MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
378
BOLALARDA SEZGI VA IDROKNING RIVOJLANISHI
PSIXODIAGNOSTIKASI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi 1-kurs talabasi
Karimova Zuhra
Eshtemirova Bahoroy
Annotatsiya:Ushbu maqola bolalarda sezgi va idrok kabi psixik
jarayonlarning rivojlanish xususiyatlarini psixodiagnostika qilishga bagʻishlangan.
Unda sezgi va idrok tushunchalari, ularning bolaning aqliy, nutqiy va ijtimoiy-
emotsional rivojlanishidagi fundamental ahamiyati koʻrib chiqiladi. Shuningdek,
ushbu bilish jarayonlarining yosh davrlariga mos ravishda kechishi, diagnostika
qilishning
asosiy
metodlari
(kuzatish,
eksperimental-oʻyin
metodikalari,
standartlashtirilgan testlar) atroflicha yoritilgan. Maqolada diagnostika natijalarini
sifatli va miqdoriy tahlil qilish, aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilgan
korreksion-rivojlantiruvchi ishlar tizimi (sensor oʻyinlar, didaktik materiallar, ota-
onalar va mutaxassislar bilan hamkorlik) batafsil bayon etilgan. Maqola psixologlar,
pedagoglar, defektologlar hamda bolalarning rivojlanishiga qiziqadigan ota-onalar
uchun foydali boʻlishi mumkin.
Kalit soʻzlar: Sezgi, idrok, psixodiagnostika, bolalar psixologiyasi, rivojlanish
psixologiyasi, sensor rivojlanish, korreksion ish, bilish jarayonlari, maktabgacha yosh.
Аннотация:Данная статья посвящена психодиагностике особенностей
развития таких психических процессов у детей, как ощущение и восприятие. В
ней рассматриваются понятия ощущения и восприятия, а также их
фундаментальное значение в интеллектуальном, речевом и социально-
эмоциональном развитии ребенка. Подробно освещаются этапы протекания
данных познавательных процессов в соответствии с возрастными периодами,
а также основные методы диагностики (наблюдение, экспериментально-
игровые методики, стандартизированные тесты). В статье подробно описана
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
379
система коррекционно-развивающей работы, направленной на устранение
выявленных недостатков (сенсорные игры, дидактические материалы,
сотрудничество с родителями и специалистами), а также качественный и
количественный анализ результатов диагностики. Статья может быть
полезна психологам, педагогам, дефектологам, а также родителям,
интересующимся развитием детей.
Ключевые слова: Ощущение, Восприятие, Психодиагностика, Детская
психология, Психология развития, Сенсорное развитие, Коррекционная работа,
Познавательные процессы, Дошкольный возраст.
Annotation:This article is dedicated to the psychodiagnostics of the
developmental features of mental processes such as sensation and perception in
children. It examines the concepts of sensation and perception, as well as their
fundamental importance in a child's intellectual, speech, and socio-emotional
development. The article thoroughly covers the stages of these cognitive processes
according to age periods, as well as the main diagnostic methods (observation,
experimental-game techniques, standardized tests). The system of correctional-
developmental work aimed at eliminating identified deficiencies (sensory games,
didactic materials, cooperation with parents and specialists), as well as qualitative and
quantitative analysis of diagnostic results, is described in detail. The article may be
useful for psychologists, educators, defectologists, and parents interested in child
development.
Keywords: Sensation, Perception, Psychodiagnostics, Child psychology,
Developmental psychology, Sensory development, Correctional work, Cognitive
processes, Preschool age.
Bolaning dunyoni bilishi va u bilan muloqotga kirishishining asosiy poydevori
– bu uning sezgi va idrok jarayonlaridir. Sezgi va idrok psixikaning eng oddiy, shu
bilan birga, fundamental jarayonlari boʻlib, tashqi olamdan maʼlumotlarni qabul qilish
va ularni qayta ishlashni taʼminlaydi. Ularning toʻgʻri va oʻz vaqtida rivojlanishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
380
bolaning aqliy, nutqiy, ijtimoiy va emotsional rivojlanishi uchun hal qiluvchi
ahamiyatga ega.
Sezgi (ощущение)
– bu psixikaning eng oddiy bilish jarayoni boʻlib, tashqi
olamdagi narsa va hodisalarning alohida xususiyatlarining (masalan, rang, tovush
balandligi, hid, taʼm, silliqlik, iliqlik) bevosita sezgi organlariga (koʻrish, eshitish, hid
bilish, taʼm bilish, teri-taktil) taʼsir etishi natijasida aks etishidir. Har bir sezgi oʻzining
maxsus analizatoriga (koʻz, quloq, burun, til, teri) ega.
Idrok (восприятие)
– bu sezgiga nisbatan murakkabroq bilish jarayoni boʻlib,
narsa va hodisalarning yaxlit obrazini, ularning barcha xususiyatlari va qismlari
birgalikda, bevosita sezgi organlariga taʼsir etgan paytda aks etishidir. Agar
sezgi olmaning qizil rangini yoki shirin taʼmini aks ettirsa, idrok butun olmaning
shakli, rangi, hajmi, taʼmi kabi xususiyatlarini yigʻindisini, yaʼni uning yaxlit obrazini
shakllantiradi. Idrok tafakkur, xotira, eʼtibor kabi boshqa psixik jarayonlar bilan
chambarchas bogʻliq.
Bilish faoliyatining asosi:
Sezgi va idrok orqali bola atrof-muhitni oʻrganadi,
narsalarning xususiyatlarini farqlaydi, ularning nomi va vazifasini oʻrganadi. Bu
bilishning boshlangʻich nuqtasidir.
