MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
231
JAZONI IJRO ETISH MUASSASALARIDA MAHKUMLARNI OZODLIKKA
TAYYORLASH FAOLIYATINI TAKOMILLASHTIRISH
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 3-bosqich kursanti
Abdukarimov Saidislom G‘ayrat o’g’li
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada jazoni ijro etish muassasalarida jazoni
o‘tayotgan mahkumlarni ozodlikka tayyorlash, ularni ijtimoiy hayotga moslashtirish
va kelgusida qayta jinoyat sodir etmasliklari bo’yicha dolzarb jihatlari tahlil qilinadi.
Muallif mavjud muammolarni ko‘rsatib, ularning samarali yechimlari bo‘yicha
takliflarni ilgari suradi.
ANNOTATION: This article analyzes current aspects of preparing convicts
serving sentences in penitentiary institutions for release, adapting them to social life,
and preventing them from committing crimes in the future. The author highlights
existing problems and puts forward proposals for their effective solutions.
O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti ta’kidlaganidek, “Og‘ir jazo,
ayniqsa, fuqarolarni jamiyatdan ajratish bilan bog‘liq bo‘lgan jazolarning
jinoyatchilikning oldini olishdagi ahamiyatini oshirib ko‘rsatish o‘rinsiz ekanligini
hayotning o‘zi ko‘rsatmoqda. Jinoyatchilikning oldini olish, unga qarshi kurashish
samaradorligi jazoning og‘irligi va shafqatsizligiga emas, balki birinchi navbatda,
qonunni buzgan shaxsning jazoning muqarrarligini nechog‘lik anglashiga bog‘liq.
Jazoning muqarrarligi jinoyatchilikning oldini olishda samarali ta’sir ko‘rsatuvchi
omillardan hisoblanadi”
1
Davlatimiz mustaqilligiga erishganidan so’ng amalga oshirilgan islohotlar sud-
huquq sohasini erkinlashtirish va demokratlashtirishga, fuqarolarning huquqlari,
erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilish borasidagi roli va
ahamiyatini oshirishga keng yo’l ochildi.
1
Каримов И.А. Хавфсизлик ва тинчлик учун курашмоқ керак. Т.10. – Т., 2002. – Б.36
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
232
Hozirgi kunda jazoni ijro etish muassasalarida ozodlikdan mahrum qilingan
shaxslar sonining yildan-yilga kamayib borishi ijobiy holat bo’lsa-da, biroq maxsus
kontigent (mahkumlar) bilan olib boriladigan tarbiyaviy ishlarni tubdan, zamon
talablari asosida qayta ko’rib chiqish va uni yangicha tashkil qilishni taqozo qilib
kelmoqda.
1997 yil 25-aprelda qabul qilingan O’zbekiston Respublikasining Jinoyat-
ijroiya kodeksida qonun ustuvorligi va javobgarlikning muqarrarligi tamoyilini
ta’minlash, mahkumlarning huquqlari, erkinliklari hamda qonuniy manfaatlarini
ishonchli himoya qilish, ular tomonidan qayta jinoyat sodir etilishining oldini olish
maqsadida tarbiyalash va axloqan tuzatish uchun huquqiy poydevor bo’lib xizmat qilib
kelmoqda.
Mamlakatda jazoni ijro etish tizimini takomillashtirish, mahkumlarning
huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarining himoyasini ta’minlash, qayta
jinoyat sodir etilishining oldini olish maqsadida ularni axloqan tuzatish bo’yicha
tarbiyaviy ishlarning samaradorligin oshirish yuzasidan kompleks chora-tadbirlarlarni
amalga oshirilmoqda.
Shu bilan birga, jinoyat-ijroiya amaliyotini o’rganish natijalari mahkumlarning
huquqlargi rioya etish, ularning sha’ni va qadr-qimmatining hurmat qilinishini
ta’minlash, kelgusida jamiyatga ijtimoiy moslashtirish uchun axloqan tarbiyalash va
mehnatga o’rgatishning shaffof va yanada samarali huquqiy mexanizmlarin joriy etish
zarurligidan dalolat bermoqda.
