MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
371
MAKTABGACHA TA’LIM YOSHIDAGI BOLALARNING
MATEMATIK TASAVVURLARINI SHAKLLANTIRISHDA
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTI VA OILANING ALOQASI
ВЗАИМОСВЯЗЬ ДОШКОЛЬНОЙ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ
ОРГАНИЗАЦИЕЙ И СЕМЬЁЙ В ФОРМИРОВАНИИ
МАТЕМАТИЧЕСКОГО ПРЕДСТАВЛЕНИЯ ДЕТЕЙ ДОШКОЛЬНОГО
ВОЗРАСТА
THE RELATIONSHIP BETWEEN PRESCHOOL EDUCATIONAL
ORGANIZATION AND FAMILY IN FORMING THE MATHEMATICAL
IMAGING OF PRESCHOOL AGE CHILDREN
Farg’ona pedagogika kolleji
Maxsus fanlar o’qituvchisi
Muptaydinova Dildora Toxirjon qizi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda
boshlang‘ich matematik tasavvurlarni shakllantirish jarayonida maktabgacha ta’lim
tashkiloti va oila o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikning roli va ahamiyati yoritilgan.
Maqolada bolalarning yosh xususiyatlari, kognitiv rivojlanish bosqichlari, matematik
tafakkurning shakllanishi, ta’lim muassasasining metodik yondashuvlari hamda
oilaning amaliy ishtiroki chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, pedagoglar va ota-onalar
o‘rtasidagi integratsiyalashgan hamkorlikning samarali shakllari, raqamli vositalar
yordamida tashkil etilayotgan kommunikatsiya usullari ko‘rib chiqiladi. Maqola
zamonaviy pedagogik yondashuvlarga asoslangan bo‘lib, ta’lim sifati va bola
shaxsining kompleks rivojlanishini ta’minlashda uzviy hamkorlikning zarurligini
asoslaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
372
АННОТАЦИЯ:
В статье освещаются роль и значение взаимодействия
дошкольной образовательной организации и семьи в процессе формирования
элементарных математических представлений у детей дошкольного возраста.
В статье дается глубокий анализ возрастных особенностей детей, этапов
познавательного развития, формирования математического мышления,
методических подходов образовательных учреждений, практического участия
семьи. В нем также рассматриваются эффективные формы комплексного
сотрудничества педагогов и родителей, а также методы коммуникации,
организованные с использованием цифровых инструментов. В статье на основе
современных педагогических подходов обосновывается необходимость
комплексного взаимодействия в обеспечении качества образования и
всестороннего развития личности ребенка.
ANNOTATION:
This article discusses the role and importance of interaction
between preschool educational organizations and families in the process of forming
elementary mathematical ideas in preschool children. The article provides an in-depth
analysis of the age characteristics of children, stages of cognitive development, the
formation of mathematical thinking, methodological approaches of the educational
institution, and the practical participation of the family. It also examines effective
forms of integrated cooperation between teachers and parents, and methods of
communication organized using digital tools. The article is based on modern
pedagogical approaches and justifies the need for integral cooperation in ensuring the
quality of education and the comprehensive development of the child's personality.
