MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
32
DASTGOHLI RANGTASVIRDA MILLIY AN’ANAVIY
OBRAZLARNING BADIIY IFODASI
Amrullayeva Oysha Azamat qizi
– Buxoro davlat universiteti
san’atshunoslik fakulteti Dastgohli rangtasvir yo‘nalishi 12-1 rt-21 guruhi talabasi
(Buxoro, O’zbekiston).
Anotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekistonning rang-barang madaniy merosi
va milliy an’analarining dastgohli rangtasvirdagi badiiy talqini tahlil etiladi. Milliy
obraz tushunchasi, an’anaviy kiyim-kechaklar, urf-odatlar, xalq og‘zaki ijodining
san’at asarlarida aks etish tamoyillari o‘rganiladi. Rassomlar ijodidagi milliy ruh,
estetik qadriyatlar, tarixiy va etnografik motivlar orqali tasvirlangan badiiy timsollar
namunalari asosida fikr yuritiladi. Maqolada milliy identitetni saqlash va tasviriy
san’at orqali uni asrlar osha davom ettirish imkoniyatlari ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
dastgohli rangtasvir, milliy obraz, an’ana, urf-odat, timsollar,
estetik ifoda, badiiy tafakkur, milliy identitet.
Kirish.
Har bir xalqning tarixiy xotirasi va ma’naviy olami uning badiiy
merosi orqali namoyon bo‘ladi. O‘zbek xalqining boy milliy madaniyati, urf-odatlari,
kiyim-kechaklari, me’moriy yodgorliklari, oila va jamiyatdagi qadriyatlari –
bularning barchasi san’atning muhim ilhom manbaiga aylangan. Ayniqsa, dastgohli
rangtasvir san’atida bu obrazlarning aks etishi milliy o‘zlikni saqlash va estetik
qadriyatlarni rivojlantirishda beqiyos ahamiyatga ega.
Dastgohli rangtasvirda rassomlar milliy obrazlar orqali nafaqat tashqi
go‘zallikni, balki xalqning ichki ruhiy holati, tarixiy xotirasi va estetik qarashlarini
ham aks ettiradilar. Milliylik va badiiylik uyg‘unlashgan asarlar bugungi avlodga
nafaqat san’at namunasi sifatida, balki ma’naviy meros sifatida ham xizmat qiladi.
Milliy obraz tushunchasi va uning san’atdagi aks ettirilishi
Milliy obraz – bu ma’lum bir xalqning tarixiy, madaniy, diniy va urf-
odatlariga asoslangan badiiy timsollar yig‘indisidir. U inson hayot tarzini, fikrlash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
33
dunyosini, estetik qarashlarini umumlashtirilgan holda tasvirlaydi. Bunday obrazlar
ko‘pincha:
An’anaviy kiyimlar;
Xalq udumlari (to‘y marosimlari, mehnat bayramlari);
Mahalliy me’morchilik detallarida;
Ayollar va erkaklarning roli;
Afsonaviy va tarixiy shaxslar misolida namoyon bo‘ladi.
Dastgohli rangtasvirda bu obrazlar orqali rassom xalqning estetik mezonlarini
va tarixiy-madaniy manzarasini ochib beradi.
Milliy an’analar va ularning obraz sifatidagi talqini
O‘zbek san’atida milliy obrazlar ko‘pincha an’anaviy to‘y marosimlari, xalq
bayramlari, qadimiy hunarmandchilik an’analari bilan bog‘liq holda ifodalanadi.
Masalan, ayol obrazida doimiy elementlar sifatida do‘ppi, atlas ko‘ylak, zardo‘zlik
elementlari tasvirlanadi. Bunday obrazlar go‘zallik, or-nomus, matonat, fidoyilik
timsoliga aylanadi.
Erkak obrazlarida esa ko‘pincha do‘ppi, belbog‘, salla, chopon kabi milliy
kiyimlar bilan birga, hunar egalari – kulol, zargarlik, dehqonlik kabi mehnat kishilari
timsollari ustuvorlik qiladi.
Shuningdek, “Navro‘z”, “Chillaxonadan chiqish”, “Ko‘pkari”, “Guli aytish”,
“To‘y tantanasi” kabi marosimlar sahnalari ko‘plab rassomlarning ilhom manbaiga
aylangan.
