MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
215
MAKTABGACHA YOSH BOLALARDA SHAXSLARARO
MUNOSABAT PSIXODIAGNOSTIKASI
Shahrisabz davlat pedogogika instituti Pedagogika
fakulteti Maktabgacha taʼlim yoʻnalishi 1- kurs talabasi
Poyonova Guldona Yusuf qizi
Normurodova Mavjuda Xurshid qizi
Annotatsiya: Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning muloqot
madaniyatini shakllantirish vazifalarini amalga oshirishning asosiy vositasi sifatida
o‘yinni tanlash mohiyati yoritilgan. Bolalar bilan ishlashda o‘yin nafaqat universal,
balki ularning rivojlanishiga har tomonlama ta’sir ko‘rsatishga imkon beradigan
maqbul vosita sifatida ko‘riladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiyachi-
pedagoglar o‘yin muhitida bolalarni shaxs sifatida rivojlantirish xususiyatlarini
chuqur va puxta bilishi va o‘zlarining ta’lim-tarbiya faoliyatlarida ijodiy yondashgan
holda samarali qo‘llay olishlari lozimligi ta’kidlangan.
Kalit so‘zlar: Ontogenez, psixik rivojlanish, bola
shaxsi, maktabgacha
ta’lim, o‘yin,
ota-ona munosabati.
Uzluksiz ta’lim tizimining asosiy va muhim tarkibiy bosqichlaridan biri
sanalgan maktabgacha ta’lim shaxsning har tomonlama yetuk, barkamol bo‘lib voyaga
yetishida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Maktabgacha yosh davridanoq bolalarda ijtimoiy
faollik, tashabbuskorlik va tashkilotchilik sifatlarini shakllantirish masalasi ham ayni
muddaolardan biri hisoblanadi. Respublikamizda maktabgacha ta’lim sohasiga oid olib
borilayotgan islohotlar ushbu yo‘nalishdagi faoliyatni tashkil etishdek katta
imkoniyatlar mavjud.
Bog‘cha
tarbiyasini olgan bola bilan
bog‘chag
bormagan bolani solishtirganda, ularning fikrlash darajasi o‘rtasida yer bilan
osmoncha farq borligini sezish qiyin emas. Shu
munosabat bilan joriy
yilning 8 may kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev
“O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
216
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarorni imzoladi.
Bola
maktabga
qadam
qo‘yayotganda
qanchalik
bilimga ega ekanligi
emas, balki uning yangi bilimlarni egallshiga tayyorligi,
atrof-olamga
moslashishi ko‘nikmalari,
voqea-hodisani mustaqil ravshda
tahlil etishi va
mustaqil
harakat
qilishiga o‘rgatishgina emas, balki unda o‘z
kuchiga
ishonchni
orttirish,
o‘z g‘oyasini himoya
qilish,
mustaqil
ravishda
bir
qarorga
kelish
hamda
bolada
“Men”
konsepsiyasini shakllatrishda muhimdir. Bolalar jamoasini
shakllantirish
masalalari, bolalar
bog‘chasi guruhining
o‘ziga xos xususiyatlari
va
undagi
shaxslararo munosabatlar,
maktabgacha
ta’lim
muassasalarining bolalar individual psixologik xususiyatlarini
shakllantirishga
ta’siri masalasi: bularning barchasi tadqiqotchi psixologlarda
alohid qiziqish
uyg‘otadi. Ontogenezda 3
yoshdan
7
yoshgacha bo‘lgan
davr
bog‘cha
yoshi davri yoki maktabgacha
yosh davri hisob
lanadi.
Maktabgacha
yoshdagi
bolalar
psixologiyasida
juda tez
sifat
o‘zgarishlari bo‘lishini inobatga olgan holda 3 davrga: (3–4 yosh) kichik
maktabgacha davr, (kichik bog‘cha yoshi), (4–5 yosh) o‘rta maktabgacha davr
(o‘rta bog‘cha
yoshi),
(6–7 yosh) katta maktabgacha
davr
(kata
bog‘cha
yoshi)ga
ajratish
mumkin.