KIRISH
Bugungi kunda ta’lim tizimining barcha bo‘g‘inlarida o‘quvchilarning ijodiy
fikrlashi, mantiqiy tahlil qilish ko‘nikmalari va intellektual salohiyatini rivojlantirish
ustuvor vazifa etib belgilangan. Ayniqsa, bu jarayonning eng muhim poydevori –
maktabgacha ta’lim bosqichida
shakllantiriladi. Shu jihatdan qaraganda,
maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tafakkur elementlarini erta shakllantirish
ularning keyingi bosqichlardagi akademik yutuqlariga mustahkam zamin yaratadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
373
Pedagogik va psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, maktabgacha davr – bu bola
shaxsining faol ravishda rivojlanadigan, atrof-muhitga bo‘lgan qiziqishi ortadigan,
bilishga intilishi kuchayadigan, kognitiv qobiliyatlari shakllanadigan eng muhim
bosqichdir. Shu sababli bu davrda bola bilan olib boriladigan ta’lim-tarbiya
jarayonining mazmuni, uslubi va usullari chuqur o‘ylab tuzilishi zarur. Xususan,
matematik tasavvurlarni shakllantirish
bolaning tafakkurini rivojlantiradi, unga
aniqlik, mantiqiylik, tahlil qilish va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini singdiradi. Bu esa
nafaqat kelajakdagi o‘qish uchun, balki hayotiy muammolarni hal etish uchun ham
zarur ko‘nikmalar hisoblanadi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, bu jarayonda
maktabgacha ta’lim muassasasi pedagoglari bilan bir qatorda
oila – ya’ni ota-onalar
va yaqin qarindoshlar
ham faol ishtirok etishi kerak. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari
va oilaning samarali hamkorligi bola shaxsining har tomonlama rivojlanishida asosiy
omil bo‘lib, ayniqsa, boshlang‘ich matematik bilimlar va tasavvurlarni
mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu ikki muhit – ta’lim va tarbiya
maskani sifatida bog‘cha va oila – bir-birini to‘ldiruvchi va qo‘llab-quvvatlovchi
tizimlar sifatida ko‘rilishi kerak. Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda
matematik tasavvurlarni shakllantirish jarayonida ta’lim tashkiloti va oilaning o‘zaro
hamkorligi, uning metodik asoslari, amaliy shakllari va pedagogik samaradorligi tahlil
qilinadi. Shuningdek, bolalar bilan ishlashda qo‘llaniladigan zamonaviy metodlar,
o‘yin texnologiyalari, raqamli vositalar va ota-onalarni jalb etish mexanizmlari ham
yoritib beriladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tafakkurning shakllanish
bosqichlari. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun matematik tafakkur – bu ularning
atrof-muhitdagi ob’yektlar, miqdorlar, tartiblar, shakllar va makon to‘g‘risida umumiy
tushunchalarga ega bo‘lish qobiliyatidir. Bu jarayonni quyidagi bosqichlarga ajratish
mumkin:
Sensomotor tajriba bosqichi (3–4 yosh)
: bola turli hajm, rang, shaklga ega
bo‘lgan buyumlar bilan o‘ynar ekan, ularning farqini anglaydi. Bu – geometriya,
o‘lcham va makon haqidagi dastlabki tasavvurlarni shakllantiradi.
Tashqi idrok
orqali o‘zlashtirish (4–5 yosh)
: bu davrda bola o‘z idroki orqali o‘rgangan narsalarni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
374
og‘zaki izohlashni o‘rganadi. Masalan, “kattaroq olma”, “uchta koptok” kabi iboralar
orqali miqdoriy va sifatli solishtirishga kirishadi.
Elementar tushunchalarni
umumlashtirish (5–6 yosh)
: bu bosqichda bola ketma-ketlik, tartiblash, guruhlash,
sanash kabi operatsiyalarni ongli ravishda bajara oladi.
Kognitiv tahlil bosqichi (6–7
yosh)
: bu davrda bola oddiy hisoblash, to‘g‘ri va noto‘g‘rini ajratish, sabab-oqibatni
aniqlashga kirisha boshlaydi. Masalan: "Agar 3 ta olma bo‘lsa va yana 2 tasi qo‘shilsa,
jami nechta bo‘ladi?"
Maktabgacha ta’lim muassasasining ilmiy-metodik yondashuvi. Maktabgacha
ta’lim muassasalarida matematik kompetensiyalarni rivojlantirish quyidagi metodik
asoslar orqali amalga oshiriladi: a) O‘yin faoliyati asosidagi yondashuv. Bolalar uchun
asosiy faoliyat turi – bu
o‘yin
. Didaktik o‘yinlar orqali bolalarga matematik
tushunchalarni o‘rgatish nafaqat samarali, balki zavqli ham bo‘ladi.
Misollar:
“Topishmachani top” o‘yini: shakllarni aniqlash;
“Nechta bo‘ldi?”: hisoblash mashqlari;
“Nimani yo‘qotding?”: e’tibor va xotirani rivojlantirish;
“To‘g‘ri joylashtir”: ketma-ketlikni tushunish (kichikdan kattagacha).
Muammo asosida o‘rgatish (problem-based learning). Bu usulda bolaga
tayyor bilim emas, balki uni izlash, sinab ko‘rish va xulosa chiqarish taklif etiladi.
