MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
6
“ALISA MO`JIZALAR MAMLAKATIDA”ASARINING O`ZIGA
XOSLIGI
Toshkent Davlat O‘zbek Tili va Adabiyoti Universiteti talabasi
Bayjonova Gulxayo
Annotasiya: Lyuiss Keroll oʻz davrining adolatsizligini, jamiyatdagi
zodagonlarini va oddiy qora xalqni oʻzining mantiqiy-badiiy, falsafiy usulda yozilgan
bolalar uchun ertaklarida yoritib bergan. Kerollning asarlari bir qarashda bolalar
uchun yozilgan oddiy bir toʻqima, uydirma ertakka oʻxshab koʻrinsa -da, aslida
kattalarni oʼyga tolishga undovchi mantiqiy-falsafiy asar hisoblanadi.
Kalit so‘zlar: Christ Church, fantastik sarguzasht, mantiq, geometriya,
Viktorian davri, temir intizom, jahongashta asar, animatsion film, ramziy obraz,
falsafiy asar.
Tarjimashunoslik sohasining asl mohiyati – ma’lum bir til qoidalari asosida
yozilgan matn yoki asarni ikkinchi bir til qoidalariga asosan qaytadan shaklantirishdan
iborat. Tarjimon bunday mukamallika ega bo'lishi uchun, asl matnni butunlay anglay
olishi hamda tarjima qilinayotgan tilda to‘laligicha ifodalab berishi kerak. Qachonki,
tarjima qilingan asarni qo‘liga olgan mushtariy asl matn yoki asardagi hissiyotlarni his
qilsa,voqealar rivojini to‘la-to‘kis tasavvur qila olsa, asliyatdagi zavqni, tarjimada ham
sezsa, ana o‘shanda eng yaxshi natijaga erishilgan bo‘ladi.Shu o‘rinda yozuvchi
Belenskiyning gaplarini eslab o'tsak. Belenskiy badiiy tarjima haqida o‘z qarashlarini
talqin qilar ekan: “Badiiy asarni tarjima qilishning bitta qoidasi bor. Tarjima
qilinayotgan asarning ruhini berishdir. Buning uchun agar, basharti, muallif rus
bo'lganda u ham asarni rus tilidan xuddi shunday yozgan bo‘lar edi:deydigan qilib
tarjima qilish kerak”,- deya ta’kidlaydi.
Til bu- millat ko‘zgusi sanaladi. Bu ko‘zguda har bir milatning o‘ziga xosligi,
qadriyati, urf-odat va an'analari, ijtimoiy hayoti yoqqol aks etadi. Til – ma’naviy
boylik tashuvchi vosita bo‘lib ham xizmat qiladi. Uning yordamida avloddan avlodga,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
7
ya’ni ota-bobolarimizdan o‘sib borayotgan yosh avlodga millatning ma’naviy hamda
madaniy boyliklari bekamiko‘st yetib keladi. Biz yosh avlod esa, o‘z ona tilimiz
qatorida ota-bobolarimizning ma’naviy boyliklarini ham o‘rganamiz. Har bir
milatning, xalqning ma’naviy hamda madaniy quroli-til sanaladi. Inson ruhiyatini
tarbiyalash, tafakkur olamini kengaytirishda tilning o‘rni alohida ahamiyatga ega. Til
yordamida millatning qadriyatlari, ma’naviy boyliklari, o‘sha millatga tegishli bo‘lgan
ibora, maqol, matal, xalq og‘zaki ijodi o‘z holicha saqlanib qolmadi. U o‘z
foydalanuvchisining qay millatdan ekanligini ko‘rsatib beradi. Til millatlararo
madaniy, ijtimoiy - siyosiy, ma’naviy muloqotni taminlashi bilan birgalikda, o‘sha
aloqani uzil -kesil yo‘qqa chiqarishni mumkin.
