MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
153
UGLEVODLAR.
Chirchiq Shahar Politexnikumi Biologiya O’qtuvchisi
Xolbo’tayeva Zuxraxon Raimjonova
Annotatsiya: Uglevodlar (shakarlar, glitsidlar, carbohydrate) — oqsillar va
yogʻlar bilan bir qatorda odam, jonivorlar va oʻsimliklar organizmi hayot faoliyati
uchun zarur boʻlgan keng tarqalgan organik birikmalar guruhi. Organizmda
moddalar almashinuvi natijasida hosil boʻladigan energiya manbalaridan biri..
Kalit so’zlar: monosaxaridlar , polisaxaridlar, Glikoliz
Asosiy qism.
Polisaxaridlar esa shakarsimon (oligopolisaxaridlar) — disaxaridlar (biozalar),
trisaxaridlar, tetrasaxaridlar va noshakarsimon polisaxaridlardan iborat. Ular oddiy
uglevod (monosaxaridlar yoki monozalar) va murakkab uglevod (polisaxaridlar yoki
poliozalar) deb ham ataladi.
Mono va oligosaxaridlar — mol. massasi uncha yuqori boʻlmagan suvda
yaxshi eriydigan moddalar. Noshakarsimon uglevod ning molekular. massasi yuqori,
eritmalari faqat kolloid holida mavjud boʻladi. Noshakarsimon Uglevodlar. (kraxmal,
selluloza) katta miqdordagi monozalar molekulasidan tuzilgan.
Monozalar tuzilishi qator reaksiyalar yordamida aniqlangan, glyukoza vodorod
yodid HI bilan qaytarilganda 2-yodgeksan hosil qilishi, yengil sharoitlarda glyukoza
oksidlanganda glyukon kislotaga aylanishi, atsillanganda va alkillanganda 5 ta
gidroksil guruhi mavjud boʻlishi inobatga olinadi. Fruktozada glyukozadagi aldegid
guruhi oʻrnida keton guruhi boʻladi. Oddiy uglevod ga taalluqli monosaxaridlar suvda
yaxshi eriydigan optik faol kristall moddalar boʻlib, aksariyati shirin, qaytaruvchilik
xossasiga ega. Koʻp atomli aldegid va ketonospirtlar (koʻpincha ichki siklik
yarimatsetal shaklda) hisoblanadi. Bularga mansub oligosaxaridlar esa glikozid bogi
bilan bogʻlangan 2—10 monosaxariddan iborat. Disaxaridlarga kiradigan saxaroza,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
154
tregaloza, laktoza tabiatda keng tarqalgan. Oligosaxaridlarning koʻp sonli glikozidlari
(fiziologik faol moddalar) tibbiyotda qoʻllanadi.
Polisaxaridlar chiziqsimon yoki tarmoqlangan yuqori molekulali birikmalar
boʻlib, ular molekulalari glikozid bogʻi bilan bogʻlangan monosaxaridlardan tashkil
topgan.
Ular
zaxira
holdagi
uglevod —
kraxmal,
inulin,
glikogen,
gemitsellyulozalardir. Uglevod maʼlum oʻsimliklardagina koʻp toʻplanadi. Masalan,
lavlagida saxaroza, qoʻziqorinlarda mannit, kartoshkada kraxmal, paxtada sellyuloza
koʻp boʻladi. Uglevod organik kislotalar, koʻp atomli fenollar, oshlovchi moddalar,
antotsianlar, aminokislotalar, yogʻlar, oqsil va boshqalarga aylanadi. Uglevod
hayvonlar organizmi quruq massasining 2% ini tashkil etadi. Uglevodning 1 g 4,1 kkal
energiya berib, asosan, oʻsimliklardan olinadi. Bunday energiya anaerob, yaʼni glikoliz
va aerob yoʻl bilan hayvon organizmida sarflanadi. Nafas olishda taxminan 30 baravar
koʻp energiya ajraladi. Glikoliz jarayonida hosil boʻlgan sut kislotaning bir qismi
oksidlanadi, qolgan qismi esa energiya ajralishi hisobiga glikogenga sintezlanadi.
