MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
297
JAMIYATNING MOHIYATI VA O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Ijtimoiy fanlar kafedrasi oʻqituvchisi
Abrorxon Ochilov Qiyom o’g’li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Hazratova Sinora Qurbonali qizi
Psixologiya 1-kurs talabasi
Annotatsiya: Insoniyat tarixining barcha bosqichlarida jamiyat har doim ilmiy
va falsafiy tafakkurning asosiy tadqiqot obyekti bo‘lib kelgan. Falsafa nuqtai
nazaridan jamiyat – bu insonlarning birgalikda yashashi va o‘zaro ta’sirini
ta’minlovchi murakkab ijtimoiy tizimdir. U muayyan tarixiy, madaniy, iqtisodiy va
siyosiy sharoitda shakllanadi va rivojlanadi. Ushbu maqolada jamiyatning mohiyati
va unga xos asosiy falsafiy xususiyatlar yoritiladi.
Kalit so’zlar: Jamiyat, ongli harakat,falsafiy xususiyatlar,jamiyatning
mohiyati,inson omili,tarixiy rivojlanish,axloqiy me’yorlar
Abstract: Throughout all stages of human history, society has always been a
central subject of scientific and especially philosophical inquiry. From a philosophical
perspective, society is a complex social system that ensures the coexistence and
interaction of individuals. It is formed and developed within specific historical,
cultural, economic, and political contexts. This article explores the essence of society,
the factors influencing its formation, and its main philosophical characteristics.
Keywords: Society, conscious action, philosophical characteristics, essence of
society, human factor, historical development, moral norms.
Aбстрактный: На всех этапах истории человечества общество неизменно
являлось основным объектом научного и философского осмысления. С
философской точки зрения, общество — это сложная социальная система,
обеспечивающая совместное проживание и взаимодействие людей. Оно
формируется и развивается в определённых исторических, культурных,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
298
экономических и политических условиях. В данной статье раскрывается
сущность общества и его основные философские характеристики.
Ключевые
слова: Общество, сознательная деятельность,
философские особенности, сущность общества, человеческий фактор,
историческое развитие, нравственные нормы.
Kirish.
Jamiyat – bu odamlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar, munosabatlar, qadriyatlar va
me’yorlar tizimi asosida shakllangan tarixiy-huquqiy tuzilmadir. Falsafada jamiyat
inson faoliyatining mahsuli va mavjudlik shakli sifatida qaraladi. Inson tabiatdan farqli
o‘laroq, ongli mavjudot bo‘lib, u o‘z atrof-muhitini o‘zgartirishga qodirdir. Jamiyat esa
shu o‘zgarishlar, ongli harakat va ijtimoiy mehnat mahsulidir.
- Inson omilining ustuvorligi: Jamiyatning asosiy harakatlantiruvchi kuchi – bu
insonning o‘zi.
- Ijtimoiy munosabatlarning mavjudligi: Jamiyat a’zolari o‘rtasida siyosiy,
iqtisodiy, madaniy va axloqiy aloqalar bo‘ladi.
- Tarixiy rivojlanish: Har bir jamiyat o‘ziga xos tarixiy bosqichlarni bosib
o‘tadi.
- Mehnat va taqsimot: Jamiyatda mehnat taqsimoti mavjud bo‘lib, bu ijtimoiy
struktura va kasb-hunar tizimlarini shakllantiradi.
- Madaniyat va axloqiy me’yorlar: Har bir jamiyat o‘z madaniy qadriyatlariga
ega bo‘lib, ular ijtimoiy tartibni saqlashda muhim o‘rin tutadi.
- Dinamik va o‘zgaruvchan tizim: Jamiyat doimo rivojlanib, yangilanib boradi.
Turli falsafiy yo‘nalishlar jamiyat mohiyatini har xil izohlaydi. Masalan,
marksizm jamiyatni ishlab chiqarish usuli asosida tushuntiradi, ekzistensializm esa
individual inson taqdiri va erkinligini markazga qo‘yadi. Modernizm va
postmodernizm esa jamiyatni tafakkur, mad
Jamiyat
so'zi arabcha "jami’a" (
ةعامج
)
so'zidan kelib chiqqan bo'lib, bu "yig'ilish", "to'plam" yoki "birlashish" degan
ma'nolarni anglatadi.
