MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
52
TINGLAB TUSHUNISHDA AUDIO KITOBLARDAN
FOYDALANISHNING AHAMIYATI
Elnoza Qudratova
ToshDO’TAU ona tili va adabiyoti ta’limi yo’nalishi
3-bosqich talabasi
Annotatsiya : Mazkur maqolada tinglab tushunishda audio kitoblardan
foydalanishning ahamiyati ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Audio kitoblarning
ta’lim jarayonidagi roli, tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirishdagi
samaradorligi, shuningdek, ularning afzalliklari va kamchiliklari ko‘rib chiqiladi.
Maqola zamonaviy ta’lim tizimida audio kitoblarning o‘rni va kelajak istiqbollariga
ham to‘xtaladi.
Kalit so'zlar: tinglab tushunish, audio kitoblar, ta’lim, til o‘rganish, eshitish
ko‘nikmasi, raqamli ta’lim, pedagogika.
Abstract: This article provides a scientific analysis of the importance of
using audiobooks in developing listening comprehension skills. It examines the role of
audiobooks in the educational process, their effectiveness, advantages, and limitations.
The article also discusses the place of audiobooks in modern education systems and
future prospects for their use.
Keywords: listening comprehension, audiobooks, education, language
learning, listening skills, digital learning, pedagogy
Аннотация: В данной статье проводится научный анализ значения
использования аудиокниг для развития навыков аудирования и понимания
услышанного. Рассматриваются роль аудиокниг в образовательном процессе,
их эффективность, а также преимущества и недостатки. Обсуждается
место аудиокниг в современной системе образования и перспективы их
использования.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
53
Ключевые слова: аудирование, аудиокниги, образование, изучение
языков, навыки слушания, цифровое обучение, педагогика.
Axborot asrida bilim va ma’lumotlarga tezkor kirish imkoniyati ta’lim
jarayonlarini tubdan o‘zgartirmoqda. Raqamli texnologiyalar va internet resurslarining
kengayishi bilan ta’limda yangi usullar paydo bo‘ldi. Ulardan biri — audio kitoblar,
ya’ni nutq shaklida taqdim etilgan kitoblar. Audio kitoblar o‘quvchilarga kitoblarni
matn ko‘rinishida emas, balki tinglash orqali o‘zlashtirish imkonini beradi. Ayniqsa,
tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirishda audio kitoblarning ahamiyati ortib
bormoqda. Ushbu maqolada audio kitoblarning tinglab tushunishga ta’siri, ularning
o‘rganish jarayonidagi roli va samaradorligi ilmiy asosda tahlil qilinadi.
Tinglab tushunish ko‘nikmasining mohiyati va ahamiyati.
Tinglab
tushunish — nutq yoki audio ma’lumotni eshitib, uni anglash, tahlil qilish va xotirada
saqlash jarayoni. Bu ko‘nikma insonning axborotni qabul qilish va uni samarali qayta
ishlash qobiliyatini aks ettiradi. Ta’limda tinglab tushunish nutqni to‘g‘ri anglash,
ma’lumotni tez qabul qilish, diqqatni jamlash va o‘rgangan ma’lumotlarni eslab qolish
kabi ko‘plab jihatlarni o‘z ichiga oladi.
Zamonaviy dunyoda ko‘plab fanlar va kasbiy
sohalarda tinglab tushunish ko‘nikmasi muhim o‘rin egallaydi. Masalan, auditoriyada
ma’ruzani tinglash, radio, podkastlar orqali bilim olish, test va imtihonlarda eshitilgan
matn asosida savollarga javob berish kabi vazifalar shu ko‘nikmaga bog‘liq.
Audio kitoblarning ta’lim jarayonidagi o‘rni.
Audio kitoblar matnli
kitoblarning ovozli versiyasi bo‘lib, mutaxassislar tomonidan professional tarzda
o‘qiladi. Bu format o‘quvchilarga matnni ko‘z bilan o‘qish o‘rniga eshitish orqali
o‘zlashtirish imkonini beradi. Audio kitoblarning ta’limdagi o‘rnini quyidagicha
tavsiflashimiz mumkin:
1. Multitasking va vaqtni tejash. Audio kitoblarni tinglash uyda, transportda,
jismoniy mashqlar paytida amalga oshirilishi mumkin, bu esa vaqtni samarali
ishlatishga yordam beradi.
