MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
131
MUTAFAKKIRLARINING ILMIY-IJODIY MEROSIDAN XALQ
TARBIYASI VA AVLODLAR VORISLIGIDA FOYDALANISH”
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Pedagogika
fakulteti pedagogika yo‘nalishi 2-kurs talabasi
Tursunova Mohinur Jo’rabek qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Pedagogika
fakulteti pedagogika yo‘nalishi 2-kurs talabasi
Hamdamova Intizora Shuhratovna
Annotatsiya Mazkur maqolada mutafakkirlarning ilmiy-ijodiy merosining xalq
tarbiyasi va avlodlar vorisligini shakllantirishdagi ahamiyati tahlil qilinadi.
Mutafakkirlarning asarlari va g‘oyalari yosh avlodni tarbiyalashda, milliy qadriyatlar
va axloqiy me'yorlarni o‘rgatishda katta o‘rin tutadi. Alisher Navoiy, Zahiriddin
Muhammad Bobur, Mirzo Ulug‘bek, Mahmud Kashg‘ariy kabi buyuk
mutafakkirlarning asarlari o‘quvchilarga ijtimoiy mas'uliyat, vatanparvarlik va ilmiy
tafakkur kabi qadriyatlarni singdirishda samarali vosita hisoblanadi. Maqola
shuningdek, mutafakkirlarning ilmiy merosini o‘rganish va uni yoshlar tarbiyasiga
tatbiq etish orqali milliy madaniyat va an'analarni saqlash, ijtimoiy barqarorlikni
ta'minlash va avlodlar o‘rtasida uzviy bog‘liqlikni mustahkamlash mumkinligini
ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar MutafakkirlarIlmiy-ijodiy meros Xalq tarbiyasi Avlodlar vorisligi
Alisher Navoiy Zahiriddin Muhammad Bobur Mahmud Kashg‘ariy Milliy qadriyatlar
Axloqiy me'yorlar Vatanparvarlik Tarbiyaviy ahamiyati Madaniy meros Zamonaviy
tarbiya
Абстрактный В статье анализируется значение научного и
творческого наследия мыслителей в воспитании народа и формировании
преемственности поколений. Труды и идеи мыслителей играют значительную
роль в воспитании подрастающего поколения, обучении его национальным
ценностям и нравственным нормам. Труды великих мыслителей, таких как
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
132
Алишер Навои, Захириддин Мухаммад Бабур, Мирзо Улугбек и Махмуд Кашгари,
являются эффективными инструментами для привития учащимся таких
ценностей, как социальная ответственность, патриотизм и научное
мышление. В статье также показано, что, изучая научное наследие
мыслителей и применяя его в воспитании молодежи, можно сохранить
национальную культуру и традиции, обеспечить социальную стабильность,
укрепить связь поколений.
Ключевые слова МыслителиНаучное и творческое наследие Народное
образование Преемственность поколений Алишер Навои Захириддин Мухаммад
Бабур Махмуд Кашгари Национальные ценности Моральные нормы
Патриотизм Образовательное значение Культурное наследие Современное
образование
Abstract This article analyzes the importance of the scientific and creative
heritage of thinkers in the education of the people and the formation of the succession
of generations. The works and ideas of thinkers play a significant role in educating the
younger generation, teaching national values and moral standards. The works of such
great thinkers as Alisher Navoi, Zahiriddin Muhammad Babur, Mirzo Ulugbek,
Mahmud Kashgari are an effective tool for instilling in students values such as social
responsibility, patriotism and scientific thinking. The article also shows that by
studying the scientific heritage of thinkers and applying it to the education of young
people, it is possible to preserve national culture and traditions, ensure social stability
and strengthen the ties between generations.
Keywords ThinkersScientific and creative heritage Public education
Succession of generations Alisher Navoi Zahiriddin Muhammad Babur Mahmud
Kashgari National values Moral norms Patriotism Educational significance Cultural
heritage Modern education
Kirish
Har bir millat o‘z tarixi va madaniyatini mustahkamlashda ulug‘
mutafakkirlarining ilmiy-ijodiy merosidan foydalanishga alohida e'tibor beradi. Bu
meros nafaqat xalqning ma'naviy qadr-qimmatlarini saqlash, balki uning tarbiyasi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
133
axloqiy me'yorlarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Zotan, mutafakkirlarning
asarlari, fikrlari va qarashlari avloddan-avlodga o‘tar ekan, jamiyatning ijtimoiy-
axloqiy rivojlanishida yuksak rol o‘ynaydi.