Nutq rivojlanishi:
Nutq tovushlarini, soʻzlarni, gaplarni eshitish va idrok
qilish nutqni tushunish va uni oʻzlashtirish uchun shartdir. Oʻz navbatida, narsalarning
obrazini idrok qilish ularni nomlash va soʻz boyligini kengaytirishga yordam beradi.
Tafakkur rivojlanishi:
Narsalarning xususiyatlarini farqlash, ularni
guruhlash, solishtirish va umumlashtirish idrokning yuqori darajasi boʻlib, mantiqiy
tafakkur shakllanishiga zamin yaratadi.
Harbiy faoliyat va harakat koʻnikmalari:
Makonni idrok qilish, oʻz
tanasining holatini sezish, buyumlar orasidagi masofani chamalash kabi sezgi-idrok
jarayonlari harakatlarni muvofiqlashtirish va amaliy koʻnikmalarni egallash uchun
muhimdir.
Ijtimoiy moslashish:
Atrof-muhitni, odamlarni, ularning emotsiyalarini idrok
qilish ijtimoiy muloqot va moslashishda katta rol oʻynaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
381
Oʻqish va yozish koʻnikmalari:
Harflarni, raqamlarni, ularning shaklini,
yozuv satrlarini toʻgʻri idrok qilish oʻqish va yozish jarayonlarining muvaffaqiyatli
oʻzlashtirilishi uchun asosiy shartdir.
Sezgi va idrokning oʻz vaqtida va sifatli rivojlanmasligi bolaning keyingi
oʻqishi, muloqotga kirishishi va umumiy rivojlanishida turli qiyinchiliklarga olib
kelishi mumkin. Shu sababli, ushbu jarayonlarni psixodiagnostika qilish va aniqlangan
kamchiliklarni korreksiya qilish juda muhimdir.
Bolalarda sezgi va idrokning rivojlanishi murakkab va bosqichma-bosqich
jarayon boʻlib, har bir yosh davriga oʻziga xos xususiyatlar xosdir. Bu jarayon bolaning
markaziy nerv tizimining yetilishi, hayotiy tajribasining ortishi va faoliyatining boyishi
bilan bogʻliq.
Rivojlanish xususiyatlari:
Dinamiklik:
Sezgi va idrok tugʻilishdan boshlab doimiy ravishda rivojlanib
boradi.
Faoliyatga bogʻliqlik:
Bolaning turli faoliyatlar (oʻyin, predmetli faoliyat,
mehnat) davomida sezgi organlari rivojlanadi va idrok boyiydi.
Tafakkur bilan bogʻliqlik:
Dastlab sezgi va idrok his-tuygʻuga asoslansa,
yosh oʻsishi bilan ular tafakkur bilan bogʻlanib, ongli va maqsadga yoʻnaltirilgan
xarakter kasb etadi.
Individuallik:
Har bir bolada sezgi va idrokning rivojlanish surʼati va sifati
individual boʻlishi mumkin, ammo umumiy qonuniyatlar mavjud.
Rivojlanish bosqichlari (taxminiy yoshga koʻra):
1. Chaqaloqlik davri (tugʻilishdan 1 yilgacha): Sezgi organlari faollashadi. Bola
yorugʻlikni, tovushlarni sezadi. Koʻrish orqali odamning yuzini tanishni, qoʻl
harakatlari orqali narsalarning shakli va hajmini "paypaslab" oʻrganishni boshlaydi. Bu
davrda elementar obrazli idrok shakllana boshlaydi.
2. Goʻdaklik davri (1 yildan 3 yilgacha): Barcha sezgi turlari faol rivojlanadi,
ranglar, shakllar, tovushlar aniq ajratiladi. Faol idrok shakllanadi. Bola buyumlar bilan
faol harakat qiladi (ularni tashlaydi, silkitadi, ochadi), bu ularning xususiyatlarini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
382
chuqurroq idrok qilishga yordam beradi. "Sensor standartlar" (rang, shakl, hajm) bilan
dastlabki tanishuv boshlanadi.
3. Maktabgacha yosh davri (3 yildan 7 yilgacha): Sezgilar differensiatsiyasi
(farqlash) yanada takomillashadi. Idrok maqsadga yoʻnaltirilgan va ongli boʻladi.
Koʻrish idroki: Ranglar (7 ta spektral rang va ularning tuslari), shakllar
(geometrik figuralar), hajm, miqdor, fazoviy munosabatlar (oʻngda, chapda, tepada,
pastda) aniq idrok etiladi.
Eshitish idroki: Nutq tovushlari, nutqning intonatsion tomoni, musiqiy
tovushlar, nutqiy boʻlmagan tovushlar farqlanadi. Fonetik idrok rivojlanishi nutq
rivojlanishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Taktil-kinestetik idrok: Buyumlarning yuzasini (silliq, gʻadir-budur), harorati,
ogʻirligini, shaklini paypaslab aniqlash qobiliyati takomillashadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1
. Gʻulomov, D.
(2018). Bolalar psixologiyasi. Toshkent: Oʻqituvchi.
2.
Karimova, S. A.
(2020). Rivojlanish psixologiyasi: Sensomotor rivojlanish
aspektlari. Toshkent: Fan.
3.
Mirziyoyev, I. I.
(2017). Umumiy psixologiya asoslari. Toshkent: Yangi Asr
Avlodi.
4.
Sodiqova, N.
(2019). Maktabgacha yoshdagi bolalarda idrokni rivojlantirish
metodikasi. Toshkent: Adabiyot.
5
. Zohidov, A. M.
(2021). Korreksion pedagogika va maxsus psixologiya. Toshkent:
Innovatsiya