Bola rivojlanish
jarayonida
kishilik
avlodi tomonidan yaratilgan predmet
va hodisalar olami bilan
munosabatga kirishadi. Bola insoniyat
qo‘lga
kiritgan barcha yutuqlarni
faol ravishda
o‘zlashtirib, egallab
boradi. Bunda
predmetlar olamini,
ular yordamida amalga
oshiriladigan xatti-harakatlarni, tilni, odamlar
orasidagi
munosabatlarni
egallab olishi,
faoliyat
motivlarining
rivojlanishi, qobiliyatlarning
o‘sib borishi, katta
yoshli kishilarning bevosita
yordamida amalga
oshirilib borilmog‘I kerak. Asosan, shu davrdan boshlab
bolaning
mustaqil faoliyati kuchaya
boshlaydi. Bog‘cha
yoshdagi
bolalarga
beriladigan tarbiya, ularning murakkab harakatlarinio‘zlashtirish,
elementar gigiena, madaniy va
mehnat
malakalarini shakllantirish, nutqini
rivojlantirish
hamda
ijtimoiy
axloq va
estetik
didining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
217
dastlabki
kurtaklarini hosil qilishga
qaratilish
lozim. Mashhur rus
pedagogi
Lesgaftning fikricha,
insonning bog‘cha
yoshidagi
davr
shunday
bir
bosqichki, bu
davrda
bolalarda
xarakter xislatlarining
namunalari shakllanib, axloqiy
xarakterningasoslari yuzaga
keladi. Shuning
uchun ham bir
qator fanlar –
falsafa, sotsiologiya,
ijtimoiy psixologiya,
shaxs psixologiyasi
va pedagogikasining
kesishmasida
vujudga kelgan
shaxslararo munosabatlar
muammosi hozirgi
zamonning eng muhim
muammolaridan biridir.
Bu
muammo
yosh avlodni
tarbiyalash
nazariyasi va
amaliyoti
uchun juda muhim
bo‘lgan
“jamoaviy
munosabatlar
tizimidagi shaxs”
muammosi bilan birlashadi. Shaxslararo
munosabatlar – bu
birgalikdagi faoliyat
jarayonida odamlarning o‘zaro
ta’sir qilish tabiati va
usullarida obyektiv ravishda namoyon
bo‘ladigan,
subyektiv
ravishda
odamlar
o‘rtasidagi tajribali munosabatlar.
Bu
odamlar
bir-birini
idrok etadigan
va baholaydigan munosabatlar,
yo‘nalishlar, kutishlar, stereotiplar va boshqa moyilliklar tizimidir. Ma’lumki,
maktabgacha
ta’lim guruhlarini o‘rganish psixologiyada
o‘ziga xos
an’analarga ega. A.S.Makarenko
asarlarida
taqdim
etilgan
shaxs va
jamoa o‘rtasidagi munosabatlarning asosiy qoidalariga asoslanib, bolalar
bog‘chasi guruhlarini
psixologik tadqiqotlar 30-yillarda E.A. Arkin va
A.S.Zaslujniydan boshlangan. 1950-yillardan
boshlab
rus
psixologiyasida
shaxslararo munosabatlar
muammosiga
bag‘ishlangan
ko‘plab asarlar
paydo bo‘ldi.
Ular orasida
bolalar
bog‘chasi guruhlarini
alohida
o‘rganish
bor
edi. Bu
mavzuda
Y.L. Kolo- minskiy,
L.V. Artemova
va
boshqalarning
alohida
asarlari ham mavjud. Maktabgacha tarbiya
psixologiyasi
va
pedagogikasi
bu
borada
juda ko‘p ishlarni
amalga
oshirganiga qaramay, ko‘plab masalalar
hali ham yetarlicha
o‘rganilmagan.
Ko‘pgina o‘qituvchilar, bolalar
bog‘chasi o‘qituvchilari
maktabgacha yoshdagi bolalar
guruhlarida shaxslararo munosabatlarni
rivojlantirish bo‘yicha
bilimga
ega emaslar. Bolani
shaxslararo
munosabatlar tizimida
hisobga
olgan holda, bolaning
oilada va
uning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
218
rivojlanish manbai
bo‘lgan
maktabgacha
ta’lim
muassasalari
sharoitida rivojlanishi bilan bog‘liq
masalalarni hal qilishga
e’tibor
qaratish lozim. Bu yosh davrida
bolalarda
taqlidchanlik
yuqori darajada
bo‘ladi. Maktabgacha
yoshdagi
bolalarning eng asosiy va
yetakchi
faoliyatlaridan
biri o‘yindir.
Yetakchi
faoliyat
deb bolaning
ayni
shu yoshida
tez-tez
ko‘zga
tashlanib
turadigan
xattiharakatiga
aytamiz.
Yetakchi
faoliyat
shunday
faoliyatki, bu
faoliyat tufayli
bolaning
psixik jihatdan
o‘sishida
jiddiy o‘zgarishlar yuz beradi. Boshqacha
qilib aytganda,
mana shunday
asosiy faoliyat jarayonida bolaning
barcha
psixik
jarayonlari anchagina o‘sadi. O‘yin
bola hayotida
mana
shunday
asosiy faoliyatlardan
biridir. O‘yin shu qadar universial, shu
qadar ko‘p qirrali va qudratli
faoliyatdirki, barcha
yoshdagi
bolalarni
o‘yindan
boshqa
kamolga yetkazishini
tasavvur
etish qiyin. O‘yin
faqat tashqi muhitdagi narsa va
hodisalarni bilish vositasi
bo‘libgina
qolmay
balki, qudratli tarbiya
vositasi
hamdir.