Milliy obrazlarning rang va forma orqali badiiy talqini
Milliy obrazlarni yaratishda rassomlar rang va forma vositalaridan badiiy
maqsadda keng foydalanadilar. O‘zbek rangtasvirida iliq ranglar – qizil, sariq, to‘q
sariq, jigarrang kabi ohanglar milliylikni kuchaytiruvchi vosita sifatida qo‘llaniladi.
Ayniqsa, ayol obrazlarida atlas, adras, karmon, zardo‘zi kabi milliy matolarni
tasvirlashda rangning hissiy kuchi alohida ahamiyatga ega.
Formaning soddaligi, joylashtirishdagi statik muvozanat, markaziy obraz
atrofida kompozitsion tuzilma yaratilishi rassomga milliylikni aniq va ravshan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
34
ifodalash imkonini beradi. Rangtasvirda fon elementlarida ko‘pincha an’anaviy
naqshlar, me’moriy elementlar (mehtar ayvonlari, gumbazlar) aks ettiriladi.
Tarixiy va zamonaviy rassomlar ijodida milliy obrazlar
O‘zbekiston san’atida bir qator rassomlar milliy obrazlar mavzusiga chuqur
yondashgan. Jumladan:
Ural Tansiqboyev
– o‘zbek dehqonlari, to‘y sahnalari, tabiat
manzaralari orqali xalq hayotini tasvirlagan.
Chingiz Ahmarov
– milliy madaniyat, adabiyot va teatr obrazlarini
rangtasvirga tadbiq qilgan.
Raxim Ahmedov
– xalq hunarmandchiligi va ayollar obrazlarini o‘ziga
xos badiiy uslubda ifodalagan.
Zamonaviy rassomlar orasida ham milliylikka tayanilgan obrazlar keng
tarqalgan. Ularda an’anaviy timsollar postmodernist yondashuvlar bilan boyitilib,
yangi talqinda aks ettirilmoqda.
Dastgohli rangtasvirda milliy obrazlar orqali estetik tarbiya
Bunday asarlarning ta’limiy va tarbiyaviy ahamiyati ham beqiyosdir. Ular
orqali yosh avlod:
o‘z xalqining tarixini va madaniyatini tanlaydi;
milliy g‘urur va iftixor tuyg‘usini his qiladi;
badiiy did va estetik qarashlarini shakllantiradi;
tasviriy san’at orqali mustaqil fikrlashga o‘rganadi.
Milliy obrazlar bilan ishlash rassomlik ta’limining ajralmas qismidir. Bu
yo‘nalishda amaliy mashg‘ulotlar, etnografik kuzatuvlar, xalq ijodi namunalarini
o‘rganish alohida ahamiyat kasb etadi.
Xulosa
Milliy an’anaviy obrazlar dastgohli rangtasvirda faqat bezakli yoki nostaljik
element sifatida emas, balki ma’naviy-estetik, tarixiy-madaniy timsol sifatida alohida
o‘rin egallaydi. Rassomlar ularni zamonaviy badiiy tafakkur vositalari bilan
uyg‘unlashtirib, xalq ruhiyatining teran qatlamlarini ko‘rsatishga erishmoqdalar.
Bunday obrazlar orqali nafaqat xalqning tarixiy qiyofasi, balki uning bugungi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
35
davrdagi madaniy-milliy qadriyatlari ham aks ettiriladi. Demak, dastgohli
rangtasvirda milliy obrazlar xalqning o‘zligini saqlash va uni san’at orqali davom
ettirishning kuchli vositasidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Ашрафханова Г.
Ранг тасвир назарияси ва методикаси
. – Т.:
Аkademnashr, 2020.
2.
Эргашев Ш.
Тасвирий санъатда композиция ва бадиий образ
. – Т.: San’at,
2019.
3.
Саидов А.
Ўзбек халқ амалий санъати
. – Т.: Фан, 2015.
4.
Камолова З.
Миллийлик ва замонавийлик тасвирий санъатда
. // "San’at"
jurnali, 2022. №4.
5.
Бенуа А.Н.
Основы живописи
. – М.: Искусство, 2003.
6.
Назарова Г.
Badiiy obraz va estetik tafakkur
. – Т.: O‘qituvchi, 2021.
7.
Рустамова М.
O‘zbekiston rassomlari ijodida milliy obrazlar talqini
. – Т.: Ilm,
2022.
8.
UNESCO.
Visual Arts and Cultural Identity
. – Paris, 2018.