Til har bir millat ma’naviyatining ajralmas bir bo‘lagi hisoblanadi.Lekin til
faqatgina ma’naviy dunyoda emas, balki tabiatda ham kuzatiladi. Dunyodagi jamiki
tillarning grammatikasida ham, leksikasida ham unli va undosh harflar , tovushlar bor.
Bu tovushlarning, harflarning ketma - ket kelishi so‘zlar zanjiri hosil qiladi. Mana shu
hodisa millatning madaniyati emas, balki tabiat qonunidir. Chunki,inson ketma - ket
keladigan unli hamda undosh tovushlardan bir boshli ma’noli nutq hosil qila olmaydi.
Nutq paydo bo‘lishi uchun tilning “ichki” tuzilishini ham bilish kerak. Demak, til
faqatgina bir millatning nutqini emas, balki o‘sha millatning qadriyatlarini, ijtimoiy -
siyosiy hayotini, yashash tarzini, kelib chiqishni, urf-odatlari va an’analarini
boshqacha aytganda o‘sha “millatning ruhiyatini” ifodalaydi.
Nemis tilshunos olimi V.Fon.Gumboldtning “tilda xalq ruhi aks etadi” fikriga
mazmunan yaqin o‘zbek tilshunos olimi Mahmudov ....... tilda xalqning urf-odati,
yashash tarzi, iqtisodiy ahvoli, qisqasi, xalqning Bor - budi, bo‘y- basti aks etadi.
Muayyan xalqning tilini bilish uning butun borligini anglash demakdir. Muayyan xalq
tiining mazmun- u mohiyatini idrok etish shu xalqning tarixi-yu kelajagini idrok etish
demakdir.
Jahon adabiyotida ham bolalar adabiyoti juda katta muhim ahamiyat kasb etadi.
XIX-XX asrlarda ham dunyoning eng buyuk yozuvchilari bolajonlar uchun asar
yozishgan. Demakki, bolalarni, yosh kelajak avlodni adabiyotga qiziqtirish, ularga
boʻlgan eʼtibor, ularning tafakkur doirasini kengaytirishga boʻlgan harakatlar ota-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
8
bobolarimizdan, asrlar osha, ming yillar oldin ham boʻlgan. Dastlabki bolalar adabiyoti
insoniyat bilan deyarli birga shakllangan. Bu kabi adabiyotlar ogʻzaki shaklda
boʻlib,toʻqima, uydirma va miflardan iborat boʻlgan. Lekin ularning zamirida
tarbiyaviy, axloqiy-manaviy qadriyatlarni yetkazish, hayotiy bilim va koʻnikmalarini
shakllantirish boʻlgan Lyuiss Keroll-ingliz adabiyoti yozuvchisi, matematik, fotograf
hamda mantiqshunos olim boʻlgan. Uni eng ommabop “Alisa moʻjizalar mamlakatida”
va uning davomi “Alisa koʻzguorti oʻlkasida” asarlari dunyoga tanitadigan. Adib
oʻzgacha yondashuv va dunyo qarashi bilan bolalar adabiyotiga kirib kelgan.
Asl ismi Charlz Latvidj Dodjson boʻlgan lekin Lyuiss Keroll taxallusi bilan ijod
qilib, tanilgan adib 1832-yil 27-yanvarda Angliyaning Cheshir grafligida Darsberi
qishlogʻida tavallud topgan. Adib ham boshqa bolalar singari yetti yoshida yozishni
oʻrgana boshlagan. Yosh boʻlishiga qaramay matematika sohasiga boʻlgan qiziqish uni
boshqalardan ajratib turgan. Shu bilan birga u adabiyot sohasiga ham katta qiziqish
bildirgan.
Lyuiss Kerollni dunyoga mashhur qilgan “Alisa moʻjizalar mamlakatida”
hamda uning davomi “Alisa koʻzguorti oʻlkasida” asarlari hisoblanadi. Bu asarlar
hozirgacha dunyo bolalari tomonidan sevib oʻqiladi. Adibning bu asarlari dunyoning
turli tillariga tarjima qilibgina qolmasdan, zangori ekranlarda ham taqdim qilinadi.
