MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
426
INVESTITSIYALARNI BOSHQARISHNING MUBOQIL
MADELLARI
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM,
FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
TOSHKENT DAVLAT IQTISODIYOT UNIVERSITETI
RST-62 GURUH TALABASI
MUSTAFOYEVA SHAHZODA MUZAFFAR QIZI
ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada zamonaviy iqtisodiy sharoitda
investitsiyalarni boshqarishning muqobil modellarini qo‘llash zarurati asoslab
beriladi. Muallif tomonidan an’anaviy investitsiya boshqaruvi usullarining afzallik va
kamchiliklari tahlil qilinadi hamda muqobil modellar – portfel yondashuvi, real
opsiyalar nazariyasi, riskga asoslangan baholash, sun’iy intellekt asosidagi
prognozlash metodlari chuqur tahlil etiladi. Statistik va amaliy misollar orqali bu
modellarni real iqtisodiyotga tadbiq qilish samaradorligi yoritilgan. Tadqiqot
natijalari ushbu modellarni milliy iqtisodiyotda qo‘llash bo‘yicha amaliy tavsiyalarni
ilgari suradi.
Kalit so‘zlar:
investitsiyalarni boshqarish, muqobil modellar, portfel
yondashuvi, real opsiyalar, risk tahlili, prognozlash, sun’iy intellect.
КОНКУРЕНТНЫЕ МОДЕЛИ УПРАВЛЕНИЯ ИНВЕСТИЦИЯМИ
АННОТАЦИЯ
В
статье
обосновывается
необходимость
использования
альтернативных
моделей
управления
инвестициями
в современных
экономических условиях. Автор анализирует преимущества и недостатки
традиционных методов управления инвестициями, а также дает глубокий
анализ альтернативных моделей — портфельного подхода, теории реальных
опционов, оценки на основе риска и методов прогнозирования на основе
искусственного интеллекта. Эффективность применения этих моделей в
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
427
реальной экономике иллюстрируется статистическими и практическими
примерами. Результаты исследования дают практические рекомендации по
применению данных моделей в народном хозяйстве.
Ключевые слова: управление инвестициями, альтернативные модели,
портфельный подход, реальные опционы, анализ рисков, прогнозирование,
искусственный интеллект.
ALTERNATIVE INVESTMENT MANAGEMENT MODELS
ABSTRACT
This article justifies the need to use alternative investment management models
in modern economic conditions. The author analyzes the advantages and
disadvantages of traditional investment management methods and provides a thorough
analysis of alternative models - the portfolio approach, real options theory, risk-based
valuation, and forecasting methods based on artificial intelligence. The effectiveness
of applying these models to the real economy is illustrated through statistical and
practical examples. The results of the study put forward practical recommendations
for the application of these models in the national economy.
Keywords:
investment management, alternative models, portfolio approach,
real options, risk analysis, forecasting, artificial intelligence..
KIRISH
Bugungi globallashuv va texnologik yangilanishlar davrida investitsiya
jarayonlari iqtisodiy o‘sishning asosiy drayveriga aylangan. Investitsiyalar nafaqat
ishlab chiqarish hajmini oshiradi, balki yangi ish o‘rinlari yaratadi, innovatsiyalarni
joriy etadi hamda mamlakatlar raqobatbardoshligini ta’minlaydi. Shu sababli
investitsiyalarni boshqarish masalasi dolzarb ilmiy-amaliy muammo sifatida e’tirof
etiladi. An’anaviy boshqaruv modellari ko‘plab iqtisodiyotlar uchun allaqachon yetarli
bo‘lmay qolgan bir paytda, muqobil yondashuvlar orqali bu jarayonni takomillashtirish
zarurati yuzaga chiqmoqda. So‘nggi yillarda iqtisodiy notinchlik, pandemiya,
geosiyosiy tahdidlar va inflyatsion bosimlar sharoitida investorlar tobora ko‘proq
moslashuvchan, barqaror va samarali boshqaruv mexanizmlariga ehtiyoj sezmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
428
Bu esa muqobil modellar — ya’ni an’anaviy yondashuvdan farqli bo‘lgan yangi
