MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
183
BO’LAJAK O’QITUVCHILARDA KASBGA QADRIYATLI YONDASHUV
KO‘NIKMASINI SHAKLLANTIRISH PEDAGOGIK MUAMMO
Ernazarova Munisxon Jo’raqulovna
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Umumiy pedagogika kafedrasi o‘qituvchisi
Telefon: +998917793882
munisхonernazarova21@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ta’lim-tarbiya jarayonining oldida turgan
dolzarb vazifalardan biri Bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbga qadriyatli yondashuvni
shakllantirish masalasi, bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbiy faoliyatga munosabatni
shakllantirishda ularning kasbga nisbatan qadriyatli yondashuvini rivojlantirish
alohida ahamiyatga ega ekanligi shu sababli bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbga
qadriyatli yondashuv ko‘nikmasini shakllantirish muammosi pedagogik nazariya va
amaliyotda dolzarb masala sifatida namoyon bo‘layotganligi haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar: ta’lim, oliy ta’lim, o‘qituvchi, o‘quvchi, talaba, globallashuv
jarayoni, tarbiya, jamoatchilik, insonparvarlik, qadriyat, innovasion yondashuv.
Annotation: "This article discusses one of the pressing tasks facing the
educational and upbringing process — the issue of developing a value-based approach
to the profession among future teachers. It emphasizes the importance of fostering a
value-based attitude toward professional activity in future teachers. Therefore, the
development of value-based professional orientation skills in future teachers is
becoming an urgent issue in pedagogical theory and practice."
Keywords: education, higher education, teacher, pupil, university student,
globalization process, upbringing, public involvement, humanism, values, innovative
approach
I. Kirish:
Jamiyat taraqqiyotida ta’lim tizimi muhim o‘rin tutadi. Ta’limning asosiy
maqsadi bilimli, ma’rifatli, faol fuqarolarni tarbiyalashdir. Bu jarayonda o‘qituvchi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
184
shaxsi markaziy o‘rinda turadi. Zero, o‘qituvchi nafaqat bilim manbai, balki tarbiyachi,
ma’naviy rahnamodir. Shu bois, bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashda ularda nafaqat
nazariy bilim va amaliy ko‘nikmalar, balki kasbga nisbatan to‘g‘ri va qadriyatli
munosabatni shakllantirish muhim ahamiyatga ega.
Hozirgi globallashuv va axborot asrida ta’lim sohasi jadal o‘zgarmoqda. Yangi
pedagogik texnologiyalar, ta’lim mazmunining yangilanishi, insonparvarlik
tamoyillari ta’lim jarayonida ustuvorlik kasb etmoqda. Bu esa, o‘z navbatida,
o‘qituvchi shaxsiga qo‘yiladigan talablarni ham oshirmoqda. Bunday sharoitda
bo‘lajak o‘qituvchining kasbga nisbatan shaxsiy munosabati, professional
qadriyatlarga sodiqligi, yetuk pedagogik madaniyatga ega bo‘lishi muhimdir.
Shu nuqtai nazardan, bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbga qadriyatli yondashuv
ko‘nikmasini shakllantirish muammosi zamonaviy pedagogikada dolzarb masala
sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ushbu maqolada mazkur muammoning pedagogik
asoslari, uni hal etishdagi samarali yondashuvlar va amaliy tavsiyalar yoritiladi.
II. Asosiy qism
Kasbga qadriyatli yondashuv — bu insonning o‘z faoliyatiga, uning mazmuni
va ahamiyatiga nisbatan ongli, mas’uliyatli, axloqiy qarashlar asosida yondashuvidir.
Ayniqsa, pedagoglik kasbida bunday yondashuv o‘ta muhim, chunki o‘qituvchi faqat
bilim emas, qadriyatlarni ham ulashuvchi shaxsdir. Uning faoliyati, shaxsiy fazilatlari,
insoniylik tamoyillariga sodiqligi – barchasi o‘quvchilarga namuna bo‘lib xizmat
qiladi.
