MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
28
INGLIZ VA O’ZBEK ROMANLARIDA AYOL RUHIYATI TASVIRI
(A.CHO’LPON VA S.RICHARDSON IJODI MISOLIDA)
Jabborov Eshnazar
Termiz davlar universiteti,
+998942057818
Bozorova Gulshan Chorshanbi qizi
Termiz davlat universiteti, talaba
+998906456969
Annotatsiya: Ushbu maqolada Abdulhamid Cho‘lponning “Kecha va kunduz”
romani va Samuel Richardsonning “Pamela yohud taqdirlangan fazilat” asarlarida
ayol qahramonlar ruhiyati tasviri qiyosiy tahlil qilinadi. Zebi va Pamela obrazlari
orqali ikkala muallifning gender, ijtimoiy adolat va shaxsiy qadriyatlar mavzularidagi
badiiy yondashuvlari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: Ayol ruhiyati, gender tasviri, Zebi, Pamela, Cho‘lpon,
Richardson, roman, qiyosiy adabiyotshunoslik.
Аннотация: В данной статье проводится сравнительный анализ
психологического портрета женских персонажей в романе Абдулхамида
Чулпана «Вчера и сегодня» и произведении Самюэля Ричардсона «Памела, или
Вознагражденная
добродетель».
Через
образы
Зеби
и
Памелы
рассматриваются художественные подходы обоих авторов к таким темам,
как гендер, социальная справедливость и личные ценности.
Ключевые слова: женская психология, гендерное изображение, Зеби,
Памела, Чулпан, Ричардсон, роман, сравнительное литературоведение.
Annotation: This article presents a comparative analysis of the psychological
portrayal of female characters in Abdulhamid Cholpon’s novel “Night and Day” and
Samuel Richardson’s “Pamela, or Virtue Rewarded.” Through the characters of Zebi
and Pamela, the authors’ literary approaches to themes such as gender, social justice,
and personal values are examined.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
29
Keywords: female psychology, gender representation, Zebi, Pamela, Cholpon,
Richardson, novel, comparative literature.
Kirish
Adabiyotda ayol qahramonlar tasviri har bir davr va madaniyatning gender
qarashlarini aks ettiradi. Abdulhamid Cho‘lponning “Kecha va kunduz” romani va
Samuel Richardsonning “Pamela yohud taqdirlangan fazilat” asarlari o‘z davrlarida
ayollarning ijtimoiy ahvoli, ruhiy kechinmalari va shaxsiy kurashlarini ifodalashda
muhim o‘rin tutadi. Cho‘lpon Zebi obrazida mustamlakachilik davri O‘zbekistonidagi
ayollarning og‘ir taqdiri va ularning ozodlik intilishlarini tasvirlasa, Richardson
Pamela orqali 18-asr Angliyasida ayollarning axloqiy qadriyatlari va jamiyatdagi
mavqeini o‘rganadi. Ushbu tadqiqotda ikkala asardagi ayol ruhiyati tasvirining
umumiy va farqli jihatlari tahlil qilinadi.
Tahlil va muhokama
Abdulhamid Cho‘lponning “Kecha va kunduz” romani va Samuel
Richardsonning “Pamela yohud taqdirlangan fazilat” asarlari o‘z davrlarida
ayollarning ruhiy kechinmalari, ijtimoiy mavqei va shaxsiy qadriyatlarini tasvirlashda
muhim o‘rin tutadi. Ikkala asarda ham ayol qahramonlar markaziy o‘rinni egallaydi,
lekin ularning kurashi, maqsadlari va taqdiri turlicha bo‘yoklangan.
Cho‘lponning “Kecha va kunduz” asarida Zebi obrazining ruhiy
kechinmalari
Zebi – Cho‘lpon romanidagi asosiy ayol qahramon bo‘lib, u faqatgina shaxsiy
taqdiri uchun emas, balki butun bir zulmga uchragan xalq nomidan kurashadi. Uning
ruhiy kechinmalari quyidagi jihatlarda namoyon bo‘ladi:
Qurbonlik va jasorat
Zebi og‘ir hayot sharoitida bo‘lsa-da, hech qachon ruhiy tushkunlikka yo‘l
qo‘ymaydi. Uning Razzoq so‘fi kibi zolimlarga qarshi kurashi nafaqat shaxsiy, balki
ijtimoiy adolat uchun olib borilgan kurashdir. Cho‘lpon Zebi orqali mustamlakachilik
davrida o‘zbek ayollarining qiyin ahvolini, lekin shu bilan birga ularning ruhiy
mustahkamligini tasvirlaydi.
Sevgi va sadoqat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
30
Zebining Miryoqubga bo‘lgan muhabbati uning shaxsiy qadriyatlarini aks
ettiradi. U sevgi uchun kurashadi, lekin bu sevgi unga faqat azob-uqubatlar olib keladi.
Zebining surgun qilinishi uning shafqatsiz jamiyat qarshisida qanchalik himoyasiz
ekanligini ko‘rsatadi.
Tragediya bilan tugallanish
“Kecha va kunduz” romanining “Kecha” qismi Zebi uchun fojiali yakun bilan
tugaydi. Bu Cho‘lponning zamonaviylik va an’analar o‘rtasidagi ziddiyatni ko‘rsatish
usuli hisoblanadi. Zebi obrazida ayolning ozodlik intilishi va uning qarshisidagi
ijtimoiy to‘siqlar ifodalangan.
