MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
152
O'QITISH SAMARADORLIGINI BAHOLASH: FORMATIV VA
SUMMATIV BAHOLASH USULLARI
Bazarbayeva Laylo Gulmirza qizi
Jumaboyeva Maftuna Shonazar qizi
Ajiniyoz Nomidagi Nukus Davlat Pedagogika Instituti
Annotatsiya; Ushbu tezis o'qitish samaradorligini baholashning formativ va
summativ usullarini tahlil qiladi. O'qitish jarayonida baholashning ahamiyati, har bir
usulning o'ziga xos xususiyatlari va o'qituvchilar uchun amaliy tavsiyalar ko'rib
chiqiladi. Formativ baholash o'quvchilarning bilimlarini rivojlantirishga yordam
beruvchi jarayon sifatida, summativ baholash esa o'quvchilarning o'zlashtirgan
bilimlarini baholashda muhim rol o'ynaydi. Tezis, shuningdek, ikkala yondashuvni
birgalikda qo'llashning foydalarini ham ochib beradi.
Kalit so'zlar; O'qitish samaradorligi, formativ baholash, summativ baholash,
ta'lim, o'qituvchilar, baholash usullari.
ОЦЕНКА ЭФФЕКТИВНОСТИ ОБУЧЕНИЯ: МЕТОДЫ
ФОРМАТИВНОЙ И ИТОГОВОЙ ОЦЕНКИ
Базарбаева Лайло Гульмирза кызы
Джумабоева Мафтуна Шоназар кызы
Нукусский государственный педагогический институт имени
Аджинияза
Абстрактный; В диссертации анализируются формативные и
суммативные методы оценки эффективности обучения. Обсуждается
значение оценки в процессе обучения, особенности каждого метода и
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
153
практические рекомендации для учителей. Формирующее оценивание играет
важную роль как процесс, помогающий учащимся развивать свои знания, в то
время как итоговое оценивание играет важную роль в оценке знаний, полученных
учащимися. В диссертации также раскрываются преимущества совместного
использования обоих подходов.
Ключевые слова; Эффективность обучения, формирующее оценивание,
суммативное оценивание, образование, учителя, методы оценки.
O'qitish jarayonida baholashning ahamiyati har doim muhim bo'lib kelgan.
Ta'lim jarayonida o'quvchilarning bilim va ko'nikmalarini baholash, shuningdek,
o'qituvchilar uchun o'z pedagogik faoliyatlarini yaxshilash imkoniyatini beradi.
O'qitishda baholashning ikki asosiy turi mavjud: formativ va summativ baholash.
Ushbu maqola har bir usulning xususiyatlari, afzalliklari va kamchiliklarini o'zaro
bog'liq ravishda tahlil etadi.
Formativ baholash - bu o'quv jarayonida davomida amalga oshiriladigan
baholash usuli bo'lib, o'quvchilarning bilim va ko'nikmalarini rivojlantirishga
qaratilgan. Bu jarayon davomida o'qituvchilar o'z o'quvchilarining yutuqlarini kuzatib
boradilar va ularga kerakli yordam ko'rsatadilar. Formativ baholashning asosiy
maqsadi, o'quvchilarning o'zlashtirish darajasini aniqlash va o'qituvchiga o'z
pedagogik yondashuvini moslashtirishga yordam berishdir.[1]
Formativ baholash usullari quyidagilarni o'z ichiga oladi:
Sinovlar va viktorinalar: O'quvchilarning bilimlarini tezda aniqlash
imkonini beradi. Bu usul o'qituvchiga o'quvchilarning qanchalik tayyor ekanligini
tushunishga yordam beradi.
Guruhlarda muhokama: O'quvchilar o'z fikrlarini ifodalash va boshqalar
bilan fikr almashish orqali o'z bilimlarini kengaytiradilar. Bunday muhokamalar
o'quvchilarning tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi.
O'quv jarayonida qayta aloqa berish: O'qituvchilar o'z fikrlarini bildirish
orqali o'quvchilarning rivojlanishiga ko'maklashadilar. Bu jarayonda o'quvchilar o'z
xatolaridan saboq olishadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
154
Kichik guruh ishlari: O'quvchilar kichik guruhlarda ishlash orqali
hamkorlik qilishni o'rganadilar. Bu esa jamoa ishini va muammolarni birgalikda hal
qilishni rivojlantiradi.
O'z-o'zini baholash: O'quvchilar o'z bilimlarini baholash orqali o'z kuchli
va zaif tomonlarini aniqlashlari mumkin. Bu jarayon o'z-o'zini rivojlantirishga yordam
beradi.[2]
Summativ baholash - bu o'qitish jarayonining oxirida amalga oshiriladigan
baholash usuli bo'lib, o'quvchilarning o'zlashtirgan bilimlarini baholashda muhim rol
o'ynaydi. Ushbu usul, odatda, dars oxirida yoki biror mavzuni tugatganda qo'llaniladi.
Summativ baholashning maqsadi o'quvchilarning bilimlarini aniqlash va ta'lim
natijalarini baholashdir. Bu orqali o'quvchilarning umumiy natijalari va o'qitish
jarayonining samaradorligi aniqlanadi.