Xalq pedagogikasi asrlar davomida avlod-ajdodlarimizning axloqiy, ma’rifiy
shakllanishi va kamolotida muhim o‘rin tutgan. Chunonchi, xalq o‘zining ma’naviy-
ma’rifiy, badiiy-estetik qarashlari, falsafiyaxloqiy tushunchalari, hayotiy, ta’lim-
tarbiyaviy xulosalarini xalq pedagogikasida aks ettirgan. Xalq pedagogikasining
muhim yo‘nalishi milliy tarbiyani amalga oshirishdir, muhim xususiyatlaridan biri esa
millatga xos bo‘lgan xususiyatlarning saqlanishini ta’minlash sanaladi. Shuni qayd
etish kerakki, xalq pedagogikasidagi pedagogik qarashlar, allomalarimiz tomonidan
ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil etish va o ‘qituvchining insoniy fazilatlari va kasbiy
tayyorgarligi xaqidagi bildirilgan fikrlar hozirgi kunda ham o‘z qimmatini
yo'qotmagan. Insoniyat jamiyatining barcha bosqichlarida barkamol shaxsni voyaga
yetkazish dolzarb muammolardan biri bo`lib kelgan. Xalqimiz pedagogik
qarashlarining tahlili bu borada juda boy ma’naviy - ma’rifiy meros mavjudligini
ko‘rsatadi. Demak, bo‘lg‘usi pedagogik kadrlami xalqimizning ta’lim-tarbiya
nazariyasi va amaliyoti bo‘yicha to‘plagan boy ma’naviy-ma’rifiy meros va pedagogik
qarashlari bilan tanishtirish ulaming kasbiy-pedagogik tayyorgarligini orttirishga
zamin tayyorlaydi. Xalq pedagogikasining asosiy tadqiqot ob’ekti xalqimizning
axloqiy, ta’lim-tarbiyaviy qarashlari bo'yicha to‘plangan boy ma’naviyma’rifiy meros
va pedagogik g'oyalari bilan tanishtirish jarayoni sanaladi. Mazkur jarayonda
quyidagilar o‘rganiladi: -xalqimizning ma’naviy-ma’rifiy va milliy qadriyatlari; -
oilada farzand tarbiyasi, tarbiya metodlari, usul va vositalari; -o ‘zbek xalqining
axloqiy me’yorlari, muomala madaniyati; -xalq pedagogikasida tabiat va inson
munosabatlari, sogiom turmush tarzining aks etishi; - buyuk mutafakkirlaming
pedagogik g‘oyalari; - xalq og‘zaki ijodi va dostonlaming tarbiyaviy ahamiyati;
, marosimlar, an’analar, udumlar, xalq o‘yinlari va o ‘yinchoqlarining
tarbiya vositasi sifatidagi o‘mi; -xalq pedagogikasida diniy ta’limotlar; -xalq
pedagogikasida xalq amaliy san’ati, hunarmandchiligi va h. Xalq pedagogikasi
fanining asosiy maqsadi - bo‘lg‘usi pedagogik kadrlarda pedagogik tafakkumi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
134
shakllantirish va kengaytirish, xalqimizning o ‘qitish jarayonini tashkil etish va tarbiya
nazariyasi bo‘yicha to‘plangan boy ma’naviy-ma’rifiy merosi va pedagogik qarashlari,
ta’limiy-tarbiyaviy imkoniyatlari bilan tanishtirish orqali ularning kasbiy-pedagogik
tayyorgarligini orttirishdir. Fanning vazifalari - xalq pedagogikasining ta’lim-tarbiyaga
oid boy tajribasi, tarbiya usullari, insoniy fazilatlar va qadriyatlar, xalq
pedagogikasining sharqona va turkona an’analari, ta’lim-tarbiya jarayonlarining xalq
og'zaki ijodida, milliy urf-odatlarda, diniy ta’limotlarda ifodalanish masalalarini o
‘rganish hamda kelajak avlodga uning mazmun-mohiyatini tushuntirishdan iborat.
O‘zbek xalqining o ‘tmishdagi tarixiy tajribasi, ma’naviy, madaniy, ijtimoiy hayoti,
oilada farzand tarbiyasi bilan bog'Iiq masalalarni ilmiy jihatdan to‘la bilish uning
kelajakdagi taraqqiyot yo‘lini aniq belgilab beradi. Zero, o‘z elining murakkab tarixini,
etnik xususiyatlari va pedagogik g‘oyalarini aniq bilish ma’naviy barkamollikni
ta’minlovchi bir omildir.
