MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
339
LOGISTIKA TIZIMLARI
To’rayeva Sabina Fazliddin qizi
Buxoro davlat universiteti Iqtisodiyot va turizm fakulteti
3-bosqich talabasi
Boltayeva Shahnoz Bebudovna
Buxoro davlat universiteti Iqtisodiyot va turizm fakulteti
“Yashil iqtisodiyot va agrobiznes” kafedrasi
katta o‘qituvchisi.
Annotatsiya: Ushbu maqola logistika tizimlarining iqtisodiyotdagi roli,
ularning samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi asosiy tamoyillar, shuningdek,
IoT (Internet of Things), sun’iy intellekt va blokcheyn texnologiyalarining logistika
jarayonlarida qanday qo‘llanilishini tahlil qiladi. O‘zbekistonda logistika
infratuzilmasining rivojlanishi va xalqaro yuk aylanmasining o‘sishiga e’tibor
qaratilmoqda. Maqolada yangi transport loyihalari, multimodal tizimlar va ekologik
transport vositalarining joriy qilinishi orqali mamlakat logistika salohiyatini
kuchaytirish imkoniyatlari ko‘rsatilgan. Tahlillar logistika tizimlarining iqtisodiy
barqarorlik va raqobatbardoshlik uchun katta ahamiyatga egaligini ko‘rsatmoqda.
Kalit so'zlar: logistika tizimlari, transport infratuzilmasi, raqamli
transformatsiya, sun’iy intellekt, IoT, multimodal tizimlar, ekologik transport,
O‘zbekiston, xalqaro yuk aylanmasi, logistika markazlari, blokcheyn, iqtisodiy
barqarorlik, raqobatbardoshlik.
Zamonaviy dunyoda iqtisodiyotning jadal rivojlanishi, sanoatning kengayishi
va iste’mol bozorining globallashuvi logistika tizimlariga bo‘lgan ehtiyojni keskin
oshirdi. Endilikda logistika nafaqat mahsulotni A nuqtasidan B nuqtasiga yetkazish
bilan cheklanmaydi, balki butun ishlab chiqarish va ta’minot zanjirining uzviy qismi
sifatida har bir bosqichda samaradorlikni oshirishga xizmat qilmoqda. Logistika
tizimlari ishlab chiqarish, saqlash, tashish, bojxona, taqsimlash, xizmat ko‘rsatish va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
340
axborot almashinuvi kabi jarayonlarni yagona tizimda muvofiqlashtiradi. Ushbu
tizimlar samarali faoliyat ko‘rsatmasa, korxonalar va butun iqtisodiyot katta
yo‘qotishlarga uchrashi mumkin.
Zamonaviy logistika tizimlari tezlik, ishonchlilik va xarajatlarni kamaytirish
kabi asosiy tamoyillarga tayangan holda faoliyat yuritadi. Raqobat kuchaygan bugungi
bozorda mahsulotning sifati va narxi qanchalik muhim bo‘lsa, uni mijozga tez yetkazib
berish ham shunchalik ahamiyatlidir. Shu jihatdan olib qaralganda, logistika nafaqat
korxonaning, balki butun iqtisodiyotning muhim strategik omiliga aylangan. Bu borada
Amazon, Alibaba, UPS va Maersk kabi yirik xalqaro kompaniyalar samarali logistika
tizimlari orqali bozorning yetakchilari safida qolmoqda.
Logistikaning asosiy maqsadi - yuklarni “Just in time” aniq muddatda eng kam
mehnat va moddiy resurslarni sarflangan holda yetkazib berishdan iborat. Materiallar,
xom-ashyo va tayyor mahsulotlarni aynan vaqtida yetkazib berish butun iqtisodiy
tizimning ishlab turishiga qulay sharoit yaratadi va omborlardagi zaxiralarni sezilarli
darajada qisqartirishga imkon beradi. Logistika to’liq darajada iste’molchiga xizmat
qiladi.