Hozirgi kunda mahkumlar uchun reabilitatsiya va ozodlikka tayyorgarlik
jarayonlari ko'plab davlatlarda muhim ijtimoiy muammo hisoblanadi. Mahkumlarni
qayta jamiyatga integratsiya qilish, jinoyatchilikning oldini olish va ijtimoiy
barqarorlikni ta'minlashda muhim ro‘l o'ynaydi
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat-ijroiya qonun hujjatlarining vazifasi jazo
ijrosini ta’minlash, mahkumlarni axloqan tuzatish, jinoyatlar sodir etilishining oldini
olish, mahkumlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya
qilishdan iborat.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
233
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorining 17.07.2018
yildagi 543-sonli “Ozodlikdan mahrum etish joylaridan ozod qilingan shaxslarni
ijtimoiy-maishiy ta’minlash va ishga joylashtirish tizimini yanada takomillashtirish
bo‘yicha amaliy chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarorning 2-bandida ozodlikdan
mahrum etish joylaridan ozod qilingan shaxslarni ijtimoiy-maishiy ta’minlash va ishga
joylashtirish tizimini takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlari va vazifalari belgilab
o’tilgan ya’ni bular quyidagilar:
ozodlikdan mahrum etish joylaridan ozod qilingan shaxslarni ijtimoiy
moslashtirishga mas’ul tuzilmalar faoliyatining institutsional va tashkiliy-huquqiy
asoslarini takomillashtirish, ularning vazifa, funksiya va vakolatlarini aniq
chegaralash;
ozodlikdan mahrum etish joylaridan ozod qilingan shaxslarni ijtimoiy
moslashtirish, shu jumladan, ular hayotining sifati va darajasini oshirish;
ozodlikdan mahrum etish joylaridan ozod qilingan shaxslarning psixologik va
ijtimoiy moslashuvi monitoringi tizimini shakllantirish;
ozodlikdan mahrum etish joylaridan ozod qilingan shaxslarni ijtimoiy
moslashtirish va reabilitatsiya qilish sohasidagi ishlarni amalga oshirish doirasida
davlat organlari va fuqarolik jamiyati institutlari o‘rtasida ijtimoiy sherikchilikni
rivojlantirish;
ozodlikdan mahrum etish joylaridan ozod qilingan shaxslarni reabilitatsiya
qilish jarayoniga xususiy sektor vakillarini keng jalb etish orqali ularga tegishli
imtiyozlar berishni nazarda tutuvchi davlat organlari va tadbirkorlik subyektlari
o‘rtasida davlat-xususiy sherikchilik tizimini rivojlantirish;
ozodlikdan mahrum etish joylaridan ozod qilingan shaxslarning psixologik,
ijtimoiy-maishiy ta’minot va ish bilan ta’minlash faoliyatini tayyorlash, prognozlash
va rejalashtirish;
retsidiv va takroriy jinoyatlar sonini kamaytirishga qaratilgan ta’sirchan
choralar ko‘rish, huquqbuzarliklarning barvaqt oldini olish tizimini kuchaytirish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
234
Xulosa qilib aytganda, mahkumlarni ozodlikka tayyorlash jarayoni nafaqat
jinoyatchilikning oldini olish, balki jamiyatda barqarorlik va xavfsizlikni ta’minlashda
ham muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-ijroiya kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2022.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 26-oktabrdagi PQ–4870-son
qarori “Jazoni ijro etish tizimini isloh qilish va mahkumlarni ijtimoiy moslashtirish
tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
3.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch.
– Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
4.
Alimova, D. S. (2021). “Mahkumlarni ijtimoiy reabilitatsiya qilishda ta’lim va
tarbiyaning roli.”
Jinoyat huquqi va kriminologiya jurnali
, №2, 56–61.
5.
Ergashev, S. A. (2022). “Jazoni ijro etish muassasalarida islohotlar va ularning
samaradorligi.”
Huquq va jamiyat
jurnali, №1, 44–49.
6.
Xalqaro Mehnat Tashkiloti (ILO) hisobotlari – “Rehabilitation and
Reintegration of Offenders” (2020).
7.
United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC).
The United Nations
Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners (the Nelson Mandela Rules)
,
2015.
