MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
121
IMOM BUXORIY VA UNING HADIS TOʻPLASHDAGI
ME’ZONLARI
Oxunova Mubina Erkinjon qizi
CHDPU O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 1-bosqich talabasi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada hadis ilmining yetuk allomasi Imom
Muhammad ibn Ismoil Buxoriy va uning hadis to‘plashda qo‘llagan mezonlari tahlil
qilinadi. Imom Buxoriy hadisni sahih deb qabul qilish uchun roviyning adolati va
zabtini, sanad uzluksizligini, hadislarga amal qilinayotganligini va rivoyatning
xatolardan xoli bo‘lishini qat’iy shart qilgan. Maqolada ushbu mezonlar asosida
“Sahih al-Buxoriy” asarining yuksak ilmiy va axloqiy qadriyati yoritiladi. Shuningdek,
Imom Buxoriyning hadis olishdagi ehtiyotkorligi, taqvosi va ilmiy halolligi bugungi
musulmonlar uchun ibrat sifatida baholanadi.
Kalit so‘zlar: Imom Buxoriy, Sahih al-Buxoriy, Hadis ilmi, Hadis tanlash
mezonlari, Roviy adolati, Roviy zabti, Ittisolu sanad, Ilmiy halollik, Taqvo va
ehtiyotkorlik, Islomiy manbashunoslik.
ABSTRACT: This article analyzes the great scholar of hadith, Imam
Muhammad ibn Ismail al-Bukhari, and the criteria he used in collecting hadith. Imam
Bukhari strictly stipulated the fairness and accuracy of the narrator, the continuity of
the chain of transmission, the adherence to the hadith, and the absence of errors in the
narration in order to accept a hadith as authentic. Based on these criteria, the article
highlights the high scientific and moral value of the work “Sahih al-Bukhari”. In
addition, Imam Bukhari’s caution, piety, and scientific honesty in collecting hadith are
evaluated as an example for today’s Muslims.
Keywords: Imam Bukhari, hadith science, authentic hadith, criteria for
narration, isnad, fairness of narrator, hadith text, al-jame' as-sahih, method of
collecting hadith, reliable narrator.
KIRISH
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
122
Islom dini faqat aqidaviy emas, balki amaliy hayotni ham mukammal tarzda
tartibga soluvchi yuksak tafakkur asosidir. Ushbu dinning nazariy va amaliy manbalari
ikki asosiy ustunga — Qur’oni karim va Rasululloh Muhammad (s.a.v.)ning
sunnatlariga tayanadi. Sunnatning asosiy manbai bo‘lgan hadislar orqali musulmon
kishining hayoti, ijtimoiy munosabatlari va ma’naviy qadriyatlari shakllanadi. Shu
sababli hadis ilmi islom ilmlarining eng murakkab, ammo eng ishonchli
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Payg‘ambarimiz (s.a.v.) vafotidan keyingi asrlarda hadislar og‘zaki rivoyat
asosida yoyilgani sababli, ularning sahih va zaif turlari ajralib chiqdi. Shubhali
rivoyatlar, bid’atga moyil uydirma gaplar ham jamoa orasida tarqalib ketdi. Bunday
vaziyatda hadislarni ilmiy asosda tekshirish, aniqlash va to‘g‘ri shaklda yozib olish
muhim vazifa bo‘lib qoldi. Aynan shu davrda Imom Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy
hadis ilmining eng buyuk yulduzi sifatida tarix sahnasiga chiqdi.
Imom Buxoriy nafaqat minglab hadislarni yod olgan, balki ularni tanlashda eng
qat’iy ilmiy va axloqiy mezonlarni belgilagan allomadir. Uning “Al-Jome’ as-Sahih”
asari hadis tanqidchilik tarixida yangi sahifa ochdi: bu asarda faqat isnod (roviylar
zanjiri) ishonchli bo‘lgan hadislar emas, balki matni, rivoyatchining axloqi, xotirasi,
amal qilinishi va hatto shaxsiy hayoti sinchiklab tahlil qilingan. Shu bois ulamolar bu
asarni “Qur’ondan keyin eng ishonchli kitob” deya e’tirof etishgan.