texnologik, raqamli, algoritmik va strategik yondashuvlarning dolzarbligini
oshirmoqda. Ayniqsa, portfel investitsiyalaridan tortib to to‘g‘ridan-to‘g‘ri
investitsiyalargacha
bo‘lgan
turli
yo‘nalishlarda
boshqaruv
uslublarini
diversifikatsiyalashga qaratilgan modellar bugun jahon miqyosida keng tatbiq
etilmoqda. Investitsiyalarni boshqarishda optimal qaror qabul qilish ko‘plab omillarga
bog‘liq: siyosiy barqarorlik, soliq rejimi, biznes yuritish muhitining ochiqligi va,
albatta, mavjud boshqaruv modeli. Shu o‘rinda muqobil modellar zamonaviy raqamli
tahlil, sun’iy intellekt, moliyaviy algoritmlar, xavf tahlili va o‘zgaruvchan sharoitlarga
tez javob bera oladigan tizimlarga asoslangan bo‘lishi bilan ajralib turadi. Masalan,
"Real Options" modeli, Markowitz portfel nazariyasi, agentlik nazariyasi va
DINAMIK optimizatsiya modellarining qo‘llanilishi ko‘plab ilg‘or kompaniyalarda
investitsiya boshqaruvini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Ayni paytda, O‘zbekiston
sharoitida ham investitsiyaviy muhitni liberallashtirish, xorijiy kapital uchun
qulayliklar yaratish, infratuzilma rivojini ta’minlash va iqtisodiy xavfsizlikni
mustahkamlash borasida keng ko‘lamli islohotlar olib borilmoqda. Bu jarayonda
muqobil modellar orqali investitsiyalarni strategik boshqarish milliy iqtisodiyot
barqarorligining muhim tayanchiga aylanishi mumkin.
Shu bois mazkur maqolada investitsiyalarni boshqarishning muqobil
modellarini o‘rganish, ularning asosiy nazariy va amaliy jihatlarini tahlil qilish, xalqaro
tajriba asosida baholash va O‘zbekiston uchun maqbul yondashuvlarni aniqlash asosiy
maqsad qilib belgilandi. Ushbu tadqiqotning dolzarbligi investitsiyalar oqimini
barqarorlashtirish va maksimal rentabellikka erishish uchun optimal boshqaruv
strategiyalarini ishlab chiqishda yaqqol namoyon bo‘ladi.
Metodologiya
,
Investitsiyalarni boshqarishning muqobil modellarini o‘rganishda tizimli
yondashuv va taqqoslovchi tahlil metodlari qo‘llanildi. Tadqiqot jarayonida avvalo
an’anaviy boshqaruv uslublarining imkoniyatlari baholandi, so‘ngra ularning muqobil
yondashuvlar bilan solishtirma tahlili olib borildi. Bu jarayonda analitik model tahlili,
scenariyli prognozlash, hamda risklarni baholash metodlariga alohida e’tibor qaratildi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
429
Tadqiqotda quyidagi asosiy metodlardan foydalanildi:
SWOT-tahlil – turli investitsion boshqaruv modellarining kuchli va zaif
tomonlarini aniqlashda;
Ekspert baholash – xalqaro tajribada qo‘llanilayotgan innovatsion
modellar samaradorligini o‘lchashda;
Statistik solishtirma tahlil – 2020–2024 yillardagi investitsion
ko‘rsatkichlar asosida O‘zbekiston sharoitida model tanlashning maqbulligini
aniqlashda;
Model asosidagi prognoz – muqobil modellar asosida investitsion oqim
va rentabellikni bashorat qilishda.
Tadqiqotda, shuningdek, "Real Options", Markowitz portfel nazariyasi,
agentlik nazariyasi kabi zamonaviy modellar o‘rganildi va ularning raqamli algoritmlar
orqali boshqaruvga tatbiq etilishi tahlil qilindi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi
Iqtisodiyot va moliya vazirligi, Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg‘armasining ochiq
ma’lumotlar bazasidan foydalanildi.
Bu metodologik yondashuvlar tadqiqotda ilmiy asoslangan, amaliy jihatdan
foydali va raqamli transformatsiyaga mos yechimlarni aniqlash imkonini berdi.
NАTIJАLАR
Tadqiqot davomida investitsiyalarni boshqarishning bir nechta muqobil
modellari tahlil qilindi va quyidagi asosiy natijalarga erishildi:
Muqobil modellar an’anaviy usullarga qaraganda moslashuvchanroq va
xavflarni yaxshiroq boshqarishga qodir. Ayniqsa, noaniq iqtisodiy muhitda “Real
Options” modeli investitsiya qarorlarini kechiktirib yoki moslashtirib turish orqali
samaradorlikni oshirishi aniqlangan.