Kasbga qadriyatli yondashuv tushunchasi o‘z ichiga quyidagilarni qamrab
oladi:
• kasbga muhabbat va sadoqat;
• insonparvarlik va adolat tamoyillariga amal qilish;
• kasbiy burchga mas’uliyat bilan yondashish;
• doimiy o‘z ustida ishlash va rivojlanish istagi;
• boshqalarga (o‘quvchi, hamkasb, jamiyat) hurmat bilan munosabatda bo‘lish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
185
Bo‘lajak o‘qituvchida ana shu xislatlar va munosabatlarni shakllantirish orqali
uning kasbiy qadriyatlar asosida faoliyat yuritishi ta’minlanadi. Bu esa, uzoq muddatli
pedagogik samaradorlikni kafolatlaydi.
Bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbga qadriyatli yondashuvni shakllantirish tizimli
va maqsadli talim-tarbiya faoliyatini talab etadi. Bu jarayonda shubxasiz oliy ta’lim
muassasalari muhim rol o‘ynaydi. Bizni fikrimizcha o‘qituvchilarni tayyorlash
jarayoni faqat nazariy bilim berish bilan cheklanib qolmasligi, balki kasbiy qadriyatlar,
axloqiy tamoyillar, shaxsiy pozisiyani shakllantirishga ham yo‘naltirilgan bo‘lishi
zarur.
Shu nuqtai nazardan, kasbga qadriyatli yondashuvni shakllantirish uchun
quyidagi pedagogik shart-sharoitlarni yaratilsa maqsadga muvofiq bo‘ladi deb
hisoblaymiz.
• Ta’lim mazmunini qayta ko‘rib chiqish: ya’ni o‘qituvchilarni tayyorlashda
faqat fanga oid bilimlar emas, balki pedagogik etika, kasbiy madaniyat, insoniylik va
ma’naviy qadriyatlar bilan bog‘liq mavzular ham keng qamrab olinishi kerak.
• Tarbiyaviy muhitni shakllantirish: Oliy ta’lim muassasasida demokratik,
ochiq, insoniy munosabatlar ustuvor bo‘lgan muhit bo‘lishi kerak. Bunday muhit
talabalarda axloqiy pozisiya va kasbiy burch hissini rivojlantiradi.
• Namuna orqali o‘rgatish: O‘qituvchi-ustozlar o‘z shaxsiy namunasi bilan
talabalarda kasbiy qadriyatlarga munosabatni shakllantirishda asosiy omil hisoblanadi.
Shunga ko‘ra, pedagogik faoliyatdagi insoniylik, adolat, sadoqat kabi xislatlarni
ustozlar o‘z amaliyotida namoyon etishi kerak.
• Amaliy mashg‘ulotlar va pedagogik tajriba: Bo‘lajak o‘qituvchilarni maktab
muhitiga yaqinlashtiruvchi amaliy mashg‘ulotlar, pedagogik amaliyot va master-
klasslar orqali ularda haqiqiy kasbiy muhitga nisbatan munosabat, mas’uliyat va
shaxsiy qadriyatlar shakllanadi.
• Fikrlashni, mulohaza qilishni rag‘batlantirish: Muhokama, debatlar, refleksiv
yozishmalar orqali talabalarning o‘z faoliyatiga tanqidiy va axloqiy nuqtai nazardan
yondashishiga imkoniyat yaratiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
186
Shu shart-sharoitlar uyg‘un tarzda tashkil etilganda, bo‘lajak o‘qituvchilar
nafaqat bilimli mutaxassis, balki kasbiga sidqidildan yondashuvchi inson sifatida
shakllanadi.
Zamonaviy ta’lim jarayonida bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbga qadriyatli
yondashuvni shakllantirish uchun an’anaviy usullar bilan bir qatorda, zamonaviy
pedagogik texnologiyalar va innovasion yondashuvlardan samarali foydalanish muhim
ahamiyatga ega. Chunki innovasion yondashuvlar shaxsiylashtirilgan o‘qitish,
talabaning faol ishtirokiga asoslangan ta’lim va refleksiv tafakkurni rivojlantirish
imkonini beradi.
Quyida ushbu jarayonda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan asosiy pedagogik
texnologiyalar va usullarni keltirib o‘tamiz:
• Qiymatga yo‘naltirilgan ta’lim (value-oriented education): Ushbu yondashuv
talabalarni faqat bilim egasi sifatida emas, balki inson sifatida shakllantirishga
qaratilgan bo‘lib, shaxsning axloqiy, estetik, ma’naviy rivojiga xizmat qiladi. Bu orqali
talabalarda kasbiy burch, mas’uliyat, mehr-oqibat va sadoqat xislari shakllanadi.