Asosiy qism.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
299
Jamiyatning mohiyati
: Platon jamiyatni ideal davlat va uning qatlamlariga
bo‘lish asosida tushuntiradi. Uning fikricha, jamiyatda har bir individ o‘z vazifasini
bajarishi va har bir qatlam bir-biri bilan hamkorlikda ishlashi kerak. Ideal jamiyatda
adolat hukm suradi, chunki har bir shaxs o‘ziga mos bo‘lgan vazifani bajaradi.
Jamiyat va inson
: Aristotel uchun jamiyat — bu insonlarning o‘zaro aloqalari
va birgalikda yashash uchun zarur bo‘lgan ijtimoiy birlik. Jamiyatda tinchlik va
barqarorlikni ta'minlash uchun insonlar o‘zaro hamkorlik qilishlari kerak. Uning
fikricha, jamiyatda har bir individning o‘rni muhim, chunki bu birlikning to‘liq
ishlashini ta'minlaydi.
Jamiyatning mohiyati
: Hobbesning fikricha, jamiyat odamlar o‘rtasidagi
xavfsizlikni ta'minlash uchun kerak bo‘lgan tuzilma sifatida qaraladi. U "tabiat
holati"ni tartibsizlik va o‘zaro urush sifatida tasvirlaydi, shuning uchun kuchli davlat
va hukumat jamiyatni barqarorlashtirish uchun zarurdir.
Jamiyat va huquq
: Locke uchun jamiyatning asosiy maqsadi - shaxsiy
erkinlikni va mulk huquqlarini himoya qilishdir. U ijtimoiy shartnoma asosida davlatni
tashkil etishni va hukumatning faoliyatini faqatgina insonlarning huquqlarini himoya
qilishga qaratishni taklif qiladi.
Jamiyatning mohiyati
: Marx jamiyatni iqtisodiy sinfiy tuzilmalar orqali tahlil
qiladi. U jamiyatdagi adolatsizliklarni iqtisodiy va sinfiy munosabatlar orqali
tushuntiradi va inqilobiy o‘zgarishlarni talab qiladi. Marxning fikricha, jamiyatda
sinfiy kurashlar asosiy harakatlantiruvchi kuchda
Jamiyat va axloq
: Durkheim jamiyatning barqarorligi va rivojlanishini
ijtimoiy axloqiy qadriyatlar va normalar orqali tushuntiradi. U jamiyatda normalar va
an'analarning muvozanatini saqlash, ijtimoiy integratsiyani kuchaytirish orqali
barqarorlikni ta'minlash kerakligini ta'kidlaydi.
Jamiyat va hokimiyat
: Foucault jamiyatni hokimiyat va nazorat orqali
shakllangan tizim sifatida ko‘radi. U jamiyatda hokimiyatning turli shakllari (masalan,
institutsional va ijtimoiy nazorat) doimiy ravishda amalga oshiriladi deb hisoblaydi.
Foucault jamiyatdagi insonlar qanday qilib ijtimoiy nazoratga duchor bo‘lishlarini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
300
tahlil qiladi.
Jamiyat so'zi turli xil kontekstlarda quyidagi ma'nolarga ega bo'lishi
mumkin:
Ijtimoiy guruh
: Jamiyat, bir-biri bilan o‘zaro aloqada bo‘lgan, umumiy
manfaatlarga ega, bir-birini qo‘llab-quvvatlovchi va maqsadlariga intiluvchi odamlar
to‘plami sifatida tushuniladi.
Ijtimoiy tizim
: Jamiyat — bu ijtimoiy tuzilmalar, madaniyat, qonunlar,
axloqiy qadriyatlar, siyosiy va iqtisodiy munosabatlar tizimi bo‘lib, u o‘zining o‘ziga
xos tizimlarini yaratadi.
Madaniy muhit
: Jamiyatning ma’nosi, ba'zan, madaniyat va axloqiy
qadriyatlar tizimi sifatida ham ishlatiladi, chunki jamiyatda yashovchilar o‘z
madaniyatiga mos ravishda o‘z faoliyatlarini olib boradilar.
Shaxslar orasidagi o‘zaro aloqalar
: Jamiyat, shuningdek, odamlar o‘rtasidagi
o‘zaro aloqalar, munosabatlar va aloqalar tizimi sifatida tushuniladi. Bu aloqalar orqali
shaxslar o‘zaro yordam, o‘rganish, o‘zaro hurmat va hamkorlik qilishadi.