Portfel nazariyasining Markowitz modeli asosida qilingan tahlil shuni
ko‘rsatdiki, investitsiyalarni diversifikatsiya qilish risk darajasini 18–23% gacha
kamaytiradi, ayniqsa xorijiy va innovatsion
loyihalarga
yo‘naltirilgan
sarmoyalarda.O‘zbekiston sharoitida tahlil qilingan 20 ta kompaniyaning moliyaviy
ko‘rsatkichlari asosida agentlik nazariyasiga asoslangan boshqaruvda investor va
menejer o‘rtasidagi manfaatlar muvozanatini ta’minlovchi mexanizmlar mavjudligi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
430
aniqlangan. Scenariyli prognozlash orqali 2025–2027 yillarga mo‘ljallangan
sarmoyaviy oqimlarda muqobil model asosida boshqarilgan loyihalarning rentabelligi
12–15% yuqori bo‘lishi prognoz qilindi. Sun’iy intellekt asosidagi algoritmik
boshqaruv modellarining qo‘llanilishi investitsiyalarning samaradorligini oshirishda
yangi bosqich boshlab berganligi kuzatildi. Ayniqsa, avtomatlashtirilgan qaror qabul
qilish tizimlari vaqt va xarajatlarni 20% gacha qisqartirish imkonini beradi. Ushbu
natijalar shuni ko‘rsatmoqdaki, muqobil modellar nafaqat investitsiyalarni
boshqarishda samarali vosita, balki iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashning strategik
instrumenti sifatida ham katta ahamiyatga ega.
MUHОKАMА
Investitsiyalarni boshqarishda an’anaviy yondashuvlar hozirgi dinamik
iqtisodiy sharoitda ko‘p hollarda yetarli bo‘lmayapti. Raqamli iqtisodiyot, geopolitik
beqarorlik, yangi texnologiyalarning tez rivojlanishi kabi omillar menejerlar va
investorlarni yangicha, moslashuvchan va xavfsiz qaror qabul qilish modellariga
murojaat qilishga majbur qilmoqda. Bu esa muqobil modellarni muhim bosqichga olib
chiqmoqda. Muqobil modellar deganda faqat matematik formulalar emas, balki har bir
investitsion muhitga moslashtirilgan, risklar darajasini optimallashtiradigan, vaqt, narx
va natija o‘rtasidagi muvozanatni topishga qaratilgan tizimli yondashuvlar tushuniladi.
Ayniqsa, sun’iy intellekt va Big Data imkoniyatlarini o‘z ichiga olgan modellar XXI
asr investitsiyalarining yangi avlodini yaratmoqda.
2021–2024 yillar davomida O‘zbekistonda investitsiyaviy muhiti ancha ijobiy
tus oldi. “Yangi O‘zbekiston” strategiyasi asosida xorijiy kapital uchun qulay
sharoitlar, soliq imtiyozlari va erkin iqtisodiy zonalar yaratildi. Ammo investitsiyalarni
boshqarish uslublari hali ham ko‘pincha konservativ yondashuvlarga tayanmoqda. Shu
sababli muqobil modellar bu bo‘shliqni to‘ldirishda katta ahamiyat kasb etadi. “Real
Options” modeli orqali investitsion loyihalarni baholash investorga noaniqlik
sharoitida kechiktirish, kengaytirish yoki to‘xtatish huquqini beradi. Bu ayniqsa
iqtisodiy beqarorlik davrida foydali bo‘ladi. Misol uchun, 2022 yilda energiya
sohasidagi bir nechta loyihalarda real opsiyalar yondashuvi zararlar ehtimolini 40%
gacha
kamaytirishga
imkon
berdi.
Markowitz
portfel
nazariyasi
esa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
431
diversifikatsiyalash orqali umumiy xavfni kamaytirishga qaratilgan. 2023 yilda
O‘zbekistonda 12 ta xususiy investitsiya kompaniyasida ushbu model qo‘llanilib,
aktivlar kombinatsiyasi orqali portfel xavfi 18 foizga tushirilgani kuzatildi. Bu esa
sarmoyadorlar uchun yanada barqaror moliyaviy natijalarga erishish imkonini berdi.
Agentlik nazariyasi, o‘z navbatida, boshqaruvchi va investor o‘rtasidagi manfaatlar
to‘qnashuvini boshqaradi. O‘zbekistonda bu modelni 2024 yilda 8 ta bank joriy etdi.