Mutafakkirlarning Ilmiy-Ijodiy Merosi va Uning Ahamiyati
Mutafakkirlar ilmiy-ijodiy merosi jamiyatni rivojlantirishda asosiy omil bo‘lib,
ular o‘z asarlarida milliy qadriyatlar, axloqiy tamoyillar, ijtimoiy mas'uliyat, adolat,
tenglik kabi g‘oyalarni ilgari suradilar. Masalan, Alisher Navoiy, Mirzo Ulug‘bek,
Mahmud Kashg‘ariy, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi buyuk mutafakkirlarning
asarlari nafaqat o‘z davrining, balki hozirgi kunda ham o‘quvchilarni tarbiyalashda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Alisher Navoiy, o‘z asarlarida insoniy qadriyatlar, adolat, samimiylik va
vatanparvarlik kabi tushunchalarni keng yoritgan. U, shuningdek, insonni yuqori
axloqiy me'yorlar bilan tarbiyalashning ahamiyatiga alohida e'tibor qaratgan. Uning
«Xamsa» asari – o‘rta asrlarning eng yuksak adabiy yodgorliklaridan biri bo‘lib, unda
insonning ahloqiy va ma'naviy tarbiyasiga oid ko‘plab fikrlar mavjud.
Zahiriddin Muhammad Bobur esa, o‘zining "Boburnoma" asarida tarix,
siyosat, falsafa va axloqiy qadriyatlarni muhim deb hisoblagan. Bobur o‘z xalqini,
madaniyatini, tarixini sevgan va shu g‘oyalarga asoslanib, o‘z asarlarini yaratgan.
Ushbu asarlar Kelajak avlod uchun mustahkam poydevor bo`la oladi. Chunki yosh
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
135
avlodni vatanpar ma`rifatparvar komil inson qilib tarbiyalashimiz uchun ushbu
asarlarning o`rni beqiyosdir.
Shu o`rinda Prezidentimiz ham bu masalada o`zlarining fikrlarini bildirib
o`tganlar “Bolalarimizni birovlarning qo’liga berib qo’ymasdan, ularni o’zimiz
tarbiyalashimiz lozim. Buning uchun yoshlarimiz bilan ko’proq gaplashish, ularning
qalbiga quloq solish, dardini bilish, muammolarini yechish uchun amaliy ko’mak
berishimiz kerak. Bu vazifalarni amalga oshirishda biz asrlar mobaynida shakllangan
milliy an’analarimizga, ajdodlarimizning boy merosiga tayanamiz”.
Xalq Tarbiyasida Mutafakkirlar Merosidan Foydalanish
Xalq tarbiyasi – bu milliy qadriyatlar, an'analar, odatlar va axloqiy me'yorlar
asosida o‘quvchilarni shakllantirish jarayonidir. Bu jarayonda mutafakkirlarning
ilmiy-ijodiy merosidan foydalanish, yosh avlodni ulug‘ insoniyat qadriyatlariga
yo‘naltirishda samarali vosita bo‘ladi. Xalq tarbiyasini shakllantirishda quyidagi
mutafakkirlar merosidan foydalanish imkoniyatlari mavjud:
Alisher Navoiy o‘zining asarlarida insoniyatni har tomonlama rivojlantirishni,
ijtimoiy mas'uliyatni, vatanparvarlikni targ‘ib qildi. Tarixiy va falsafiy asarlari orqali
u yoshlarni mustahkam axloqiy pozitsiyalarda tarbiyalashga chaqirdi. Uning asarlarida
millatning ma'naviy va axloqiy rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan qadriyatlar yoritilgan.
Hozirgi kunda Navoiyning fikrlarini o‘rganish, yosh avlodni ma'naviy va axloqiy
jihatdan yetuk qilib tarbiyalashda yordam beradi.
Abu Rayhon Beruniy insoniyat tarixida birinchilardan bo’lib bolalarni kichik
yoshidan mehnat qilishga o’rgata borish, kattalar mehnatini e’zozlaydigan qilib
tarbiyalash, bolani ilm va kasbga o’rgatish oilaning diqqat markazida bo’lishi kerakligi
haqida fikr bildirgan. Alloma oilada boshlangan mehnat tarbiyasini maktabda ta’lim
bilan birga hunar o’rgatishga bog’lab davom ettirish lozimligini alohida ta’kidlagan.
Mirzo Ulug‘bek ilm-fan va madaniyatni rivojlantirish borasida buyuk ishlarga
imzo chekkan. Uning asarlarida ilmiy tafakkur, astronomiya va matematikaga bo‘lgan
qiziqish, ayniqsa yoshlar tarbiyasida muhimdir. Ulug‘bekning ilmiy yondashuvini
o‘rganish yoshlarni mantiqiy fikrlash va ilmiy izlanishlarga undaydi. O‘quvchilarda
ilmiy-ijodiy yondashuvni rivojlantirish uchun uning merosidan foydalanish mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
136
Mahmud Qoshg’ariy “Devoni lug’atit turk” asarida ―Ilmli, aqlli odamlarga
yaxshilik qilib so’zlarini tingla. Ilmlarni, hunarlarni o’rganib, amalga oshir‖, deydi.
