MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
273
ELEMENTLARNING KIMYOVIY XOSSALARI
Abdiyeva Sitora Turdiboy qizi
Qarshi Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikumi
Kimyo fani õqituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqola elementlarning kimyoviy xossalarini har
tomonlama tahlil qiladi. U davriy jadvaldagi joylashuvi, elektron konfiguratsiyasi va
atom tuzilishining elementlarning reaktivligi, valentligi va hosil qilishi mumkin
boʻlgan birikmalar turiga qanday taʼsir qilishini oʻrganadi. Maqolada metallar,
metallmaslar va yarimmetallar kabi asosiy element guruhlari koʻrib chiqiladi,
ularning oʻziga xos xususiyatlari va amaliy qoʻllanilishi yoritiladi. Shuningdek,
kimyoviy bogʻlanish turlari, jumladan, ion va kovalent bogʻlanishlar element
xossalarini tushunishdagi ahamiyati jihatidan muhokama qilinadi.
Kalit soʻzlar : Kimyoviy xossalar, elementlar, davriy jadval, elektron
konfiguratsiya, reaktivlik, metallar, metallmaslar, yarimmetallar, kimyoviy bogʻlanish,
ion bogʻlanish, kovalent bogʻlanish.
Abstract: This article provides a comprehensive analysis of the chemical
properties of elements. It explores how their position in the periodic table, electron
configuration, and atomic structure influence their reactivity, valency, and the types of
compounds they can form. The article covers major element groups such as metals,
nonmetals, and metalloids, highlighting their distinctive characteristics and practical
applications. It also discusses the different types of chemical bonds, including ionic
and covalent bonds, in terms of their significance in understanding elemental
properties.
Keywords Chemical properties, elements, periodic table, electron
configuration, reactivity, metals, nonmetals, metalloids, chemical bonding, ionic bond,
covalent bond.
Kirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
274
Kimyo olami turli xil elementlarning cheksiz kombinatsiyalari va ularning
oʻzaro taʼsiri asosida qurilgan. Har bir element oʻziga xos kimyoviy xossalarga ega
boʻlib, ular uning boshqa moddalar bilan qanday reaksiyaga kirishishini belgilaydi. Bu
xossalarni tushunish nafaqat kimyoning fundamental tamoyillarini anglash uchun,
balki yangi materiallarni yaratish, sanoat jarayonlarini optimallashtirish va atrof-muhit
muammolarini hal qilish uchun ham muhimdir. Ushbu maqolada biz elementlarning
kimyoviy xossalarining asosiy jihatlarini, ularning davriy jadvaldagi oʻrni va atom
tuzilishi bilan qanday bogʻliqligini atroflicha oʻrganamiz.
Asosiy qism
Elementlarning
kimyoviy
xossalari
asosan
ularning
elektron
konfiguratsiyasi
va
atom tuzilishi
bilan belgilanadi. Ayniqsa, eng tashqi qobiqdagi
(valent) elektronlar soni va ularning energetik holati elementning kimyoviy reaktivligi
va bogʻlanish qobiliyatini aniqlaydi.
Davriy jadval va kimyoviy xossalar
Davriy jadval
elementlarning kimyoviy xossalaridagi davriy qonuniyatlarni
aks ettiruvchi fundamental vositadir. Unda elementlar atom raqamlari oʻsishi tartibida
joylashgan boʻlib, bir xil guruhdagi (vertikal ustun) elementlar oʻxshash kimyoviy
xossalarni namoyon etadi, chunki ularning valent elektronlari soni bir xil boʻladi.
Davrlar boʻylab (gorizontal qator) harakatlanganda esa elektron qobiqlari soni ortib
boradi va kimyoviy xossalar muntazam ravishda oʻzgaradi.
Element guruhlari va ularning xossalari
Metallar:
Davriy jadvalning katta qismini tashkil etadi. Ular odatda
elektron berishga moyil boʻlib, musbat zaryadli ionlar (kationlar) hosil qiladi. Yuqori
elektr oʻtkazuvchanlik, issiqlik oʻtkazuvchanlik, yaltiroqlik va egiluvchanlik ularning
asosiy fizik xossalaridir. Kimyoviy jihatdan ular koʻpincha asosli oksidlar hosil qiladi
va kislotalar bilan reaksiyaga kirishadi.