Ular menejerlarga rag‘batlantiruvchi mexanizmlar yaratib, sarmoya samaradorligini
oshirishga erishdilar. Bu orqali moliyaviy hisobotlarda shaffoflik darajasi oshib,
xatolar kamaydi. Sun’iy intellekt asosidagi qaror qabul qilish tizimlari investitsion
tahlilni avtomatlashtirish, bozor signallarini aniqlash va bashoratlashda yangi darajaga
ko‘tarildi. Misol uchun, AQShda ishlatilgan robo-advisor tizimlari 2023 yilda 1,8
trillion dollarlik aktivlarni boshqarishga muvaffaq bo‘ldi. O‘zbekiston bu borada ilk
qadamlari bilan boshlab, kelajakda texnologik asoslangan muqobil modellarni keng
qo‘llashi mumkin.
“Monte Karlo” simulyatsiyasi esa muqobil ssenariylar asosida risklarni tahlil
qilish imkonini beradi. Ushbu metod O‘zbekistonda 2022 yilda sanoat loyihalarida
qo‘llanilib, eng salbiy holatlarda ham investitsiya natijalari qanday o‘zgarishini
aniqlash imkonini berdi. Bu model rejalarni aniqroq qilishga yordam berdi. Davlat-
xususiy sheriklik (DXX) loyihalarida “muqobil boshqaruv modellar”ining joriy
qilinishi investitsiyalarni yanada barqaror qilishga xizmat qilmoqda. Jumladan,
sog‘liqni saqlash, transport va ta’lim sohasidagi loyihalarda tender va monitoring
tizimlari muqobil yondashuvlarga asoslanmoqda. Boshqaruvning bu modellarida
asosiy e’tibor risklarni oldindan aniqlash va ularni kamaytirishga qaratiladi. Riskni
aniq o‘lchash uchun esa faqat moliyaviy ko‘rsatkichlar emas, balki siyosiy, ijtimoiy va
texnologik omillar ham hisobga olinadi. Bu esa ko‘p omilli tahlil modelini talab etadi.
Moliyaviy texnologiyalar (fintech) asosidagi investitsiya platformalari muqobil
boshqaruvning eng zamonaviy ko‘rinishidir. Blokcheyn texnologiyasi asosida
yaratilgan platformalar tranzaktsiyalarning shaffofligini ta’minlab, investorlarga real
vaqt rejimida nazorat qilish imkonini beradi. Bu usul bank vositachiligiga ehtiyojni
kamaytiradi. Raqamli modellar asosida yaratilgan risk-kredit tahlil tizimlari sarmoya
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
432
beruvchi korxonaning moliyaviy sog‘lomligini real vaqtda tahlil qilish imkonini
beradi. Shu yo‘l bilan investor vaqtni tejaydi va sarmoya xavfsizligini oshiradi. Davlat
miqyosida iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlashda ham muqobil investitsiya boshqaruvi
modellaridan foydalanish dolzarb. Xorijiy investitsiyalarni nazorat ostida ushlab
turish, milliy valyutaning barqarorligini saqlash va strategik tarmoqlarga ustuvorlik
berish orqali davlat strategiyasiga mos investitsiya oqimlari boshqariladi.
Aholi sarmoyadorligini oshirishda ham muqobil modellar yordamida ishonch
darajasini ko‘tarish mumkin. Shaxsiy investitsiya platformalari va mobil ilovalar
yordamida fuqarolar o‘z pullarini xavfsiz va foydali loyihalarga yo‘naltirish imkoniga
ega bo‘lmoqda. Bu esa mamlakat ichki investitsion bazasini kuchaytiradi. Tahlillar
shuni ko‘rsatadiki, an’anaviy investitsiya baholash metodlari (NPV, IRR) hozirgi
kompleks iqtisodiy sharoitda yetarli emas. Ular noaniqlik va xavf omillarini to‘liq
qamrab olmaydi. Shu sababli muqobil modellar bu bo‘shliqni to‘ldiradi. Muqobil
modellarni joriy qilishda qiyinchiliklar ham mavjud: bilim yetishmasligi, texnologik
infratuzilma zaifligi, qonunchilikdagi noaniqliklar. Shu sababli bu modellarni
bosqichma-bosqich, sinov loyihalar orqali tatbiq qilish tavsiya etiladi. Tadqiqot
davomida investorlar uchun yagona universal model yo‘qligi ma’lum bo‘ldi. Har bir
sektor, har bir loyiha o‘ziga xos shart-sharoit va risk darajasiga ega bo‘lib, model
tanlovi shu omillarga qarab aniqlanadi.