Misol:Pedagog: “Sen 2 ta non yeding, opang esa 3 ta. Kim ko‘proq yedi? Nega?”Bu
turdagi topshiriqlar bolaning tahliliy fikrlash qobiliyatini oshiradi. Ko‘rgazmali
qurollar bilan ishlash: Vizual materiallar – bolalar uchun muhim motivator. Rangli
kartochkalar, sonlar bilan kublar, geometrik shakllar, magnitli doskalar ularda
ishtiyoq uyg‘otadi. Bu nafaqat ko‘rish orqali, balki taktil (teginish) xotirani ham
rivojlantiradi. Individual yondashuv: Maktabgacha yoshdagi bolalar aqliy rivojlanish
darajasi va qiziqishiga qarab farq qiladi. Pedagog bu holatni hisobga olib, kuchli
bolaga murakkabroq topshiriq, sust bolaga esa oddiyroq, ammo motivatsion
yondashuv qo‘llaydi. Oilaning matematik rivojlanishdagi ishtiroki: Ilmiy va amaliy
asoslar: Bolalar uyda eng ko‘p vaqtini o‘tkazadi. Shu sababli, oiladagi ta’limiy muhit
bolaning umumiy intellektual rivojiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Ota-onalar tomonidan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
375
yaratilgan pedagogik muhitda bola quyidagi yo‘llar bilan matematik tasavvurlarni
o‘zlashtiradi. Kundalik hayotda matematik faoliyat: Pazandachilik: retsept bo‘yicha
mahsulotlar sonini o‘lchash, vaqtni kuzatish. Do‘konga borish: pulni sanash, xaridlar
sonini taqqoslash, solishtirish. Uyni tozalash: buyumlarni guruhlash, o‘lchamiga
ko‘ra saralash. O‘yinchoq va vositalar tanlash: Ota-onalar bola uchun didaktik
o‘yinchoqlar – matematik kublar, mozaika, tangram, konstruktorlar xarid qilishi lozim.
Bular orqali u son, forma, fazo haqida bilimlarga ega bo‘ladi. Ilmiy savodxonlikni
oshirish: Ko‘plab ota-onalar pedagogik yondashuvlar haqida yetarli bilimga ega
emas. Shu sababli, ularga seminar-treninglar, broshyura va onlayn maslahatlar
tashkil qilish orqali ularning didaktik yondashuv ko‘nikmalarini oshirish zarur.
Ta’lim muassasasi va oilaning uzviy integratsiyasi.
Hamkorlik formalarining ilmiy asoslangan modeli: Raqamli vositalar orqali
bog‘liqlikni kuchaytirish. Yaqinda joriy etilgan maktabgacha ta’lim platformalari
(masalan, “MyEdu”, “PreschoolApp”) yordamida pedagoglar bola natijalari, uyga
tavsiyalar va topshiriqlarni elektron tarzda taqdim etmoqda. Bu usul aloqani qulay,
tez va samarali qiladi.
XULOSA
Olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, maktabgacha yoshdagi bolalarni
badiiy adabiyot bilan tanishtirishda tarbiyachi faqat o‘quvchi emas, balki
yo‘naltiruvchi, ilhomlantiruvchi va ijodiy muhit yaratuvchi sifatida faol ishtirok etishi
Hamkorlik shakli
Maqsadi
Amalga oshirish shakli
Ochiq darslar
Ota-onalarga pedagogik jarayonni
ko‘rsatish
Haftalik “Ochiq eshiklar
kuni”
Maslahat
va
seminarlar
Ota-onalarni didaktik metodlar
bilan tanishtirish
“Matematik onalar” klubi
Uy
vazifalarini
koordinatsiya
Uy va bog‘cha
o‘rtasidagi
moslashtirilgan topshiriqlar
Raqamli platforma yoki
maxsus daftar
O‘zaro
fikr
almashish
Bola
rivojlanish
holatini
muhokama qilish
Har oygi “Pedagog–ota-
ona” uchrashuvlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
376
zarur. An’anaviy yondashuvlar bolalarda chuqur estetik idrok va faol nutqiy
rivojlanishga yetarli darajada ta’sir ko‘rsatmaydi. Shu asosda quyidagi aniq takliflar
ilgari suriladi: Tarbiyachilar uchun maxsus trening va metodik seminarlar tashkil etish
– ifodali o‘qish, obrazli tushuntirish va dramatizatsiya metodlarini chuqur egallash
uchun. Yoshga mos, mavzusi boy, emotsional mazmunga ega badiiy adabiyotlar
ro‘yxatini ishlab chiqish va tavsiya etish. Adabiyot asosidagi interaktiv mashg‘ulotlar
(rolli o‘yinlar, ssenariyli darslar, rasm asosida hikoya tuzish) orqali bolalarning
faolligini oshirish. Maktabgacha ta’lim muassasalarida raqamli vositalar yordamida
audio-kitoblar va video ertaklarni o‘qish jarayoniga integratsiya qilish. Tarbiyachining
shaxsiy ijodiy yondashuvi va bolaning qiziqishlariga mos uslublarni tanlashga e’tibor
qaratish. Ushbu takliflar asosida adabiyotga qiziqadigan, obrazli fikrlovchi, estetik
didga ega bo‘lgan yosh avlodni shakllantirish uchun metodik zamin yaratiladi.
