy tafakkur – sabab-oqibatga asoslangan fikrlash.
Ijodiy tafakkur – yangicha fikr, innovatsiyalar yaratish.
Kritik tafakkur – tanqidiy fikrlash, faktlarni tekshirish.
Intuitiv tafakkur – ichki sezgi orqali fikr yuritish.
Tafakkur — kengroq tushuncha, mantiqiy fikrlash esa tafakkurning bir turi.
Tafakkur — bu aqliy faoliyatni anglatadi, u muammoni hal qilish, yangi
g‘oyalar yaratish va o‘zini anglashni o‘z ichiga oladi. Tafakkur mantiqiy fikrlashdan
kengroq bo‘lib, ijodiy va sezgir yondashuvni ham o‘z ichiga oladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
387
Tafakkurning asosiy turlari:
1.
Mantiqiy tafakkur: Mantiqiy tafakkur, aslida, mantiqiy fikrlashning bir
qismi bo‘lib, sabab-oqibatni tahlil qilish va izchil xulosalar chiqarishga asoslanadi. Bu
tafakkur turi ilm-fan va matematikada keng qo‘llaniladi.
2.
Ijodiy tafakkur: Ijodiy tafakkur — bu yangi g‘oyalar yaratish va
yangiliklarni izlashdir. U san'at, dizayn, va innovatsiyalarni yaratishda asosiy rol
o‘ynaydi. Bu turdagi tafakkur ko‘proq intuitiv va sezgilar orqali rivojlanadi.
3.
Kritik tafakkur: Tanqidiy fikrlash orqali o‘zingiz va boshqalarning
fikrlarini tahlil qilish va qayta ko‘rib chiqish mumkin. Bu tafakkur turi qarorlar qabul
qilishda eng yaxshi xulosalarni olishga yordam beradi.
4.
Reflektiv tafakkur: Reflektiv tafakkur insonning o‘z faoliyatini,
qarorlarini va o‘tmishdagi xatolarini qayta ko‘rib chiqish va yangi yondashuvlarni
ishlab chiqish bilan bog‘liq. Bu tafakkur turi o‘zini anglash va o‘zgarishlarga tayyor
turishga yordam beradi.
Tafakkurning rivojlanishi:
Tafakkur rivojlanishining eng yaxshi usullaridan biri — bu muntazam ravishda
yangi muammolarni yechish va turli xil fikrlarni sinovdan o‘tkazish. Ijodiy mashqlar
va yangi g‘oyalarni yaratish tafakkur jarayonini jonlantiradi. Bundan tashqari, o‘z-
o‘zini tahlil qilish, yodda saqlash va mavzularni keng ko‘lamda o‘rganish tafakkurga
yangi qirralar qo‘shadi.
3. Mantiqiy Fikrlash va Tafakkur o‘rtasidagi farqlar va bog‘liqlik
Mantiqiy fikrlash va tafakkur o‘rtasidagi asosiy farq shundaki, mantiqiy
fikrlash faqat aniq qoidalar va dalillarga asoslanadi, tafakkur esa yangi g‘oyalarni
yaratishga va o‘zgacha fikrlarni ishlab chiqishga yo‘naltirilgan.
Mantiqiy fikrlash aniq, izchil va tizimli yondashuvni talab qiladi.
Tafakkur esa ijodiy va intuitiv fikrlashga asoslanadi va yangi g‘oyalarni
yaratishda yordam beradi.
Ikkalasi ham o‘zaro bog‘liq va bir-birini to‘ldiradi: mantiqiy fikrlash tafakkurni
aniqlashtiradi va o‘zgacha fikrlarni tizimli ravishda ko‘rib chiqadi, tafakkur esa
mantiqiy fikrlashning samaradorligini oshiradi va yangicha qarashlarni yaratadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
388
4. Amaliy qo‘llanilishi
Ta'limda: Mantiqiy fikrlash va tafakkur o‘quvchilarga kompleks
masalalarni hal qilishda yordam beradi. Mantiqiy fikrlash ko‘nikmalarini o‘rgatish
ilmiy bilimlarni mustahkamlashda muhim.
Ishda: Mantiqiy fikrlash va tafakkur menejerlarga, ishbilarmonlarga va
tadbirkorlarga muvaffaqiyatli qarorlar qabul qilishda yordam beradi.
Ilm-fan va texnologiya: Tadqiqotchilar va ilm-fan xodimlari ilmiy
izlanishlar va amaliyotlarda mantiqiy fikrlash va tafakkurdan keng foydalanadilar.
Xulosa
Mantiqiy fikrlash va tafakkur insonning fikrlash jarayonlarida ikki muhim
elementni tashkil etadi. Mantiqiy fikrlash aniq va izchil tahlilni talab etsa, tafakkur
ko‘proq ijodiy, intuitiv va tanqidiy yondashuvni o‘z ichiga oladi. Ikkalasining ham
birgalikda ishlashi insonni yanada samarali va mukammal fikrlovchi qiladi, bu esa
muammolarni hal qilishda, ijodiy g‘oyalar yaratishda va to‘g‘ri qarorlar qabul qilishda
muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
Axmadaliev, I. (2021). Ta’limda mantiqiy fikrlashni rivojlantirish metodlari.
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim Vazirligi.
2.
Husanov, M., & Akhmedov, A. (2020). Boshlang‘ich ta’limda kreativ fikrlashni
rivojlantirish: Nazariya va amaliyot. Tashkent: Ta’lim nashriyoti.
3.
Jalilov, D. (2019). Mantiqiy fikrlashning o‘quvchilardagi rivojlanishiga ta’sir
etuvchi faktorlar. Ta’lim va innovatsiyalar jurnali, 4(12), 45-57.
4.
Tursunov, M. (2022). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mantiqiy fikrlashni
rivojlantirish. O‘zbekiston ilm-fan akademiyasi nashriyoti.