”1862-yil 13-noyabrda: “Alisa uchun ertak” yoza boshladim. Mavlud
ayyomigacha tugatishga umid qilaman”,- degan edi adib. Asarning yozilishi tarixiga
eʼtibor beradigan boʻlsak, asosiy qahramon Alisa ismli qiz boʻlgan. Yaʼni Lyuiss
Kerollning yaqin doʻsti, adib tahsil olgan Christ Church kolleji dekani Genri
Liddelning qizi-Alisa Liddel uchun yozilgan. Adib nafaqat Alisa Liddel bilan, balki
uning oilasi bilan ham yaqin doʻst boʻlgan. Keroll ular bilan tez-tez koʻrishib turar va
ularga turli xil ertak va hikoyalarni toʻqib, aytib berardi. Lyuiss Keroll 1862-yil 4-iyul
sanasida yaqin doʻsti-Alisa va uning opalari bilan birgalikda daryoga, qayiqda sayr
qilish uchun chiqishadi. Bu sayohat davomida yozuvchi, adib bir qizchaning
allaqandaydir moʻjizalar dunyosiga tushib qolganini va oʻsha olamda boshda
o‘tqizganlarini hikoya qilib beradi. Bu moʻjizaviy olamga boʻlgan sayohat haqida
boʻlgan toʻqima ertak Alisaga yoqadi va uni qogʻozga tushirib berishini iltimos qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
9
Adib yaqin doʻsti Alisaning iltimosini yerda qoldirmasdan, ertakni kengaytirib, turli
xil mantiqiy jumboqlar, qiziqarli qahramonlar, ajabtovur syujetlar qoʻshadi. Asar ilk
marotaba “Alisaning sarguzashtlari yer ostida” [Aliceʼs Adventures Under Ground]
nomi ostida boʻlgan. Oradan vaqt oʻtib, adib asarni yanada toʻliq shakllantirib, baʼzi
joylarini oʻzgartirib 1865-yilda hozirgi “Alisa moʻjizalar mamlakatida” nomi ostida
nashr qiladi.
Bolalarga mehr muhabbatli boʻlgan adib, Lyuiss Keroll ular bilan doimiy
suhbat qurishni, tez-tez muloqot qilishni kanda qilmagan. Oila qurmagan boʻlishiga
qaramasdan, bolalarga mehri oʻzgacha boʻlgan. Bolalar bilan doimiy muloqotga
intilgan adib, ularning dunyoqarashi oʻzgachaligini, ularning oʻz ichki dunyosi
borligini anglagan va bundan ilhomlangan holda ular uchun fantastik sarguzashtlarga
boy ertak yozadi. Bu shunchaki ertak ham emas, oʻsha davrdagi muhit singdirilgan
kitob, lekin uni hamma oddiy ertak sifatida qabul qildi.
Ham matematika, ham maʼno mantiq jamlashgan ushbu asar, kattalar uchun
ham birdek manzur boʻladi. Adib oʻz asarida matematika, mantiq, geometriya
fanlaridagi bilimlarni ham qoʻllagan.
Adib yashab, ijod qilgan davr - Viktorian davriga toʻgʻri keladi. Bu davrdagi
adabiyotlarda faqatgina qatʼiy qoʻyilgan talablar, temir intizomlar, majburiy
singdirilayotgan qonun -qoidalar aks etilgandi. Bu kitoblar bolalarga axloqiy taʼlim
berishga moʻjallangan, bolalar esa ularni oʻqishga oʻrganishga majbur edilar. Bolalarni
boshqalardan koʻproq tushungan, ularning fikrlashlarini, dunyo qarashlarini anglay
oladigan Lyuiss Keroll bolalar faqatgina saboq olishi, majburan singdirilayotgan bu
qonun - qoidalarga boʻysungan holda, bolaliklarini oʻtqazib yuborishlarini istamaydi.