Ushbu maqolada Imom Buxoriyning hadis tanlashdagi asosiy ilmiy mezonlari,
roviylarga bo‘lgan munosabati, zanjir uzluksizligiga qo‘ygan talablar, matn tahliliga
yondashuvi hamda shaxsiy taqvo asosida olib borgan ilmiy faoliyati mufassal
yoritiladi.
Imom Buxoriy hadislarni to‘plashda qat’iy mezonlarga amal qilgan. Quyida u
kishining asosiy ilmiy yondashuvlari manbalar asosida tahlil qilinadi.
1. Roviyning adolati va halolligi – asosiy shart
Imom Buxoriy hadisni qabul qilishdan avval roviyning nafaqat ilmiy
salohiyatiga, balki uning axloqiy pokligi, rostgo‘yligi va taqvosiga alohida e’tibor
bergan. Agar roviy yolg‘onchilikda yoki ishonchsiz muomalada gumon qilinsa, Imom
Buxoriy uning hadisini rad etgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
123
Masalan, “Siyar A‘lam an-Nubala” asarida keltirilishicha, bir kishining otini
aldab o‘ziga yaqinlashtirganini ko‘rgan Imom Buxoriy u kishi haqida: “Bu inson
hayvonga ham yolg‘on ishlatmoqda, men undan hadis olmayman”, deya uning hadisini
yozib olmagan (Zahabiy, Siyar A‘lam an-Nubala, 12-jild, 439-bet). Bu voqea hadis
qabulida axloqiy mezonlar qanchalik muhim bo‘lganini ko‘rsatadi.
2. Roviyning xotirasi va ilmiy salohiyati
Hadisni eshitib, yodlab qolish va aynan o‘sha tarzda yetkazish — sahih
hadisning muhim shartlaridan biridir. Imom Buxoriy roviyning xotira kuchini (zabt)
sinab ko‘rgan, agar u rivoyatda chalkashsa yoki xotirasi zaif bo‘lsa, uning hadisini
qabul qilmagan. Dr. Muhammad Mustafo Azamiy yozadi: “Imom Buxoriy
roviylarning umrining oxirida zaiflashgan xotirasini inobatga olgan, hatto oldin sahih
sanalgan rivoyatlarini ham qayta tahlil qilgan” (Manhaj al-Imom al-Buxoriy, 63-bet).
3. Sanad uzluksizligi (ittisolu sanad)
Imom Buxoriy hadis zanjiridagi har bir roviy avvalgisidan bevosita eshitgan va
uchrashgan bo‘lishini shart qilgan. Bu “liqо’” (uchrashuv) sharti bo‘lib, faqatgina bir
davrda yashash emas, balki haqiqiy suhbat yoki ta’lim jarayoni bo‘lganini isbotlash
talab etiladi. Ibn Hajar Asqaloniy “Nuhbatul Fikar” sharhida bu haqida shunday deydi:
“Imom Buxoriy ittisolu sanadni nafaqat tarixiy, balki amaliy ravishda isbotlangan
holatda qabul qilgan” (Nuhbatul Fikar, 21-bet).
4. Hadis matnining mantiqliligi va xatolardan holiligi
Imom Buxoriy hadisning isnodiga e’tibor berish bilan birga, uning matnini ham
tahlil qilgan. Agar hadis matni Qur’on yoki sahih hadislarga zid bo‘lsa, mantiqsiz yoki
shariatga to‘g‘ri kelmasa, bunday hadisni sahih deb bilmagan. Masalan, “Innamal
a‘mālu bin-niyyāt” hadisini Sahihining birinchi o‘rniga qo‘yishi — niyat va amal
birligini ta’kidlagan holda matnga yuksak ilmiy yondashuvini ko‘rsatadi (Sahih al-
Buxoriy, 1-hadis).