Summativ baholash usullari quyidagilarni o'z ichiga oladi:
Yozma ishlar va imtihonlar: O'quvchilarning bilimlarini batafsil baholash
imkonini beradi. Bu usul o'quvchilarning o'zlashtirgan bilimlarini tizimli ravishda
ko'rsatadi.
Loyihalar va prezentatsiyalar: O'quvchilarning ijodkorligini va amaliy
ko'nikmalarini baholashda foydali. Bunday ishlar o'quvchilarning ijodiy fikrlashini va
muammolarni hal qilish qobiliyatini namoyish etadi.
O'quv natijalarini tahlil qilish: O'qituvchilar o'z faoliyatlarini baholash va
kelgusi tadbirlar uchun reja tuzishda foydalanadilar. Bu jarayonda o'quvchilarning
muvaffaqiyatlari va kamchiliklari aniqlanadi.
Interaktiv baholash: O'quvchilarni baholash jarayonida interaktiv
metodlardan foydalanish orqali darslarni yanada qiziqarli va samarali qilish
mumkin.[3]
Formativ va summativ baholash usullarining afzalliklari va kamchiliklarini
taqqoslash orqali o'qituvchilar o'z pedagogik yondashuvlarini yaxshilashlari mumkin.
Formativ baholash jarayoni o'quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi, lekin vaqt talab
qiladi. Summativ baholash esa o'quvchilarning natijalari haqida aniq ma'lumot beradi,
lekin o'quv jarayonida o'zgarishlarni kiritish imkonini bermaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
155
Formativ baholashning afzalliklari
- O'quvchilarning qiyinchiliklarini aniqlash imkoniyati.
- O'qituvchilarga o'z pedagogik yondashuvlarini moslashtirish.
- O'quvchilarning o'z-o'zini baholash qobiliyatini rivojlantirish.
Summativ baholashning afzalliklari
- O'quvchilarning bilim darajasini aniq ko'rsatadi.
- Ta'lim natijalarini baholashda yordam beradi.
- O'qituvchilar uchun o'z faoliyatlarini tahlil qilish imkoniyatini yaratadi.
O'qituvchilar uchun tavsiyalar:
- Baholash strategiyalarini tanlashda o'quvchilarning ehtiyojlarini inobatga
olish. O'quvchilarning yutuqlari va qiyinchiliklarini kuzatish juda muhimdir.
- Formativ va summativ baholashni birgalikda qo'llash orqali o'qitish jarayonini
yaxshilash. Ikkala usulni birgalikda qo'llash o'quvchilarga o'z bilimlarini
mustahkamlash imkonini beradi.
- O'quvchilarga o'z bilimlarini mustahkamlash uchun ko'proq imkoniyatlar
yaratish. O'qituvchilar, o'quvchilarga o'z bilimlarini qo'llash va amaliyotda sinab
ko'rish imkonini berishlari kerak.
- O'qituvchilar o'z faoliyatlarini baholash jarayonida o'z-o'zini baholash va
o'quvchilar bilan fikr almashish imkoniyatlarini yaratishlari zarur. Bu jarayon
o'quvchilarning o'z bilimlarini yanada mustahkamlashga yordam beradi.[4]
O'qitishda baholashning ijtimoiy konteksti
Baholash
usullarining
ijtimoiy
kontekstdagi
roli
ham
muhimdir.
O'quvchilarning turli ijtimoiy va madaniy fonlari baholash jarayoniga ta'sir ko'rsatishi
mumkin. Shuning uchun o'qituvchilar baholash usullarini tanlashda o'quvchilarning
individual ehtiyojlarini hisobga olishlari lozim. Masalan, ko'p madaniyatli sinflarda
ishlashda, o'qituvchilar o'z yondashuvlarini moslashtirishlari va o'quvchilarning
madaniy kontekstlarini inobatga olishlari kerak.
Xulosa
O'qitish samaradorligini oshirishda baholash usullarining muhimligi inkor etib
bo'lmaydigan haqiqatdir. Formativ va summativ baholash usullari o'qituvchilarga o'z
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
156
pedagogik faoliyatlarini yanada samarali tashkil etishlariga yordam beradi. Ikkala
usuldan birgalikda foydalanish o'quvchilarning bilim va ko'nikmalarini rivojlantirishda
qo'shimcha imkoniyatlarni yaratadi. Kelajakda o'qituvchilar baholash jarayonini
yanada samarali amalga oshirish uchun yangi metodlarni izlashlari zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O'ralov, A. (2020). «Ta'limda baholash va uning metodlari». Tashkent: O'zbekiston
Milliy Universiteti.
2. Jumaniyozov, R. (2018). «O'qitishda formativ baholashning ahamiyati». Tashkent:
Akademnashr.
3. Toshpo'latov, N. (2021). «Ta'lim jarayonida summativ baholash». Tashkent:
O'zbekiston Ta'limi.
4. Qodirov, M. (2019). «Pedagogik baholash usullari va ularning o'rni». Tashkent: Fan
va texnologiya.