1-jadval
Logistik tizimining tashqi muhit bilan aloqasi
Tashqi omil
Ta’siri
Iqtisodiy
Transport va saqlash xarajatlari, inflyatsiya va
resurslar
Siyosiy-huquqiy
Bojxona, ruxsatnomalar, qonunlar, eksport-
import cheklovlari
Texnologik
Yangi
texnologiyalar,
avtomatlashtirish,
innovatsiyalar
Ekologik
Atrof-muhitga ta’sir, yashil logistika standartlari
Ijtimoiy-demografik
Mijoz talablarini o‘rganish, ishchi kuchi ehtiyoji
Raqobatchilar
Narx siyosati, xizmat sifati va raqobat kuchi
Ta’minotchilar
Xom ashyo yetkazib berish va zaxira boshqaruvi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
341
Mijozlar
Xizmatning sifati va tezligi, mijoz ehtiyojlari
Logistik tizimi tashqi muhit omillari bilan uzviy aloqada bo‘ladi. Iqtisodiy
omillar, masalan, xarajatlar va narxlar tizimning samaradorligiga ta’sir qiladi. Siyosiy-
huquqiy omillar bojxona qoidalari va qonunlar orqali logistik jarayonlarni boshqaradi.
Texnologik rivojlanish yangi usullar va avtomatlashtirishni ta’minlab, tizimni
tezlashtiradi. Ekologik talablar esa atrof-muhitga ta’sirni kamaytirish va energiya
tejamkorligini oshirishni talab qiladi. Ijtimoiy-demografik omillar mijozlar talablariga
moslashishga yordam beradi, raqobatchilar esa tizimni samarali bo‘lishga undaydi.
Ta’minotchilar bilan o‘zaro aloqalar tizimning ishonchliligini ta’minlaydi, mijozlar esa
xizmat sifati va tezligiga talabni oshiradi.
Precedence Research ma'lumotlariga ko'ra, dunyo miqyosidagi logistika bozori
hajmi 2025-yilda 11,23 trillion AQSh dollariga baholanmoqda va prognozlarga ko‘ra,
2034-yilga kelib bu ko‘rsatkich taxminan 23,14 trillion AQSh dollarini tashkil etadi.
Bu davrda bozorning yillik o‘rtacha o‘sish sur’ati 8,36% ga yetadi. Osiyo-Tinch okeani
mintaqasidagi logistika bozorining hajmi 2025-yilda 5,07 trillion AQSh dollarini
tashkil etadi va prognozlar asosida, bu davr davomida yillik o‘rtacha o‘sish sur’ati
9,37% bo‘ladi. Bozor hajmi va prognozlar daromad (million AQSh dollarida) asosida
hisoblangan bo‘lib, 2024-yil asosiy yil sifatida tan olingan.
1
O‘zbekistonning logistika tizimi so‘nggi yillarda jadal rivojlanmoqda. Davlat
siyosatida logistika infratuzilmasini modernizatsiya qilish ustuvor yo‘nalishlardan biri
sifatida belgilangan. Shu bilan birga, ichki va xalqaro yuk oqimini soddalashtirish
hamda eksport-import operatsiyalarini tezlashtirish muhim vazifalardan hisoblanadi.