5. Amal qilishga layoqatlilik
Imom Buxoriy hadis faqat nazariy emas, amalda ham hayotga tadbiq etilishi
lozim deb hisoblagan. Shu sababli hadisni rivoyat qilgan roviy unga amal qilganmi,
hayotida namuna bo‘ladimi — shularni hisobga olgan. O‘zbekiston musulmonlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
124
idorasi nashr qilgan “Imom Buxoriy” kitobida aytilishicha: “Imom Buxoriy hadis
yozishdan oldin tahorat olib, ikki rakat namoz o‘qigan. U, faqat ilm emas, ruhiy
tayyorgarlik va halollik bilan hadis yozgan” (Imom Buxoriy, Toshkent, 2001, 42–43-
betlar).
6. Hadis to‘plashda tahorat bilan yozish va ma’naviy mas’uliyat
Imom Buxoriy hadis yozishda doimo tahorat bilan yurish, har bir hadis
yozishdan oldin ikki rakat nafl namoz o‘qish odatini kiritgan. Bu holat uning hadisga
bo‘lgan ixlosi, hurmati va ma’naviy mas’uliyatini ko‘rsatadi. Bu haqida shunday
rivoyat bor:
“Imom Buxoriy ‘Al-Jome’as-Sahih’dagi har bir hadisni yozishdan avval g‘usl
olib, ikki rakat namoz o‘qigan.”
(Imom Buxoriy, Movarounnahr nashriyoti, 2001, 43-bet)
Bu jihat hadis to‘plashda faqat ilmiy mezon emas, balki ruhoniy tozalik va ixlos
ham muhim rol o‘ynaganini ko‘rsatadi.
XULOSA
Imom Buxoriy hadis ilmi sohasida chuqur bilim va mas’uliyat bilan ishlagan
buyuk muhaddisdir. U hadislarni to‘plashda faqat roviyning musulmon bo‘lishi yoki
nomining ma’lum bo‘lishi bilan cheklanib qolmagan. Aksincha, har bir rivoyatni
chuqur tahlil qilib, roviyning halolligi, xotirasi, rivoyatdagi uzluksizlik va matnning
mantiqiyligini alohida e’tiborga olgan. Ayniqsa, isnod zanjiri uzilmagan va har bir
roviy ishonchli bo‘lishi uning eng asosiy shartlaridan biri bo‘lgan.
Imom Buxoriyning bu mezonlari nafaqat o‘sha davrda, balki bugungi kungacha
hadis ilmining asosiy metodlariga aylangan. Shuning uchun ham uning "Al-Jome’ as-
Sahih" asari eng ishonchli hadislar to‘plami sifatida e’tirof etiladi. Bu mavzu ustida
ishlash davomida men hadis ilmidagi yondashuvlarning qanchalik aniqlik va
mas’uliyat bilan shakllanganini ko‘rib, bu sohaning naqadar muhim va chuqur ekaniga
amin bo‘ldim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Imom Zahabiy. Siyar A‘lam an-Nubala’. Bayrut: Muassasat ar-Risala, 1993. 12-jild.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
125
2. Ibn Hajar al-Asqaloniy. Nuhbatul Fikar fi Mustalahi Ahlil Asar. Bayrut: Darul
Ma‘rifa, 2002.
3. Dr. Muhammad Mustafo al-A‘zamiy. Manhaj al-Imom al-Buxoriy fi Tasnif as-
Sahih. Qohira: Maktabat as-Salafiya, 1987.
4. Imom al-Buxoriy. Al-Jome‘as-Sahih. Tahqiq: Muhammad Zuhayr an-Naasir.
Bayrut: Dar Tuq an-Najah, 1987.
5. O‘zbekiston Musulmonlari Idorasi. Imom Buxoriy. Toshkent: Movarounnahr
nashriyoti, 2001.