Ular ham erkin oʻynashga, oʻzlarining hayoliy olamida yashashga haqli, zavq olishlari
va qiziqarli sarguzashtlarga guvoh boʻlishlari mumkin. Shu sababli ham, Lyuiss Keroll
odatiy hayotdan, mantiqdan, odob-axloq qoidalaridan ajralib turuvchi “Alisa
moʻjizalar mamlakatida” asarini qoʻrqmasdan qogʻozga tushiradi. Hazil -mutoyiba,
hayoliy- fantastik detallarga boy ushbu asar bolalar tomonidan iliq kutib olinadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
10
1865-yilda ilk bora dunyo yuzini koʻrgan asarni Jon Tenniel rang- barang
suratlar bilan boyitgan. Keyinchalik, oradan vaqt oʻtib, “jahongashta asar” asosida
turli kompaniyalar va rejissyorlar tomonidan film, animatsion filmlar suratga olingan.
Eng dastavval, ushbu asarni film sifatida ingliz rejissyorlari Sesil Xepvort va
Persi Stou ekranga havola qilishgan. 1903-yili ekranlarda koʻrinish bergan ushbu asar
bor - yoʻgʻi 10 daqiqalik boʻlgan.
Dunyoga mashhur animatsion kompaniya “Walt Disney” ham ushbu asarni
animatsion film sifatida jonlantirdi. Rang- barang ranglar bilan toʻyingan, turlicha
harakatlar aks etgan ushbu asar 1951-yilda suratga olingan boʻlsa ham, bugungi
kungacha ommaning eʼtibor markazida boʻlib kelmoqda.
Taniqli va mashhur rejissyor Tim Burton tomonidan 2010-yilda jonli harakatli
film ommaga taqdim etildi. Ushbu filmda Mia Wasikowska- Alisa, Kallavaram (baʼzi
kitoblarda Shapkachi, Ovsar Shlyapnik deb ham yuritiladi) rolini esa Jonni Depp
mahorat bilan ijro etishgan.
Asarda ramziy obrazlardan mohirona foydalanilgan. Masalan, Alisa- oʻzligini
qidirgan insonlar, qirolicha- zulmkor davlat boshqaruvchisi, Alisaning opasi- hech
narsa bilan ishi yoʻq, adolatsizliklarni koʻrsa ham jim turuvchi insonlardir. Sud
jarayonida qonunning oʻqilishi esa, qonun bor, lekin amal qilguvchi yoʻq, boʻlsa ham
hech kim uni amalda qoʻllanamaydi. Nizoga toʻla, tartibsiz mamlakatda qonunni
baland ovozda oʻqish-behuda mashgʻulot, albatta.
Qartalar- qirolichadan “boshini tanasidan judo qiling!” degan gapni
eshitmasliklari uchun jim yashab kelayotgan oddiy xalq. Hatto tabiat yaratgan oq
atirgulni ham qizilga boʻyashga urinadi. Bu esa jinoyatlar, qotillik va oʻgʻirliklarga
hamma koʻz yumib kelayotgani, “qirolicha” ga esa faqatgina “oq” ranglarni
koʻrsatayotganing ifodasi. Badjahl, qoʻrs qirolicha esa bahona, ayb topib baribir
“boshini tanasidan judo qiling!” deydi. Oʻsha davrlarda, boring-ki, hozirgi kunda ham,
amal kursisidan ayrilishni istamay, oddiy xalqni ochiqchasiga ezgʻilagan insonlar,
adolatsizliklarga chidab, koʻz yumib kelayotgan oddiy xalq ham bor.