Ijodiy va
syujetli
o‘yinlarda maktabgacha yoshdagi
bolalarni
barcha
psixologik
xususiyatlari shakllanadi.
Mana shu nuqtayi
nazardan
o‘yin
bogchadagi ta’lim-tarbiya ishlarini yo‘lga
qo‘yishda markaziy o‘rinda
turadi. O‘yin jarayonida maktabgacha
yoshdagi
bolaning
barcha
psixik
jarayonlari tarkib topishida
imkon
bo‘ladi.
Chunki
o‘yin faoliyatida
bolalarni
diqqat va
xotirasi,
nutqi, xayoli,
hissiyoti,
mehnatga
oid
malakalari va
qobiliyatlari namoyon bo‘ladi. Bolaning kattalar va
tengdoshlari bilan birgalikdagi o‘yin faoliyati
va
muloqotining
asosiy
ma’nosini bolaning
atrofdagi
voqelikni
bilishi va
“bolalar
submadaniyatini” o‘zlashtirishi,
insonning ijtimoiy mohiyatini o‘zlashtirishi
tashkil etadi Shunday
qilib, dastlab
bola o‘yin yoki mashg‘ulot uchun
tengdoshi
bilan muloqotga kirishadi,
unga qiziqarli faoliyatni rivojlantirish
uchun zarur bo‘lgan
tengdoshning fazilatlari undaydi.
Maktabgacha
yoshdagi
bolalarning kognitiv
qiziqishlari rivojlanadi. Bu tengdosh
bilan bog‘lanish uchun
sabab yaratadi,
bunda
bola tinglovchi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
219
biluv
chi
va
ma’lumot manbasini topadi. Maktabgacha
yoshdagi
bolalik
davrida
saqlanib
qolgan shaxsiy
motivlar
o‘zini tengdoshi
bilan solishtirish, uning qobiliyatlari va
tengdoshlari tomonidan qadrlanish
istagiga
bo‘linadi. Bola o‘z mahoratini,
bilimini
va
shaxsiy
fazilatlarini namoyish
etadi, boshqa bolalarni o‘z
qadr-qimmatini tasdiqlashga
undaydi.
Muloqot
motivi tengdoshning
ularning
biluvchisi bo‘lish
xususiyatiga muvofiq uning
o‘ziga xos fazilatlariga aylanadi.
Xulosa:
Maktabgacha
yoshdagi
bolalarda
shaxslararo
munosabatlarni
rivojlantirish ularning ijtimoiy-psixologik shakllanishida muhim ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, muloqot faolligi va tashabbuskorlik qobiliyatlari aynan
shu davrda shakllanadi. Bolalarda muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirishda o‘yin
metodlari samarali vosita sifatida xizmat qiladi, chunki o‘yin jarayonida bola nafaqat
o‘z his-tuyg‘ularini ifodalaydi, balki atrofdagilar bilan o‘zaro hamkorlikda bo‘lishni
o‘rganadi. Tarbiyachi-pedagoglarning psixodiagnostika va psixokorrektsiya
uslublaridan ongli va ijodiy foydalanishi maktabgacha yoshdagi bolalarda
muloqotning sog‘lom shakllanishi va shaxslararo munosabatlarning ijobiy
rivojlanishiga zamin yaratadi. Shu bois, psixologik-pedagogik yondashuvda muloqot
madaniyatini shakllantirishga alohida e’tibor qaratish muhim vazifalardan biri bo‘lib
qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Абдукаримов А. И. Психология общения и межличностных отношений у
детей. – Т.: Фан, 2009.
2. Шимановская Н. В. Развитие коммуникативных способностей у детей
дошкольного возраста. – М.: Просвещение, 2015.
3. Мамедов А. А. Основы социальной психологии. – Баку, 2012.
4. Karimova Z. N. Psixologiya darsligi (O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus
ta’lim vazirligi tavsiyasi bilan). – Toshkent: TDPU, 2020.
5. Vygotsky L. S. Imaginative play and cognitive development. – M.: Pedagogika,
1986.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
220
6. Norboshyeva M. Maktabgacha yoshdagi bolalarda muloqot faoliyatini rivojlantirish
yo‘llari // TISU Ilmiy Tadqiqotlari Xabarnomasi. – 2023. – №1(2).
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi PQ–4477-son qarori
“Maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi”.
8. Rajabova F. R. Bola psixologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
