MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
373
GNOSEOLOGIYA — BILISHNI OʻRGANUVCHI FALSAFA SOHASI
Namangan davlat pedagogika instituti
Ijtimoiy fanlar fakulteti
Xorijiy til va adabiyot (ingliz tili) yo‘nalishi
1-kurs talabasi Soyibjonova Saida tayyorlagan maqola
MAQOLA LOYIHASI
Annotatsiya: Oʻzbek tilida: Ushbu maqolada gnoseologiya fanining asosiy
tushunchalari, bilish jarayonining bosqichlari, bilim manbalari, bilimning strukturasi
hamda haqiqat muammosi tahlil qilinadi. Shuningdek, gnoseologiyaning amaliy
ahamiyati va asosiy yoʻnalishlari yoritiladi.
Rus tilida: В данной статье рассматриваются основные понятия
гносеологии, этапы процесса познания, источники и структура знания, а также
проблема истины. Также освещается практическое значение и основные
направления гносеологии.
Ingliz tilida: This article explores the key concepts of gnoseology, the stages of
the cognition process, sources and structure of knowledge, and the problem of truth. It
also highlights the practical significance and main directions of gnoseology.
Kalit so‘zlar Oʻzbek tilida: Gnoseologiya, bilish, bilim manbalari, haqiqat,
empirizm, ratsionalizm, krititsizm, intuitsionizm.
Rus tilida: Гносеология, познание, источники знания, истина, эмпиризм,
рационализм, критицизм, интуиционизм.
Ingliz tilida: Gnoseology, cognition, sources of knowledge, truth, empiricism,
rationalism, criticism, intuitionism.
Maqola matni
Asosiy masalalar
1. Bilish jarayoni: Bilish — bu inson tafakkuri orqali borliqni aks ettirish
jarayonidir. U sezgi va tafakkur orqali amalga oshadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
374
2. Bilim manbalari: Bilim asosan sezgi tajribasi va aql bilan tushunish orqali
olinadi. Shu bois empirizm va ratsionalizm bu borada asosiy yo‘nalishlar hisoblanadi.
3. Bilimning strukturasi: Bilim tushunchalar, hukmlar va xulosalardan tashkil
topadi. Bu elementlar birgalikda mantiqiy tizimni tashkil etadi.
4. Haqiqat muammosi: Haqiqat — bu bilimning obyektiv haqiqatga mos
kelishidir. Subyektivlik va obyektivlik o‘rtasidagi tafovut bu masalada muhim
ahamiyatga ega.
5. Bilimning chegaralari: Inson bilimining imkoniyatlari cheklangan bo‘lib,
gnoseologiya bu chegaralarni aniqlashga harakat qiladi.
Asosiy yoʻnalishlar
Empirizm:
Bilim faqat tajriba asosida olinadi, deb hisoblaydi. Vakillari: J. Lokk, D. Yyom.
Ratsionalizm:
Bilim aql va tafakkur orqali olinadi, deb hisoblaydi. Vakillari: R. Dekart, B. Spinoza.
Krititsizm:
Imkoniyatlar va bilim chegarasini tahlil qiladi. Vakili: I. Kant.
Intuitsionizm:
Bilim to‘g‘ridan-to‘g‘ri intuitiv idrok orqali olinadi, deb hisoblaydi.
Amaliy ahamiyati
Gnoseologiya fanining amaliy ahamiyati shundaki, u inson tafakkuri va bilim
olish jarayonini chuqur tushunishga yordam beradi. Bu esa taʼlim, ilm-fan va
texnologiya sohalarida muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, gnoseologiya falsafaning eng muhim bo‘limlaridan biri
hisoblanadi. U bilimning mohiyati, shakllanishi va haqiqatga mosligini o‘rganadi.
Bilimning ishonchliligi va asoslanganligi aynan gnoseologik tahlil orqali aniqlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1. Karimov I.A. “Yuksak maʼnaviyat – yengilmas kuch”.
2. G‘afurov R. “Falsafa asoslari”.
3. Toirov N. “Bilim nazariyasi”.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
375
4. Kant I. “Sof aql tanqidi”.
5. Platon. “Davlat”.
6. Arastu. “Metafizika”.
7. Dekart R. “Fikrlayman, demak, mavjudman”.
8. Lokk J. “Inson aqli haqida tajribalar”.
9. Spinoza B. “Etika”.
10. Yyom D. “Inson tabiati haqida”.