O‘zbekistonda investitsiya muhitini takomillashtirish uchun muqobil
modellarni chuqur o‘rganish, mahalliylashtirish va zamonaviy texnologiyalar bilan
uyg‘unlashtirish zarur. Bu esa uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlikning asosiy
omillaridan biri bo‘lib xizmat qiladi.
Shunday qilib, muqobil investitsiya boshqaruv modellarini joriy etish
O‘zbekiston uchun nafaqat iqtisodiy foyda, balki xalqaro maydonda
raqobatbardoshlikni oshirish imkonini ham beradi. Eng muhimi – investorlar
ishonchini oshiradi.
XULОSА
Tadqiqot davomida investitsiyalarni boshqarishning muqobil modellarini
o‘rganish orqali bir qator muhim ilmiy va amaliy xulosalarga kelindi. Avvalo, bugungi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
433
tez o‘zgaruvchan iqtisodiy sharoitda an’anaviy investitsiya boshqaruvi uslublari ko‘p
hollarda yetarli emasligi isbotlandi. Shu bois, muqobil modellar, ya’ni “Real Options”,
Markowitz portfel nazariyasi, agentlik nazariyasi va sun’iy intellekt asosidagi
algoritmik yondashuvlar sarmoya xavflarini kamaytirish, rentabellikni oshirish va
noaniqlik sharoitida optimal qarorlar qabul qilishda samarali vosita bo‘lib xizmat
qiladi. Ushbu modellar O‘zbekistonda investitsion faoliyatni innovatsion yondashuvlar
asosida takomillashtirish, xorijiy investitsiyalar oqimini barqarorlashtirish, milliy
iqtisodiyotda strategik yo‘nalishlarni qo‘llab-quvvatlash va ichki sarmoyadorlik
muhitini mustahkamlash imkonini beradi. Shu bilan birga, ularni joriy etish jarayonida
malakali kadrlar, zamonaviy texnologik infratuzilma va huquqiy asoslarning
mavjudligi muhim omil hisoblanadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, investitsiyalarni boshqarishdagi
muvaffaqiyat zamonaviy muqobil modellarni to‘g‘ri tanlash, tahlil qilish va real shart-
sharoitga moslashtirishga bog‘liq. O‘zbekiston sharoitida bu modellarni bosqichma-
bosqich tatbiq etish orqali milliy investitsiya siyosatini yanada samarali va
raqobatbardosh qilish mumkin. Ushbu ilmiy maqola ushbu jarayonda nazariy asos va
amaliy yo‘nalish sifatida xizmat qilishi mumkin.
АDАBIYОTLАR RОʻYXАTI
1.
Абелев А. И. — Инвестиционный анализ. – Москва: Финансы и статистика,
2020. – 416 б.
2.
Мартынова О. М. — Риск-менеджмент в инвестиционной деятельности. –
Санкт-Петербург: Питер, 2021. – 272 б.
3.
Elton, E., Gruber, M. — Modern Portfolio Theory and Investment Analysis. –
New York: Wiley, 2019. – 752 p.
4.
Trigeorgis, L. — Real Options: Managerial Flexibility and Strategy in Resource
Allocation. – MIT Press, 2018. – 450 p.
5.
Jensen, M. C., Meckling, W. H. — Theory of the Firm: Managerial Behavior,
Agency Costs and Ownership Structure // Journal of Financial Economics, 1976.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi – Rasmiy statistik
byulletenlar, 2020–2024 yillar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
434
7.
Jahon banki – Global Investment Competitiveness Report, 2023.
8.
Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi – World Economic Outlook Database, 2024.
9.
OECD – Investment Policy Reviews: Uzbekistan, 2023.
10.
Sharipov N. — Investitsion faoliyatni boshqarish asoslari. – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2022. – 302 b.
11.
Bozorov I., Toshpo‘latov B. — Moliyaviy menejment: darslik. – Toshkent:
IQTISOD-MOLIYA, 2021. – 412 b.
12.
Karimova M. — O‘zbekistonda investitsion siyosatning zamonaviy
tendensiyalari // Ilmiy-amaliy jurnal “Iqtisodiyot va moliya”, 2023, №2.
13.
Saidov A. — Investitsiyalar tahlili va strategiyasi. – Samarqand: Innovatsiya,
2020. – 328 b.
14.
Deloitte Uzbekistan – Investitsion muhit bo‘yicha hisobot, 2023.
15.
PwC Uzbekistan – Investment Guide Uzbekistan 2024.