Cheshir mushugi bilan Alisaning suhbati - bu Alisaning oʻzi bilan kechadigan
suhbat. Insonlarning ichida yana bir inson yashaydi, doim qilgan qaroringga teskari,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
11
yoki doim sen yashirgan haqiqatni ochiqchasiga aytadi. Cheshir mushugi ham aynan
oʻsha insonlarning ichidagi ovoz. Chunki, bu mushuk haqiqatni aytishdan ham,
oʻlishdan ham, boshiga musibat tushishidan ham qoʻrqmaydi, doim kulib turadi.
Asarni oʻqigan har bir mushtariy uchun bu shunchaki bolalar uchun gʻayrioddiy
sarguzashtlar bilan boyitilgan ertak tuyiladi. Aslida esa, falsafiy, mantiqiy, ramziy
obrazlarga toʻla bir asar. Asar orqali hayoliy olam hamda mantiqiy dunyo orasidagi
bogʻliqliklarni, dunyoqarashlarning ijobiy tomonga oʻzgartishini, ramziy obrazlar
orqali real hayotdagi haqiqatni tushinish mumkin.
“Alisa moʻjizalar mamlakatida” asarida mantiqqa zid boʻlgan, aslida esa,
oʻyga tolishga undovchi suhbatlarni, vaziyat va sarguzashtlarni yuqorida koʻrdik.
[Cheshir mushugi bilan suhbat, choyxoʻrlar bilan suhbat, qartalar bilan boʻlgan
vaziyatlar]. Ushbu asar maʼno - mazmunga boʻysunmaydi. Masalan, tartibsizliklar
orasida kechayotgan sud jarayonida Alisaning guvoh boʻlishi. Alisa hech qanday
oʻgʻirlikning guvohi boʻlmagani barchaga aniq. Yoki sud jarayonida noodatiy
qonunlarning oʻqilishi. Arzimas narsalar uchun ham qirolichaning “boshini tanasidan
judo qiling!” deya tinmasdan takrorlashi ham real hayotdagi adolatsizliklardan dalolat.
Alisa maʼlum bir vaqt hayoliy moʻjizalar mamlakatida boʻlgan sayohati davomida
kattalar yashayotgan real hayot tushunarsiz, qonun - qoidalar hamda majburiyatlarga
toʻla ekanini anglaydi va oʻziga “men katta boʻlsam....” jumlasi bilan boshlanuvchi
roʻyhat ham tuzadi. Bolalar oʻzlarini kattalardek tutishlari - bolalarning bolaligi sekin-
astalik bilan yoʻqolib ketayotganidan darak.
Asar qaysidir maʼnoda falsafiy asar ham hisoblanadi. Oʻzini, oʻzligini
anglashga urinayotgan, turli sarguzashtlarni boshidan kechirgan Alisa uchun
Moʻjizalar mamlakati yordam beradi. Falsafiy qatlam, mantiqiy suhbatlar, absurd
tushunchalar, inson tafakkurining cheksizligi bilan boyitilgan ushbu asarni har
oʻqiganingizda turlicha xulosa bilan, oʻzgacha maʼno - mazmun bilan, boshqacha
taassurot bilan yakunlaymiz.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
12
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI:
1.Lyuiss Keroll; “Alisa moʻjizalar mamlakatida” kitobi. “Yangi asr avlodi” nashriyoti.
Toshkent -2016
2. Marjona Axrorov; “Tarjima jarayonida yuzaga keladigan muammolar”.
Tarjimashunoslar forumi-2023
3. M.Sh.Omonova; “Tarjima nazariyasi va amaliyoti”. “Zebo Prints” nashriyoti.
Toshkent -2023
4. Mohira Otaboyeva “Alisa moʻjizalar mamlakatida” kitobi. Toshkent -2020
5. Q.Azizov, O.Qayumov: “Chet el adabiyoti tarixi (XVIII-XX asrlar)” pedagogika
institutlarining filologiya fakultetlari uchun darslik. “Oʻqituvchi” nashriyoti. Toshkent
-1987