O‘zbekistonning geografik joylashuvi, mamlakatni Markaziy Osiyo, Yevropa, Janubi-
Sharqiy Osiyo va Yaqin Sharq o‘rtasidagi asosiy tranzit yo‘lagi sifatida tashkil etishda
katta ahamiyat kasb etadi. Transport va logistika tizimining rivojlanishi mamlakatning
iqtisodiy barqarorligini oshirishga xizmat qiladi. Ushbu sohadagi islohotlar va
investitsiyalar nafaqat ichki, balki xalqaro aloqalarni mustahkamlashga yordam beradi
2-jadval
1
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
342
2023-yilda O‘zbekistonning logistika tizimi rivojlanishining asosiy
ko‘rsatkichlari
2
Ko‘rsatkichlar
2023-yilgi natijalar
Yuk tashish hajmi
1,383 million tonna (2022-yilga nisbatan
102%)
Yuk aylanmasi
48,818 million tonna-km (2022-yilga nisbatan
106%)
Xalqaro
yo‘nalishlarda
yuk tashish
61,4 million tonna (2022-yilga nisbatan
114,5%)
Transport
xizmatlari
eksporti
1,541,4 million AQSh dollari (2022-yilga
nisbatan 105%)
Transport
xizmatlari
umumiy hajmi
108,477 trillion so‘m (2022-yilga nisbatan
108%)
Logistika
samaradorligi
indeksi (LPI)
2,6 ball (160 mamlakat orasida 88-o‘rin)
Ushbu jadvalda 2023-yilda O‘zbekistonning logistika tizimi bo‘yicha asosiy
ko‘rsatkichlar taqdim etilgan. Ko‘rsatkichlar, jumladan, yuk tashish hajmi, xalqaro yuk
aylanmasi, transport xizmatlari eksporti va umumiy hajmi, mamlakatning transport
infratuzilmasi va savdo aloqalarining rivojlanishini aks ettiradi. Bu ma'lumotlar
O‘zbekistonning iqtisodiy o‘sishini, global aloqalarini mustahkamlashini va logistika
sohasidagi samaradorlikni oshirishga xizmat qilmoqda.
Zamonaviy logistika tizimlarini tashkil etishda ilg‘or texnologik yechimlar
muhim o‘rin egallaydi. Ayniqsa, raqamli transformatsiya va avtomatlashtirilgan
boshqaruv tizimlari logistika jarayonlarining aniqligi va samaradorligini sezilarli
2
Transport vazirligi faoliyatiga oid hisobot (2023-yil) | Mintransuz
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
343
darajada oshiradi. Hozirgi vaqtda yuklarning real vaqt rejimida kuzatilishini
ta’minlovchi qurilmalar, sun’iy intellekt asosidagi tahlil tizimlari, katta hajmdagi
ma’lumotlarni qayta ishlash imkonini beruvchi platformalar, shuningdek, joylashuvni
aniq aniqlovchi texnologiyalar va yuklar tarixini xavfsiz saqlovchi blokcheyn tizimlari
keng joriy etilmoqda.
Masalan, haroratga sezgir mahsulotlar — oziq-ovqat, farmatsevtika
mahsulotlari va boshqa tovarlarni tashish tizimi bo‘lgan sovuq zanjir logistikasida IoT
qurilmalari orqali mahsulot saqlanayotgan muhitdagi harorat doimiy nazorat qilinadi.
Haroratda og‘ish kuzatilgan taqdirda, avtomatik ogohlantirish tizimi ishga tushadi. Bu
esa mahsulot sifati va xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Logistika tizimlari mamlakat iqtisodiy rivojlanishining strategik tarkibiy
qismlaridan biri hisoblanadi. So‘nggi yillarda bu sohani modernizatsiya qilish, yangi
infratuzilma ob’ektlarini barpo etish va xalqaro transport yo‘nalishlariga
integratsiyalash bo‘yicha izchil islohotlar amalga oshirilmoqda. Mamlakatning
geografik joylashuvi mintaqaviy transport-kommunikatsiya uzellaridan biriga aylanish
imkonini beradi. Hudud orqali xalqaro yuk tashish oqimi shakllangan bo‘lib, asosiy
yuk aylanmasi avtomobil va temiryo‘l transporti orqali amalga oshiriladi.
Logistika sohasining barqaror rivojlanishini ta’minlash maqsadida 2030-
yilgacha mo‘ljallangan milliy strategiya ishlab chiqilgan. Ushbu hujjatda xalqaro
savdo yo‘llarini kengaytirish, bojxona tartib-taomillarini soddalashtirish, multimodal
tashishni rivojlantirish, zamonaviy logistika markazlarini tashkil etish kabi ustuvor
yo‘nalishlar belgilangan. Ayni paytda bir qator hududlarda logistika markazlari
faoliyat ko‘rsatmoqda, ular yuklarni qayta yuklash, saqlash va yetkazib berish bo‘yicha
kompleks xizmatlarni taqdim etmoqda.
