MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
254
ASAB TIZIMI VA STRESS FIZIOLOGIYASI: BOLALAR VA
O‘SMIRLAR UCHUN PSIXONEYROIMMUNOLOGIK TADQIQOTLAR
Ilmiy rahbar: Aliyeva Ra’no Amanullayeva
Ijtinoiy Fanlar, Pedagogika va Psixologiya
Kafedrasi o‘qituvchisi
Ulug‘bekova Zuhra O’tkirbek qizi
ADCHTI Ingliz filalogiyasi yo‘nalishi 2- bosqich talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada stress holatining bolalar va o‘smirlar
salomatligiga, xususan ularning asab va immun tizimi faoliyatiga ta’siri
psixoneyroimmunologik yondashuv asosida yoritilgan. Stress organizmda turli
fiziologik tizimlar orqali namoyon bo‘lib, ayniqsa hormonlar va immun hujayralar
faoliyatida sezilarli o‘zgarishlarga olib keladi. Bolalarda stressga nisbatan
sezuvchanlik yuqori bo‘lib, bu holat ruhiy va jismoniy salomatlikka ta’sir etadi.
Maqolada stressni baholash usullari, biologik markerlar orqali diagnostika, yoshga
xos reaktivlik, ijtimoiy omillarning roli va profilaktika choralari muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: Stress, asab tizimi, immun tizimi, o‘smirlar, bolalar,
psixoneyroimmunologiya, kortizol, interleykin, HPA o‘qi.
Kirish
Stress holatlari jamiyatda keng tarqalgan muammo bo‘lib, bolalar va o‘smirlar
ham ushbu xavfli omillarga duchor bo‘lmoqda. Yosh organizm stressga nisbatan
sezuvchanligi bilan ajralib turadi. Bu holat fiziologik tizimlarning, xususan markaziy
asab tizimi, gipotalamus-gipofiz-buyrakusti o‘qi (HPA), va immun tizim o‘rtasidagi
murakkab o‘zaro bog‘liqlik orqali namoyon bo‘ladi. Psixoneyroimmunologiya ushbu
o‘zaro ta’sirni tahlil qiluvchi fan bo‘lib, u stress va immunitet o‘rtasidagi bog‘liqlikni
chuqur o‘rganadi. Bolalar va o‘smirlar organizmida stressning qaysi darajada
o‘zgarishlarga olib kelishini aniqlash ularning ruhiy va jismoniy salomatligini
muhofaza qilishda muhim ahamiyatga ega.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
255
Material va metodlar
Tadqiqot Toshkent shahri va viloyatidagi maktab o‘quvchilari va
poliklinikaga murojaat qilgan sog‘lom va stress holatidagi bolalar ishtirokida olib
borildi. Umumiy 120 nafar 8–16 yosh oralig‘idagi ishtirokchilar 3 guruhga bo‘lindi:
past, o‘rta va yuqori stress darajasiga ega guruhlar.
Quyidagi material va metodlardan foydalanildi:
- Psixometrik baholash: Perceived Stress Scale (PSS), Strengths and Difficulties
Questionnaire (SDQ);
- Biologik namunalar: so‘lak (kortizol darajasi uchun), qon (interleykin-6, TNF-alfa,
CD4/CD8 nisbati);
- Asab tizimi faoliyatini baholash uchun yurak urish ritmi va EEG monitoring;
- Statistik tahlil: SPSS 26.0 dasturida ANOVA, t-test va regressiya tahlillari amalga
oshirildi.
Natija va muhokama
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, yuqori stress darajasiga ega bolalar va
o‘smirlarda kortizol darajasi 1,8–2,5 baravargacha ko‘tarilgan. Bu esa ularning HPA
o‘qi haddan ziyod faollashganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, ularning qonida
interleykin-6 va TNF-alfa ko‘rsatkichlari normadan yuqori bo‘lib, immun tizimda
surunkali yallig‘lanish holatlari mavjudligini ko‘rsatdi. Psixometrik testlar esa bu
guruhdagi bolalarda ruhiy beqarorlik, uyqu buzilishi va xavotir darajasining
yuqoriligini aniqladi. CD4/CD8 nisbati pasayganligi limfotsitlar faolligining
kamayganini ko‘rsatadi. Asab tizimi monitoringida esa yurak urishining tezlashishi,
vegetativ belgilar (terlash, qo‘l titrashi) va EEG da alfa ritmning kamayganligi qayd
etildi.
Yosh guruhlariga ko‘ra farqlar:
- 8–10 yoshdagi bolalarda vegetativ javoblar kuchli bo‘lsa,
- 11–13 yoshdagilarda kortizol ko‘rsatkichlari eng yuqori darajani tashkil etdi,
- 14–16 yoshdagi o‘smirlarda esa immun javob sustligi, ijtimoiy muhitga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
256
ta’sirchanlik kuchli ekani aniqlandi.
Bundan tashqari, ota-onaning ajralganligi, oiladagi nizolar, maktabdagi zo‘riqish va
internetdan haddan tashqari foydalanish stress omillari sifatida qayd etildi. Bu
holatlar stress-induktiv omillarni kamaytirish bo‘yicha kompleks yondashuvni talab
qiladi.
Xulosa
Olib borilgan tadqiqotlar natijasi shuni ko‘rsatadiki, bolalar va o‘smirlar
organizmi stressga nisbatan o‘ziga xos reaktivlikka ega. Stress holatlari markaziy asab
tizimi va immun tizim o‘rtasidagi muvozanatni buzadi. Kortizol, interleykin-6 kabi
markerlar yordamida stress darajasini baholash imkonini beradi. Stressni erta aniqlash,
psixologik yordam ko‘rsatish va ijtimoiy muhitni sog‘lomlashtirish orqali bolalar
salomatligini saqlash mumkin. Psixoneyroimmunologik yondashuv shifokorlar,
psixologlar va pedagoglar uchun muhim ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Sapolsky R.M. (2004). Why Zebras Don't Get Ulcers. Henry Holt & Company.
2. McEwen B.S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation:
central role of the brain. Physiol Rev.
3. Segerstrom S.C., Miller G.E. (2004). Psychological stress and the human immune
system: a meta-analytic study of 30 years of inquiry. Psychol Bull.
4. Glaser R., Kiecolt-Glaser J.K. (2005). Stress-induced immune dysfunction:
implications for health. Nat Rev Immunol.
5. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi (2023). Bolalar salomatligi
va ruhiy holatini baholash bo‘yicha klinik tavsiyalar.
6. Kholmurodova M., Sharipov A. (2021). Stressning immun tizimga ta’siri.
Toshkent tibbiyot jurnali.