Oziq-ovqat tarkibini uglevodlar, yog'lar va oqsillar nuqtai nazaridan tushunish
ovqatlanish fanlari, oziq-ovqat mahsulotlarini etiketlash va dietani rejalashtirish uchun
asosiy
hisoblanadi.
Ushbu
makroelementlarning
aniq
tahlili
oziq-ovqat
mahsulotlarining ozuqaviy qiymatini baholash, me'yoriy me'yorlarga muvofiqligini
ta'minlash va iste'molchilarning tanlovini yo'naltirish uchun muhimdir. Ushbu maqola
uglevodlar, yog'lar va oqsillarni aniqlashga qaratilgan oziq-ovqat tarkibini tahlil
qilishda qo'llaniladigan metodologiyalarni o'rganadi va bu makronutrientlarning inson
ovqatlanishidagi ahamiyatini muhokama qiladi.
1. Oziq-ovqat tarkibi tahlilining ahamiyati
Oziq-ovqat tarkibi tahlili turli xil ilovalar uchun juda muhim bo'lgan oziq-ovqat
mahsulotlarining ozuqaviy tarkibi haqida batafsil ma'lumot beradi, jumladan:
Oziqlanish belgilari
:
To'g'ri etiketlash iste'molchilarga ma'lumotli dietani tanlashga yordam beradi
va mahsulotlar qonuniy talablarga javob berishini ta'minlaydi. Yorliqlar odatda aniq
analitik usullar bilan aniqlanishi kerak bo'lgan uglevodlar, yog'lar, oqsillar va boshqa
oziq moddalar miqdorini o'z ichiga oladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
155
Oziqlanishni rejalashtirish va tadqiqot
:
Oziqlanishni tadqiq qilish va dietani rejalashtirish dietani iste'mol qilish va
ovqatlanish holatini baholash uchun oziq-ovqat tarkibining aniq ma'lumotlariga
tayanadi. Ushbu ma'lumot parhez qoidalarini ishlab chiqish va parhez va salomatlik
o'rtasidagi munosabatni tushunish uchun juda muhimdir.
Oziq-ovqat sifatini nazorat qilish
:
Oziq-ovqat mahsulotlari tarkibini monitoring qilish oziq-ovqat sanoatida sifat
va barqarorlikni saqlashga yordam beradi. Bu mahsulotlar kutilgan oziqlanish
standartlariga javob berishini va tartibga soluvchi ko'rsatmalarga muvofiqligini
ta'minlaydi.
2. Uglevodlar tarkibini tahlil qilish usullari
Uglevodlar, jumladan shakar, kraxmal va tolalar inson ratsionidagi asosiy
energiya manbai hisoblanadi. Oziq-ovqat mahsulotlaridagi uglevod miqdorini aniqlash
uchun bir qancha analitik usullar qo'llaniladi:
Xulosa:
Uglevod sanoat va xalq xoʻjaligi, farmatsevtika va tibbiyot, oziq-
ovqat sanoati va boshqa sohalar uchun xam muhim xom ashyo manbaidir. Bijgʻish
mahsulotlari, oʻnlab xil kislotalar, dori-darmonlar, toʻqimachilik sanoatining asosiy
xom ashyolari — sellyuloza, qogʻoz, tolalar, plastmassalar ham uglevoddan foydalanib
tayyorlanadi. Portlovchi moddalar, kinotasmalar, pergament, gummiarabik va boshqa
ham shular jumlasiga kiradi.
Foydalanilgan adbiyotlar ro’yxati:
1.
© Mohirdev 2024. Barcha huquqlar himoyalangan.
2.
Ushbu
maʼlumotlaridan foydalanilgan.