Xalqaro hamkorlik doirasida amalga oshirilayotgan yirik infratuzilma
loyihalari, jumladan, temiryo‘l liniyalari qurilishi orqali mamlakatning tashqi savdo
imkoniyatlari kengaymoqda. Bu tashabbuslar yuk tashish xarajatlarini kamaytirish va
tashqi bozorlarga chiqish imkoniyatlarini yengillashtirishga xizmat qiladi. Shu bilan
birga, logistika sohasi mamlakat yalpi ichki mahsulotida muhim ulushni tashkil
etmoqda va bu ko‘rsatkichni oshirish bo‘yicha maqsadli choralar ko‘rilmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
344
Mamlakatda logistika faoliyatini amalga oshiruvchi yuridik shaxslar soni ortib
bormoqda. Ushbu subyektlar asosan xususiy sektor vakillari bo‘lib, ular yuk tashish,
ekspeditsiya,
omborxona
xizmatlari,
bojxona
rasmiylashtiruvi
va
boshqa
yo‘nalishlarda faoliyat yuritmoqda. Yirik omborxona majmualari, ayniqsa, sovitish
texnologiyalari bilan jihozlangan zamonaviy komplekslar mahsulotlar xavfsizligini
ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Logistika tizimining izchil ishlashi ichki bozorning barqarorligini ta’minlaydi,
narxlarning keskin o‘zgarishini kamaytiradi, eksport salohiyatini oshiradi, iqtisodiy
o‘sishni jadallashtiradi hamda yangi ish o‘rinlarini yaratishga zamin yaratadi. Bu soha
bilan bog‘liq klasterlarda yuk tashish, omborxona faoliyati, qadoqlash, texnik xizmat
va axborot texnologiyalari kabi yo‘nalishlar ham rivoj topmoqda. Shunga qaramay,
tizimda yechimini kutayotgan muammolar ham mavjud. Jumladan, transport
infratuzilmasining ayrim qismlarida sifatsizlik kuzatiladi, texnik vositalar eskirgan,
bojxona jarayonlari ortiqcha byurokratik to‘siqlarga duch kelmoqda, shuningdek,
malakali kadrlar taqchilligi mavjud. Ushbu muammolarni bartaraf etish maqsadida
yagona elektron bojxona tizimi joriy etilmoqda, logistikaga ixtisoslashgan kadrlar
tayyorlash dasturlari kengaytirilmoqda, xorijiy investorlar ishtirokida yangi logistika
markazlari tashkil etilmoqda. Kelgusida logistika tizimini yanada rivojlantirish uchun
quyidagi yo‘nalishlarga ustuvor ahamiyat qaratish lozim: multimodal transport
infratuzilmasini kengaytirish, ekologik jihatdan toza transport vositalarini joriy etish,
logistika texnoparklarini tashkil qilish, sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv tizimlarini
ishlab chiqish, barcha logistika xizmatlarini yagona raqamli platforma orqali
integratsiyalash.
Xulosa qilib aytganda, logistika tizimlari har qanday davlatning iqtisodiy
barqarorligi va tashqi iqtisodiy aloqalarining samaradorligini oshirishda muhim omil
hisoblanadi. Mamlakat logistika salohiyatidan to‘liq foydalanadigan bo‘lsa, u
mintaqada va undan tashqarida ham yetakchi logistika markazlaridan biriga aylanishi
mumkin. Bu esa keng iqtisodiy imkoniyatlarni yuzaga chiqaradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
345
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Jumaniyozov, S. Logistika tizimlari va transport infratuzilmasi, Toshkent:
«O‘qituvchi», 2019, 5–150b.
2.
Toshpulatov, M. Logistika va ta'minot zanjirini boshqarish, Toshkent: «Fan va
texnologiya», 2018, 30–120b.
3.
Xudoyberganov, A. Transport va logistika menejmenti, Toshkent: «Iqtisodiyot»,
2017, 45–180b.
4.
Baxtiyorov, Z. Logistika asoslari, Toshkent: «O‘zbekiston xalq ta’limi
nashriyoti», 2015, 25–100b.
5.
Transport vazirligi faoliyatiga oid hisobot (2023-yil) | Mintransuz
6.
Logistics Market Size to Hit Around USD 23.14 Tn By 2034