Allomaning ushbu fikri kishilarni mehnat qilishga, yaxshilikka undaydi, yomonlikni
qoralaydi. Ilm va hunar sohiblarini e’zozlab, kishilarni ulardan ibrat olishga chaqiradi‖
. Sohibqiron Amir Temur o’z saltanatida yirik mehnat taqsimoti negizida
mustaqil soha bo’lib ajralib chiqqan hunarmandchilik – to’qimachilik, yog’och va tosh
o’ymakorligi, gilam to’qish, sopol, metall buyumlar tayyorlash kabi sohalarni yanada
rivojlantirishga hamda dehqonchilik, chorvachilik va savdoga katta ahamiyat qaratgan.
Shu sababli ijtimoiy hayotda yangidan-yangi kasb-hunarlarning paydo bo’lishiga
imkoniyat yaratilgan, ommaviy ishsizlikka yo’l qo’yilmagan
Yuqorida keltirib o`tilgan bobokalonlarimiz xalqning ma`naviy barkamolikka
erishshiga ularning ruhan sog`lom bulishiga ko`maklashadi. Shuningdek
bobokalonlarimiz yoshlarning yoshligidanoq kasbga yo`naltirish ularning
qiziqishlaridan kelib chiqib tanlah kerak ekanligini guvohi bo`lamiz. Shunday ekan
maktablarda ham yosh avlod o`quvchlariga ko`makchi ular tug`ri yo`l tanlashlariga
yordam berishimiz lozim.
Xulosa
Mutafakkirlarning ilmiy-ijodiy merosi xalq tarbiyasi va avlodlar vorisligini
shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Ularning asarlari, g‘oyalari va axloqiy
o‘gitlari yoshlarni ma'naviy yetuk, mas'uliyatli va vatanparvar shaxslar sifatida
tarbiyalashda keng qo‘llanilishi lozim. O‘zbek mutafakkirlarining ilmiy-ijodiy
merosini o‘rganish va uni yoshlar tarbiyasiga tatbiq etish orqali avlodlar orasidagi
madaniy va axloqiy bog‘lanishni mustahkamlash mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Xasanov, R. (2018). Milliy qadriyatlar va mutafakkirlar merosi. Tashkent:
National Publishing House.
2.
Bobur, Z. M. (2020). Boburnoma. Tashkent: Fan.
3.
Navoiy, A. (2017). Xamsa. Tashkent: Akademnashr.
4.
Mirzo Ulug‘bek. (2015). Astronomiya va ilmiy meros. Tashkent: TDPU.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
137
5.
Haydarov A. Inson kamoloti va milliy-ma’naviy qadriyatlar. T.: Muharrir, 2008
y
6.
Xusniddin, Milinorov, and Mavlonova Malika. "Bo’lajak o’qituvchilarni kasbiy-
pedagogik tayyorlash jarayonida kommunikativ kompetentsiyalarini rivojlantirish
metodikasi."
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
7 (2024): 296-304.
7.
Хushmatovich, Milinorov Xusniddin. "Pedagogik faoliyat jarayonida bo ‘lajak
pedagoglarni
raqamli
texnologiyalardan
foydalanish
samaradorligini
oshirish."
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
7 (2024): 305-312.
8.
Милиноров, Хусниддин Хушматович, and П. М. Жалолова. "ПРОЦЕСС
ОРГАНИЗАЦИИ
РАЗВИТИЯ
КОМПЕТЕНЦИЙ
В
ВЫСШЕЙ
ШКОЛЕ."
Proceedings of International Conference on Modern Science and Scientific
Studies
. Vol. 3. No. 5. 2024.
9.
Anatolyevna, Boyarkina Yulia, Sokhibov Akram Rustamovich, and Milinorov
Khusniddin Khushmatovich. "EDUCATIONAL TOURISM AS A POTENTIAL FOR
THE DEVELOPMENT OF THE REGION."
Web of Teachers: Inderscience
Research
2.6 (2024): 185-189.
10.
Milinorov, XX va DN Eshmuratova. “O’ZBEK URNAVALARI,
MAROSIMLARI VA ODAMLARINI SHAXS TARBIYoTIDAGI O’RNI”.
Web of
Teachers: Inderscience Research
2.5 (2024): 205-209.
11.
Djamalov A. Raqamli pedagogika asoslari. – Toshkent: “Innovatsiya”, 2023
12.
.Khamraeva, M. (2019). Tarbiya fani va uning o‘quvchilarga ta'siri. Journal of
Pedagogical Sciences, 45(2), 30-35.