• Faol ta’lim usullari (muloqotli o‘qitish, keys-stadi, klaster, debatlar): Bunday
usullar talabalarning mustaqil fikr yuritish, vaziyatli qaror qabul qilish, axloqiy
muammolarni tahlil qilish ko‘nikmasini rivojlantiradi. Jumladan, kasbiy dilemmalarni
muhokama qilish orqali talabalar o‘z munosabatlarini shakllantiradi.
• Refleksiv o‘qitish texnologiyalari: Refleksiya orqali talabalar o‘z bilimlari va
xatti-harakatlarini baholaydi, to‘g‘ri yo‘nalishni aniqlaydi, o‘z-o‘zini anglash
jarayonini boshidan kechiradi. Bu esa o‘z navbatida, kasbiy qadriyatlarni ongli
ravishda qabul qilishga xizmat qiladi.
• Interaktiv treninglar va rolli o‘yinlar: O‘qituvchi rolini bajarish, simulyasiya
qilish va hayotiy vaziyatlarda qaror qabul qilish bo‘lajak pedagoglarning hissiy
empatiyasini, mas’uliyatini, muloqot madaniyatini rivojlantiradi.
• Sifrovizatsiya va onlayn ta’lim platformalari: Zamonaviy texnologiyalar
(muvofiq onlayn kurslar, video-leksiyalar, virtual amaliy mashg‘ulotlar) yordamida
talabalarga turli ta’lim manbalari orqali individual va axloqiy qarorlar qabul qilish
imkoni yaratiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
187
Shu tariqa, innovasion yondashuvlar faqat bilim berish emas, balki
talabalarning shaxsiy qadriyatlarini shakllantirishda ham muhim o‘rin tutadi. Bu esa
ularning kasbiy faoliyatida to‘laqonli shaxs sifatida faoliyat yurishishini ta’minlaydi.
Bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbga qadriyatli yondashuvni shakllantirish
jarayonida muayyan muammolar mavjud bo‘lib, ular ta’lim mazmuni, metodik
yondashuv, tarbiyaviy muhit va amaliy faoliyatdagi kamchiliklar bilan bog‘liqdir. Bu
muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish choralarini ko‘rish, pedagog kadrlarni
sifatli tayyorlashda muhim ahamiyatga ega.
Mavjud asosiy muammolar esa quyidagilardan iborat:
• Nazariy bilim va amaliy faoliyat o‘rtasidagi uzilish: Ko‘p hollarda ta’lim
jarayonida nazariy ma’lumotlar ustuvor bo‘lib, talabalar amaliy tajribadan chetda
qolmoqda. Bu esa kasbga shaxsan daxldorlik va mas’uliyat tuyg‘usining shakllanishini
qiyinlashtiradi.
• Qadriyatli yondashuvga doir ta’lim mazmunining yetarli emasligi:
O‘qituvchilarni tayyorlashda pedagogik fanlarda kasbiy qadriyatlar, etika, insoniylik
mavzulariga yetarlicha e’tibor qaratilmayotgani kuzatiladi.
• Tarbiyaviy muhitning zaifligi: Oliy ta’lim muassasalarida aksar hollarda
faqat akademik natijalarga e’tibor qaratiladi. Bu esa talabalarning shaxsiy rivoji,
ma’naviy-axloqiy kamolotini ikkinchi darajali masalaga aylantirib qo‘yadi.
• O‘qituvchi-ustozlarning shaxsiy namuna bo‘lish borasidagi kamchiliklari:
Talabalar o‘z ustozlaridan kasbiy va axloqiy nuqtai nazardan namuna ololmagan
hollarda, ularda ham befarqlik va formal yondashuv shakllanadi.
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi yo‘llar taklif etiladi:
1. Ta’lim dasturlarini qayta ko‘rib chiqish va boyitish: Pedagogika,
psixologiya, axloqshunoslik kabi fanlar mazmuniga kasbiy qadriyatlar, shaxsiy
mas’uliyat, insonparvarlik mavzularini yanada chuqurroq integratsiya qilish.
2. Amaliy mashg‘ulotlar va ta’lim amaliyotini kengaytirish: Pedagogik
amaliyotning mazmunli va haqiqiy maktab muhitida olib borilishi talabalarda real
faoliyatga munosabat shakllantiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
188
3. Ma’naviy-axloqiy muhitni kuchaytirish: Ustoz va talabalar o‘rtasida
samimiy, ishonchli, axloqiy munosabatlarga asoslangan muhitni shakllantirish orqali
shaxsiy tarbiyaga yordam berish.