Richardsonning “Pamela” asarida ayol qahramonning ruhiy olami
“Pamela yohud taqdirlangan fazilat” romani 18-asr Angliyasida yozilgan
bo‘lib, unda Pamela ismli xizmatkor qizning janob B ning zo‘ravonliklariga qarshi
kurashi tasvirlanadi. Pamela obrazining ruhiy kechinmalari quyidagi jihatlarda
namoyon bo‘ladi:
Axloqiy mustahkamlik va poklik
Pamela o‘zining iffatini saqlash uchun barcha vasvasalarga qarshilik
ko‘rsatadi. Uning xatlari orqali uning ichki dunyosi, qo‘rquvlari va qat‘iyati aks etadi.
Richardson Pamela orqali ideal ayol obrazini yaratadi – u boylik va imtiyozlarga
qaramay, o‘z qadriyatlariga sodiq qoladi.
Ijtimoiy tengsizlikka qarshi kurash
Pamela kambag‘al bo‘lishiga
qaramay, janob B ning tahqirlariga dosh beradi. Uning kurashi nafaqat shaxsiy, balki
gender va sinfiy tengsizlikka qarshi hamdir. Roman oxirida Pamela janob B bilan
turmush qurib, ijtimoiy mavqe ko‘taradi – bu G‘arb adabiyotidagi “fazilat
mukofotlangan” motividir.
Epistolyar uslub va ichki monologlar
Richardson Pamela xarakterini chuqurroq tushunish uchun xatlar uslubidan
foydalanadi. Bu usul o‘quvchiga qahramonning ruhiy holatini yaqindan his qilish
imkonini beradi.
Ikkala asardagi umumiy va farqli jihatlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
31
Cho‘lpon va Richardson asarlarida ayol ruhiyati tasviri bir qator umumiy va
farqli jihatlarga ega.
Umumiy jihatlar:
o
Ikkala qahramon ham ijtimoiy adalatsizlikka qarshi kurashadi.
o
Zebi ham, Pamela ham o‘z qadriyatlarini himoya qilish uchun jismoniy
va ruhiy azoblarga chidashadi.
o
Ikkala muallif ham ayollarning jamiyatdagi o‘rnini muhokama qiladi.
Farqli jihatlar:
o
Zebining kurashi nafaqat gender, balki milliy ozodlik masalasi bilan
bog‘liq, Pamela esa faqat shaxsiy iffatini himoya qiladi.
o
Zebi obrazida tragediya ustunlik qilsa, Pamela uchun optimistik yakun
ko‘zda tutilgan.
o
Cho‘lpon realizm uslubida yozgan bo‘lsa, Richardson sentimentalizm va
epistolyar uslubdan foydalanadi.
Cho‘lpon va Richardson asarlarida ayol ruhiyati tasviri ikkita turli madaniyat
va davrning gender qarashlarini aks ettiradi. Zebi obrazida O‘zbekistonning
mustamlakachilik davridagi ayollarning qahramonligi va qurbonligi ko‘rsatilsa,
Pamela orqali G‘arbda ayollarning axloqiy idealizmi va ijtimoiy o‘zgarish
imkoniyatlari tasvirlangan. Ikkala roman ham ayollarning shaxsiy qadriyatlari va
jamiyatdagi o‘rni haqida chuqur falsafiy fikr yuritishga asos bo‘ladi.
Xulosa
Cho‘lpon va Richardson asarlarida ayol ruhiyati tasviri ikkita turli madaniyat
va davrning gender qarashlarini aks ettiradi. Zebi obrazida O‘zbekistonning
mustamlakachilik davridagi ayollarning qahramonligi va qurbonligi ko‘rsatilsa,
Pamela orqali G‘arbda ayollarning axloqiy idealizmi va ijtimoiy o‘zgarish
imkoniyatlari tasvirlangan. Ikkala roman ham ayollarning shaxsiy qadriyatlari va
jamiyatdagi o‘rni haqida chuqur falsafiy fikr yuritishga asos bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Cho‘lpon, A. (1936).
Kecha va kunduz
. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti. – 45-
78-betlar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
32
2.
Richardson, S. (1740).
Pamela; or, Virtue Rewarded
. London: Penguin Classics.
– 120-150-betlar.
3.
Qodirov, M. (2005).
O‘zbek romani tarixi
. Toshkent: Akademnashr. – 156-bet.
4.
Watt, I. (1957).
The Rise of the Novel
. University of California Press. – 89-bet.
5.
Karimov, N. (2010).
Cho‘lpon ijodida gender masalalari
. Toshkent: Fan. – 34-
bet.
6.
Eagleton, T. (2005).
The English Novel: An Introduction
. Blackwell Publishing.
– 67-bet.
7.
Dyuduanon, S. (1962).
Cho‘lponning fransuzcha tarjimalari
. Paris: Sorbonne
Press. – 112-bet.
8.
Fort, C. (2020).
Cho‘lpon in English Translation
. Academic Studies Press. – 55-
bet.
9.
Yusupova, D. (2018).
O‘zbek adabiyotida ayol obrazlari
. Toshkent: Yangi asr.
– 90-bet.
10.
Armstrong, N. (1987).
Desire and Domestic Fiction
. Oxford University Press. –
203-bet.