2. Eshitish madaniyatini rivojlantirish: Eshitish ko‘nikmasi nutq madaniyati,
talaffuz, intonatsiya va ohangni to‘g‘ri qabul qilishga yordam beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
54
3. Til o‘rganishda qo‘llanilishi: Chet tillarni o‘rganishda audio kitoblar tilning
to‘g‘ri talaffuzi va nutq ohangini egallashda muhim ahamiyat kasb etadi.
4. Vizual qobiliyat cheklangan insonlar uchun: Ko‘rish muammolari bo‘lganlar
uchun audio kitoblar bilim olishda teng imkoniyat yaratadi.
5. Diqqatni jamlash va eslab qolishni kuchaytirish: Ma’lumotni tinglab
o‘zlashtirish xotira faoliyatini kuchaytiradi, chunki audio axborot qabul qilish
boshqacha mexanizmlarga asoslanadi.
Tinglab tushunishni rivojlantirishda audio kitoblarning samaradorligi.
So‘nggi o‘n yilliklarda psixologiya, pedagogika va lingvistika sohasida
o‘tkazilgan tadqiqotlar audio kitoblarning tinglab tushunish ko‘nikmasini
shakllantirishdagi roli va samaradorligini tasdiqlaydi. Odam miyasi eshitilgan nutqni
qayta ishlashda vizual matnga qaraganda boshqacha faoliyat ko‘rsatadi. Audio
ma’lumotlarni qayta ishlash nutqni tushunish, so‘zlarni anglash va kontekstni
tushunishga asoslangan bo‘lib, bu til rivojlanishi va tinglab tushunish ko‘nikmasini
mustahkamlaydi.
Maktab va universitet o‘quvchilarida o‘tkazilgan tajribalarda audio
kitoblarni muntazam tinglash o‘quvchilarning tushunish qobiliyatini yaxshilaganligi
ko‘rsatildi. Audio kitoblar yordamida o‘quvchilar murakkab matnlarni osonroq anglab,
savol-javoblarda yuqori natijalarga erishgan. Chet tillarni o‘rganuvchilar orasida audio
kitoblar talaffuzni to‘g‘rilash, yangi so‘zlarni eshitish va ulardan foydalanishni
rivojlantirishda samarali ekanligi aniqlangan.
Audio kitoblardan foydalanishda yuzaga keladigan muammolar va
ularni hal etish yo‘llari.
Har qanday texnologiya singari, audio kitoblar ham o‘zining
kamchiliklari va cheklovlariga ega. Ularni yengish uchun quyidagi omillarni hisobga
olish zarur:
I.
Diqqatning chalg‘ishi: Audio kitoblarni tinglashda ko‘pincha tashqi
muhitdan chalg‘ish xavfi mavjud. Bu esa tinglab tushunishni qiyinlashtiradi. Buni
kamaytirish uchun qulay va tinch joy tanlash muhimdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
55
II.
Ma’lumotni qayta ko‘rib chiqish qiyinligi: Matnda o‘qishda istalgan joyga
qaytib, qayta o‘qish mumkin, ammo audio kitoblarda ma’lumotni qayta eshitish biroz
qiyinroq. Shu sababli ko‘plab audio kitob platformalarida tez-tez pauza va qayta
tinglash imkoniyatlari yaratilgan.
III.
Fokus va konsentratsiyani saqlash: Ba’zida uzun audio kitoblarni tinglash
charchatishi yoki diqqatni yo‘qotishiga olib kelishi mumkin. Buni oldini olish uchun
tinglash vaqtini qisqa segmentlarga bo‘lish tavsiya etiladi.
Kelajakdagi istiqbollar.
Texnologiya rivojlanishi bilan audio kitoblarning
yangi shakllari paydo bo‘lmoqda: interaktiv audio kitoblar, nutqni tanib olish va qayta
ishlash texnologiyalari yordamida individual o‘quvchiga moslashtirilgan kontent
yaratish. Sun’iy intellekt yordamida tinglovchining tushunish darajasini aniqlash va
audio materiallarni moslashtirish imkoniyatlari kengaymoqda.