4. O‘qituvchi-ustozlar uchun doimiy kasbiy va axloqiy qayta tayyorlash
kurslarini joriy etish: Bu ularning pedagogik faoliyatida shaxsiy namuna ko‘rsatish
qobiliyatini oshiradi.
Shu orqali, kasbiy qadriyatlarga ega, mas’uliyatli va jamiyat oldida o‘z burchini
his qiladigan o‘qituvchilarni tayyorlash imkoni yaratiladi.
III. Xulosa va takliflar
Yuqoridagi tahlillardan ko‘rinadiki, bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbga qadriyatli
yondashuv ko‘nikmasini shakllantirish — bu faqat ta’lim sifati muammosi emas, balki
jamiyatda yetuk, mas’uliyatli, insonparvar shaxsni tarbiyalash bilan bog‘liq keng
qamrovli pedagogik masaladir. Ushbu jarayonda nazariy bilimlar bilan bir qatorda,
shaxsiy tarbiya, amaliy mashg‘ulotlar va namunali muhit muhim o‘rin tutadi. Ta’lim
muassasalaridagi tarbiyaviy muhit, ustozlarning shaxsiy namunasi va innovasion
texnologiyalardan samarali foydalanish orqali bu muammoni hal etish mumkin.
Umumiy holatda, uzluksiz pedagogik jarayonning muhim xususiyatlaridan yana biri
o‘quvchilar egallaydigan bilim, ko‘nikma va malakalar, nazariy bilim va tushunchalar,
qoidalar tizimi o‘quv jarayoni faoliyatining asosini tashkil etadi.
Quyida mazkur yo‘nalishda amalga oshirilishi lozim bo‘lgan asosiy takliflar
keltirilgan:
1. O‘qituvchilar tayyorlovchi ta’lim dasturlariga “Kasbiy qadriyatlar”ga oid
alohida fan yoki modul kiritilishi;
2. Bo‘lajak o‘qituvchilarning pedagogik amaliyotini mazmunan boyitish va
uni nafaqat o‘qitish, balki tarbiyaviy ishlar bilan bog‘lash;
3. Talabalarning shaxsiy rivojlanishiga qaratilgan interaktiv metodlar (debat,
mulohaza, refleksiya)ni ta’lim jarayoniga keng tatbiq etish;
4. Oliy ta’lim muassasalarida ma’naviy-axloqiy muhitni mustahkamlash,
shaxsiy o‘sishga qaratilgan tarbiyaviy ishlar tizimini takomillashtirish;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
189
5. Ustoz-o‘qituvchilar uchun kasbiy qadriyatlarga oid malaka oshirish
kurslarini tashkil etish.
Ushbu takliflarni amaliyotga joriy etish orqali, biz nafaqat kasbiy yetuk, balki
insoniy fazilatlarga ega bo‘lgan, mas’uliyatli va haqiqiy tarbiyachi pedagoglarni
tayyorlash imkoniga ega bo‘lamiz. Bu esa ta’lim tizimining umumiy sifatini oshirishga
xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR
1. Abdurahmonova, M. (2020). Pedagogik ta’lim va qiymatlar shakllanishining
zamonaviy yondashuvlari. Toshkent: Ta’lim nashriyoti.
2. Jo‘rayev, S. (2018). Ta’lim tizimida insoniy qadriyatlar va ularning ahamiyati.
Toshkent: Navoiy universiteti nashri.
3. Gulyamova, L. (2021). Kasbiy axloq va pedagogik qadriyatlar: nazariy asoslar va
amaliy yo‘nalishlar. Ta’lim va hayot jurnali.
4. Kanimetov, A. (2019). Pedagogik texnologiyalar va innovasion metodlar. Toshkent:
Oliy ta’lim nashri.
5. Murodova, R. (2022). Shaxsiy tarbiya va pedagogik muammolar. Toshkent:
Zarafshon nashri.
6. Ernazarova M.J. (2024). Bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbga qadriyatli yondashuv
ko‘nikmasini shakllantirish. “Mug‘allim ham uzluksiz bilimdendiru” jurnali
