MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
67
IJTIMOIY TARMOQLARDA TILNING O’ZGARISHI: YANGI
LEKSIK BIRLIKLAR
RASHIDOVA KAMOLA
Annotatsiyalar: Ushbu maqolada ijtimoiy tarmoqlarning tilga ta’siri, ayniqsa
yangi leksik birliklarning shakllanishi, internet sleng va memlar fenomeni asosida
yoritiladi. Tilning zamonaviy sharoitlarda qanday o‘zgarayotgani, yoshlar orasida
keng tarqalgan iboralar va ularning leksik tizimdagi o‘rni tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: ijtimoiy tarmoq, til o‘zgarishi, yangi leksik birlik, qisqartmalar,
yozma og‘zaki til, internet sleng, mem, tilshunoslik.
Kirish.
Zamonaviy jamiyatda axborot texnologiyalari va raqamli kommunikatsiya
vositalarining jadal rivojlanishi insonlarning muloqot shakllarini keskin o‘zgartirib
yubordi. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlar (Facebook, Instagram, Telegram, TikTok, va
h.k.) odamlar orasidagi til vositasidagi muloqotni yangi bosqichga olib chiqdi. Bu esa
o‘z navbatida, tilning leksik qatlamida yangi birliklarning paydo bo‘lishiga sabab
bo‘ldi. Ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari orasida so‘zlashuv tili soddalashib borar
ekan, yangi qisqartmalar, inglizcha so‘zlarning o‘zlashuvi, memlar asosidagi iboralar
va emojilar bilan ifodalangan kommunikativ birliklar tilga singa boshladi.
Ijtimoiy tarmoqlar – bu zamonaviy inson hayotining ajralmas qismidir. Unda
muloqot, fikr almashinuvi, axborot tarqatish bilan bir qatorda, tilga ta’sir ko‘rsatuvchi
yangi unsurlar ham paydo bo‘lmoqda. Internet tili odatda qisqa, sodda, ta’sirchan
bo‘lib, memlar, sleng so‘zlar, emojilar kabi leksik birliklarni o‘z ichiga oladi.
Ijtimoiy tarmoqlar tili — bu rasmiy bo‘lmagan, ko‘proq norasmiy uslubda
ifodalanadigan, qisqa, tez yetkaziladigan va ko‘pincha his-tuyg‘ularga boy bo‘lgan til
shaklidir. Bunday sharoitda tilga quyidagi o‘zgarishlar kirib kela boshlaydi:
1. Yangi leksik birliklarning paydo bo‘lishi:
Ijtimoiy tarmoqlar orqali "like", "story", "subscribe", "follower", "bloger",
"repost", "trend", "fake", "kontent", "prikol" kabi so‘zlar o‘zbek tiliga kirib kelmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
68
Ularning ayrimlari rus tili orqali, ba'zilari esa bevosita ingliz tilidan o‘zlashtirilmoqda.
Masalan:
“Stori qo‘ydim” – bu ibora “Instagram’da hikoya joyladim” ma’nosida
ishlatilmoqda.
“Trendga chiqdi” – “mashhur bo‘ldi” yoki “ko‘pchilik ko‘rayotgan holatga
aylandi” ma’nosida.
2. Qisqartmalar va yozma og‘zaki til:
Ijtimoiy tarmoqlarda tez va qulay muloqot qilish istagi foydalanuvchilarni
qisqartmalar ishlatishga undaydi:
“OK” – “xo‘p” yoki “tushunarli”
“LOL” – “kulaman” ma’nosida (ingliz tilidagi “Laughing Out Loud”)
“IMHO” – “fikrimcha” (inglizcha “In My Humble Opinion”)
Shuningdek, emojilar yordamida ma’lumot yetkazish ham keng tarqalgan. Bu
holat ayrim hollarda butun jumlani almashtirish darajasiga yetgan.
3. Til me’yorlarining buzilishi:
Tilning normativ me’yorlariga e’tibor kamayib bormoqda. Imlo qoidalariga
rioya qilmaslik, so‘zlarni noto‘g‘ri yozish, ixtiyoriy fonetik yozuv (masalan, “qalesan”,
“zo‘rku”) kabi holatlar ko‘p uchraydi. Bu esa yosh avlodda adabiy til me’yorlarining
yetarli shakllanmasligiga olib kelmoqda.
4. Memlar va internet slang:
Memlar – bu ijtimoiy tarmoqlarda tez tarqaladigan, odatda kulgili yoki kinoyali
mazmunga ega bo‘lgan rasm, video yoki matn shaklidagi ifodalardir. Ular biror
voqeani, holatni yoki ijtimoiy fikrni ifodalaydi. Masalan, “Yigitlar, menga
ishonmanglar” iborasi ko‘p ishlatilganidan keyin memga aylangan.
Internet sleng esa, asosan ingliz tilidan kirib kelgan qisqartmalar va norasmiy
iboralardan iborat bo‘lib, muloqotni tezlashtiradi. Masalan, LOL (laughing out loud –
kulmoqdaman), OMG (oh my God – voy Xudo), IDK (I don’t know – bilmayman) kabi
qisqartmalar juda keng tarqalgan. Bu hodisalar tilimizga yangi leksik birliklar sifatida
kirib kelmoqda. Masalan, ‘like bosdim’, ‘post qildim’, ‘story qo‘ydim’ kabi iboralar
o‘zbek tilida ishlatilayotgan zamonaviy iboralardir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
69
Ijtimoiy tarmoqlar zamonaviy til muhitining ajralmas qismiga aylangan. Ular
nafaqat axborot almashinuvi, balki til taraqqiyoti, leksik qatlamning yangilanishi va
nutq uslublarining boyishiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Yangi leksik birliklar
— memlar, qisqartmalar, inglizcha atamalar, emojilar orqali muloqot qilish — yoshlar
orasida keng tarqalgan hodisaga aylandi. Bu esa tilning dinamik rivojlanishini
ko‘rsatadi. Biroq, bu o‘zgarishlar fonida adabiy til me’yorlarini saqlab qolish, til
madaniyatini mustahkamlash va zamonaviy til hodisalarini ilmiy jihatdan o‘rganish
dolzarb vazifalardan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Qodirov Q. (2018). Zamonaviy o‘zbek adabiy tili. Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi
2. Karimov A. (2020). Internet tili va uning xususiyatlari. Filologiya jurnali, 1-son.
3. Sultonova N. (2022). Ijtimoiy tarmoqlarda tilshunoslik tahlillari. Til va adabiyot
jurnali, 2-son.
4. Crystal D. (2006). Language and the Internet. Cambridge: Cambridge University
Press.
5. Yusupova Z. (2021). O‘zbek tilidagi yangi leksik birliklar va ularning tasnifi.
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi.