Bundan tashqari, audio
kitoblar ta’lim tizimiga yanada chuqurroq integratsiya qilinmoqda, jumladan onlayn
kurslar, podkastlar va interaktiv o‘quv platformalarida keng qo‘llanilmoqda.
Audio Ssenariy Kontrasti (ASC) metodi.
Metod mohiyati
. Bu metodda o‘quvchilarga bir xil syujet asosida ikki xil
tahrirdagi audio material tinglatiladi — biri rasmiy, adabiy uslubda, ikkinchisi esa
so‘zlashuv (dialektal, og‘zaki) uslubda yozilgan bo‘ladi. So‘ng ular syujet, til, ohang
va niyatdagi farqlarni tahlil qiladi va uchinchi — o‘ziga xos versiyasini yaratadi.
Metodning maqsadi:
a)
O‘quvchilarda tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirish;
b)
Uslublararo tafovutni eshitish orqali anglash;
d)
Tanqidiy fikrlash va ijodiy yondashuvni rivojlantirish.
Ushbu metod olti bosqichda amalga oshiriladi.
1. Kirish bosqichi: O‘quvchilarga syujet haqida qisqacha fon ma’lumot beriladi
(masalan: bir kishi metroda qiziq voqeaga duch keladi).
2. 1-audio (rasmiy): Adabiy tilda yozilgan, xolis, faktlarga asoslangan bayon
etilgan versiyasi tinglatiladi.
3. 2-audio (so‘zlashuv): Xuddi shu voqea lekin emosional, dialoglarga boy,
og‘zaki til uslubida ifodalangan versiyada tinglatiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
56
4. Taqqoslash: O‘quvchilar guruhlarda yoki yakka tartibda ikki versiyani tahlil
qiladi. Quyidagicha savollar berish mumkin:
Qaysi versiyada voqea yaqqolroq tasavvur qilindi?
Til, ohang, emotsional yuklamasi qanday farq qiladi?
Siz qaysi versiyani ko‘proq tushundingiz? Nima uchun?
5. Ijodiy bosqich: O‘quvchi o‘z tahriridagi uchinchi versiyani yozadi yoki
yozib ovozga oladi. U bu yerda o‘z tanloviga asoslanib, rasmiy yoki norasmiy uslubda,
balki ikkalasini aralashtirib yangi audio yaratadi.
6. Baholash: O‘quvchilar o‘z versiyalarini tinglatadi. Boshqalar ularni
kontekst, aniqlik, emotsionallik, tushunarlilik jihatidan baholaydi.
Bu metod nafaqat eshitish, balki tahlil va ijodkorlikni birlashtiradi. O‘quvchi
bir voqeani turli nuqtayi nazardan tushunishga majbur bo‘ladi — bu esa tanqidiy
eshitishni shakllantiradi. Bu metodda aktiv yaratuvchanlik (creative listening) asosiy
rolni o‘ynaydi — bu esa tinglab tushunishdan bir necha pog‘ona yuqorida turadi.
“Audio Ssenariy Kontrasti”(ASC) metodini amaliy qo‘llash uchun
namunaviy audio matnlar, topshiriqlar va baholash mezonlari bilan tanishib
chiqamiz.
I.
Syujet matni (asosiy voqea):
Bir yigit ertalab ishga shoshilib ketayotgan paytda yo‘l-yo‘lakay metroda
keksa ayolga yordam beradi. Ayol unga duolar qiladi. Yigit esa ishga kechikkanini
bilib, xavotirga tushadi, lekin ofisga kirganida yig‘ilish 15 daqiqaga kechikkanini
biladi. Shunda u o‘z vaqtida yordam berganidan mamnun bo‘ladi.
II.
Audio versiya 1 (rasmiy, adabiy tilda
) — matn namunasi:
"Ertalabki soat sakkizda metro bekatiga shoshayotgan yigit bekat oldida
yiqilib ketgan keksani ko‘rib darhol yordamga oshiqdi. U ayolni o‘rnatib, yuklarini
ko‘tarishga yordamlashdi. Shu sababli u ishga ozgina kech qoldi. Ammo ofisga
kirganida yig‘ilish hali boshlanmaganini ko‘rib, mamnuniyat bilan chuqur nafas oldi.”