Matematik tafakkur elementlarini erta shakllantirish
– bu bola tafakkurining
poydevorini yaratadigan muhim bosqich bo‘lib, ayniqsa maktabgacha yoshdagi bolalar
uchun bu jarayon maxsus metodika va izchil yondashuv talab qiladi. Erta yoshdagi
bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish nafaqat ularning son, shakl, o‘lcham,
makon kabi tushunchalarni o‘zlashtirishiga, balki mantiqiy fikrlash, muammoli
vaziyatni hal qilish, guruhlash va taqqoslash ko‘nikmalarini rivojlantirishga ham
xizmat qiladi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotida olib borilayotgan metodik ishlar
,
jumladan o‘yin texnologiyalari, vizual materiallar, individual yondashuv kabi
zamonaviy pedagogik vositalar bolalarda matematik tafakkurni shakllantirishda yuqori
samara beradi. Pedagoglarning ushbu jarayonga ijodiy yondashuvi natijasida bolalarda
raqamlar va shakllar haqida mustahkam bilimlar hosil bo‘ladi.
Oilaviy muhitning
o‘rni
bu jarayonda alohida ahamiyatga ega bo‘lib, ota-onalarning pedagogik
madaniyati, bolaga nisbatan didaktik yondashuvi, uyda yaratilgan o‘rganish muhiti
bola bilimining chuqurlashishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, pedagogik
jarayonda oila ishtirokini kuchaytirish, ota-onalarni muntazam ravishda jalb etish,
ularni metodik jihatdan qo‘llab-quvvatlash dolzarb vazifadir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–6_ Май –2025
377
Ta’lim muassasasi va oilaning uzviy hamkorligi
orqali tashkil etilgan
integratsiyalashgan yondashuv – bolaning matematik tasavvurlarini shakllantirishda
maksimal samaradorlikka erishish imkonini beradi. Ayniqsa, ochiq darslar,
maslahatlar, seminarlar, uy topshiriqlari asosidagi aloqa shakllari, raqamli vositalardan
foydalanish orqali bu jarayon doimiy, uzluksiz va muvofiqlashtirilgan shaklda olib
boriladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Karimova, V.A.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni
shakllantirish
. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022. – 184 b.
2.
Rasulova, D.O.
Didaktik o‘yinlar orqali bolalarda son va miqdor
tushunchasini shakllantirish
// Maktabgacha ta’lim jurnali. – 2023. – №2. – B. 33–
37.
3.
G‘ulomova, M. va boshqalar.
Maktabgacha ta’lim pedagogikasi
. – Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi, 2021. – 312 b.
4.
Vygotskiy, L.S.
Pedagogik psixologiya
. – Moskva: Prosveshcheniye, 2020. – 288
b.
5.
Piaget, J.
Bolalar tafakkuri va ularning aqliy rivojlanishi
. – Moskva:
Pedagogika, 2019. – 240 b.
6.
Normatova, M.N.
Oila va bog‘cha hamkorligida bolalarning intellektual
rivojlanishini ta’minlash
// Ilmiy tadqiqotlar va innovatsiyalar. – 2024. – №4. – B.
72–77.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori:
“2022–2026 yillarda
maktabgacha va maktab ta’limini rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”
PQ–
5417-son. – 2022 yil 29-aprel.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi:
Davlat
maktabgacha ta’lim dasturi “Ilk qadam”
. – Toshkent, 2023.
9.
– O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim portali. (Maktabgacha ta’limga
oid normativ hujjatlar va metodik qo‘llanmalar)
10.
– O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi
vazirligi rasmiy sayti. (Statistikalar va rasmiy yangiliklar)