Ijtimoiy tuzilma
: Bu ma'no jamiyatni tashkil etuvchi ijtimoiy institutlar,
oilalar, tashkilotlar va guruhlar orasidagi tizimli munosabatlar sifatida ko'riladi.
Jamiyat — bu odamlarning o‘zaro aloqadorlikda bo‘lib, muayyan ijtimoiy
munosabatlar asosida yashaydigan tizimli va dinamik ijtimoiy tuzilma hisoblanadi. U
faqatgina shaxslarning yig‘indisi emas, balki maqsad, qadriyat, madaniyat va
tashkilotlangan munosabatlarga ega bo‘lgan murakkab ijtimoiy tizimdir.
Ijtimoiy mavjudotlarning tizimi
: Insonlar o‘z ehtiyojlarini faqat jamiyat
orqali qondira oladilar.
Tarixiy rivojlanish mahsuli
: Jamiyat doimiy harakat va o‘zgarishda bo‘ladi.
Mehnat va taqsimotga asoslangan
: Mehnat jamiyatni birlashtiruvchi asosiy
omillardan biridir.
Axloqiy, madaniy va huquqiy tartibotga ega
: Jamiyatda yashash uchun
muayyan qoidalar mavjud.
Xulosa
: Jamiyat – bu insoniyat mavjudligining ajralmas shakli bo‘lib, u doimiy
harakat va taraqqiyotda bo‘ladi. Falsafa jamiyatga chuqur tahliliy yondashib, uning
mohiyati, strukturasi va qonuniyatlarini anglashga yordam beradi. Jamiyatni anglash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
301
orqali biz inson, madaniyat, axloq va taraqqiyot haqida kengroq tasavvurga ega
bo‘lamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. "Falsafa tarixi" - Sharofiddin Nizomiddinov
Nashr qilingan joy: Toshkent,
O‘zbekiston Yil: 2015 Tavsif: Falsafaning rivojlanish tarixini o‘rganishga
bag‘ishlangan asar. Unda qadimiy falsafadan tortib zamonaviy falsafaga qadar bo‘lgan
jarayonlar tahlil qilingan.
2. "Falsafaning asosiy yo‘nalishlari" - Xamdamov M.
Nashr qilingan joy: Toshkent,
O‘zbekiston Yil: 2009 Tavsif: Falsafaning asosiy yo‘nalishlari, uning usullari va
metodologiyalari haqida ma'lumot beradigan ilmiy adabiyot.
3. "Falsafa va dunyoqarash" - Qodirov T.
Nashr qilingan joy: Toshkent,
O‘zbekiston Yil: 2003 Tavsif: Falsafa va dunyoqarashning asosiy tushunchalarini
o‘rganadigan asar. Bu kitobda falsafaning hayotdagi o‘rni va uning shaxsiy
dunyoqarashga ta'siri tahlil qilinadi.
4. "Falsafa va axloq" - To‘xtasinov M.
Nashr qilingan joy: Toshkent, O‘zbekiston
Yil: 2011 Tavsif: Falsafaning axloqiy jihatlarini o‘rganish. Bu kitobda falsafaning
axloq va etika bilan bog‘liqligi, shuningdek, axloqiy qadriyatlar va prinsiplar tahlil
etiladi.
5. "Falsafiy ta'limotlar tarixi" - Mirmuxamedov Sh.
Nashr qilingan joy: Toshkent,
O‘zbekiston Yil: 2012 Tavsif: Falsafiy ta'limotlar tarixiga oid batafsil ma'lumot beradi.
Kitobda antik davr falsafasidan tortib zamonaviy falsafiy ta'limotlargacha tahlil
etilgan.
6. "O‘zbekiston falsafasi" - Mirzayev A.
Nashr qilingan joy: Toshkent, O‘zbekiston
Yil: 2018 Tavsif: O‘zbekistonning falsafiy merosi va uning rivojlanishi haqida asar.
Kitobda o‘zbek falsafiy fikrining shakllanishi va taraqqiyoti yoritilgan.
7. "Ijtimoiy falsafa" - Usmonov A.
Nashr qilingan joy: Toshkent, O‘zbekiston Yil:
2010 Tavsif: Ijtimoiy falsafa va uning jamiyatdagi o‘rni haqida ilmiy tahlil. Jamiyat va
falsafaning bir-biriga ta'siri ko‘rsatilgan