III.
Audio versiya 2 (og‘zaki, dialogli, hissiy tilda)
— matn namunasi:
“Ana, kech qolaman deb yugurib ketyapman, metroga sal qoldi deganda,
qarasam bir kampir yiqilib yotipti. O‘zimni o‘ylamay yordam berdim, turishga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
57
yordamlashdim. “Bolam, duo qilaman!” dedi. Yugur-yugur bilan ishga keldim —
hayriyat! Yig‘ilish hali boshlanmagan ekan. O‘zimni zo‘r his qildim o‘sha payt.”
IV.
Topshiriqlar (tinglashdan so‘ng):
1.
Farqlarni toping (guruh ishi yoki individual):
2.
Til uslubi qanday farq qiladi?
3.
Qaysi versiyada voqea yaqqolroq tasvirlangan?
4.
Emotsionallik darajasini baholang.
5.
Qaysi versiyada yigitning ichki holati yaxshi ifodalangan?
“Uchinchi versiyani yarat” topshirig‘i.
Sizga ko‘proq ta’sir qilgan versiyaga
asoslanib, syujetga o‘zingizcha yangilik kiriting.
Nutq uslubini tanlang (ruxsat etiladi:
hazil, sarguzasht, fantastika).
Matnni yozing va audio shaklida yozib oling (telefon
orqali ham bo‘ladi).
Guruhda bir-biringizni tinglang va fikr bildiring.
V.
Baholash:
Ko‘rsatkich
Baholash mezoni
Ball
Tinglab tushunish
Mazmunni
to‘liq
anglagan
10
Uslubiy tafovutni anglash
Til va ohangdagi farqlarni
topgan
10
Yaratilgan
versiya
ijodiyligi
Yangicha
yondashuv,
emotsionallik
10
Talaffuz va ohang
Yangicha
yondashuv,
emotsionallik
10
Fikr bildirish ishtiroki
Faol muhokama va tahlil
10
Jami
50 ball
Tinglab tushunish — faqat eshitish emas, balki eshitilgan ma’lumotni tahlil
qilish, umumlashtirish va fikr yuritish qobiliyatidir. Ushbu ko‘nikmani rivojlantirish
uchun o‘quvchilarning faol ishtirokini talab qiladigan ushbu interaktiv metod samarali
natija beradi.Tinglab tushunishda audio kitoblardan foydalanish ta’lim jarayonida
samarali o‘rganish usuli sifatida o‘z o‘rniga ega. Ular o‘quvchilarning eshitish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
58
qobiliyatini rivojlantirish, vaqtni tejash va ko‘rish qobiliyati past bo‘lgan insonlarga
bilim olish imkonini berish kabi afzalliklarni taqdim etadi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, audio kitoblarning ta’lim jarayoniga joriy etilishi tinglab tushunish
ko‘nikmasini sezilarli darajada oshiradi va ta’lim sifatini yaxshilaydi. Shu bois, audio
kitoblardan foydalanishni yanada kengaytirish va ularni ta’lim tizimida samarali
qo‘llash lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. K.A. Kiliova "Chet tili darslarida tinglashni o‘rgatish texnikasi. Ingliz tili darslarida
tinglashni o‘rgatish metodikasi". – Toshkent, 2020.
2. Saidov M. O‘zbek maktablarining 5-sinflarida ona tili ta’limi jarayonida tafakkurni
rivojlantiruvchi o‘quv topshiriqlari va ulardan foydalanish metodikasi: ped. fan. nomz.
diss. avtoref. TDPU. – Toshkent, 2000.
3. Alavuddinova N. Ona tili darslarida ijodiy fikrlash ko‘nikmasini shakllantirish
metodikasi: ped. fan. nomz. diss. avtoref. TDPU. – Toshkent, 2008.
4. Makhmudov K. (2020). "Ways of Forming Intercultural Communication in Foreign
Language Teaching". Science and Education.