Metallmaslar:
Davriy jadvalning oʻng tomonida joylashgan. Ular odatda
elektron qabul qilishga moyil boʻlib, manfiy zaryadli ionlar (anionlar) hosil qiladi.
Elektr va issiqlikni yomon oʻtkazadi, yaltiroq emas va moʻrt boʻladi. Kimyoviy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
275
jihatdan ular koʻpincha kislotali oksidlar hosil qiladi va metallar bilan ion bogʻlanish,
boshqa metallmaslar bilan kovalent bogʻlanish hosil qiladi.
Yarimmetallar:
Metallar va metallmaslar oʻrtasida joylashgan. Ular
ikkala guruhning ham baʼzi xossalarini namoyon etadi. Masalan, kremniy elektr
oʻtkazuvchanligi boʻyicha metallar va metallmaslar oʻrtasida turadi va
yarimoʻtkazgich sanoatida keng qoʻllaniladi.
Kimyoviy bogʻlanish turlari
Elementlarning
kimyoviy
xossalarini
tushunishda
kimyoviy
bogʻlanishlar
muhim rol oʻynaydi:
Ion bogʻlanish:
Elektronlar bir atomdan ikkinchisiga oʻtganda hosil
boʻladi, natijada qarama-qarshi zaryadli ionlar orasida elektrostatik tortishish vujudga
keladi. Bu bogʻlanish odatda metallar va metallmaslar oʻrtasida kuzatiladi (masalan,
NaCl).
Kovalent bogʻlanish:
Elektronlar ikki atom oʻrtasida umumiy boʻlganda
hosil boʻladi. Bu bogʻlanish odatda metallmaslar oʻrtasida kuzatiladi (masalan, H₂O,
CO₂).
Muhokama
Elementlarning kimyoviy xossalarini chuqur tushunish nafaqat nazariy
bilimlarimizni oshiradi, balki amaliy ahamiyatga ham ega. Masalan, katalizatorlar,
yangi dorilar, yuqori samarali batareyalar va ekologik toza materiallarni ishlab
chiqishda elementlarning oʻziga xos reaktivligi va bogʻlanish qobiliyatidan
foydalaniladi. Xususan, kamyob yer elementlarining noyob magnit va optik xossalari
zamonaviy texnologiyalarda keng qoʻllanilmoqda. Biroq, baʼzi elementlarning zaharli
yoki radioaktiv xossalari ulardan foydalanishda jiddiy ehtiyot choralarini talab qiladi.
Kelajakda materialshunoslik va nanokimyo sohalarida elementlarning xossalarini
nazorat qilish va ulardan foydalanish yangi imkoniyatlar ochadi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, elementlarning kimyoviy xossalari ularning atom
tuzilishi, ayniqsa valent elektronlarining joylashuvi bilan bevosita bogʻliqdir. Davriy
jadval bu xossalardagi muntazam oʻzgarishlarni tushunish uchun fundamental vosita
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
276
boʻlib xizmat qiladi. Metallar, metallmaslar va yarimmetallar kabi guruhlar oʻziga xos
xossalarni namoyon etadi, bu esa ularning turli sohalardagi amaliy qoʻllanilishini
belgilaydi. Kimyoviy bogʻlanish turlarini bilish esa elementlarning birikmalar hosil
qilish qobiliyatini va ularning reaktivligini chuqurroq anglashga yordam beradi.
Elementlarning kimyoviy xossalarini oʻrganish kimyo fanining asosi boʻlib, ilmiy
tadqiqotlar va texnologik innovatsiyalar uchun keng imkoniyatlar yaratadi.
Adabiyotlar roʻyxati
1.
Atkins, P. W., & de Paula, J. (2014).
Atkins' Physical Chemistry
. Oxford
University Press.
2.
Chang, R. (2010).
Chemistry
. McGraw-Hill Education.
3.
Housecroft, C. E., & Sharpe, A. G. (2018).
Inorganic Chemistry
. Pearson
Education.
4.
Zumdahl, S. S., & Zumdahl, S. A. (2017).
Chemistry
. Cengage Learning.
