MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
111
TURKIYADA MUHOJIRLAR TA’LIMI: TARIXI, MUAMMOLARI
VA YECHIMLARI
O’zbekiston Milliy universiteti
“Jahon tarixi” kafedrasi magistranti
Abdishukurov Behzod
Annotatsiya:Ushbu maqola Turkiyada muhojir bolalarning ta’limi bilan
bog‘liq tarixiy jarayonlarni o‘rganadi. Xususan, Suriyada 2011-yilda boshlangan
fuqarolik urushi natijasida Turkiyaga ko‘chib kelgan muhojirlarning farzandlari
uchun yaratilgan ta’lim sharoitlari, qonunchilikdagi o‘zgarishlar, hukumat siyosati va
amaliy choralar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: Inkluziv ta’lim, muvaqqat o‘quv markazlari, Bola huquqlari
konvensiyasi, elektron maktab tizimi, intellektual zaxira, gender tengsizlik.
XXI asrda mintaqaviy ziddiyatlar, urushlar va siyosiy beqarorliklar dunyo
miqyosida millionlab insonlarning majburiy migratsiyasiga sabab bo‘ldi.
Xususan,Suriyada ichki urushlar boshlanganidan so‘ng 2011-yilda Turkiyaga
qochqinlarning dastlabki guruhi ko‘chib keldi. Keyingi yillarda ularning sonining
mutassil ortib borganini ko‘rishimiz mumkin. 2023-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra,
Turkiyada umumiy muhojirlar soni 5 million atrofida bo‘lib, ular yashagan o‘lkalarini
tark etib, Turkiyadan boshpana topganlar. Turkiya, o‘zining strategik geografik
joylashuvi, tarixiy tajribasi va xalqaro majburiyatlari asosida bu muhojirlarni qabul
qilish vazifasini oldi. Ushbu migratsiya to‘lqinining eng muammoli qatlamini esa
bolalar tashkil etardi. Tarixiy nuqtai nazardan qaralganda, muhojirlarning ta’lim olish
huquqi faqat ijtimoiy masala emas, balki uzoq muddatli milliy xavfsizlik, ijtimoiy
integratsiya va taraqqiyot bilan bog‘liq dolzarb muammolardan biridir.
Barcha bolalar teng qadrlanadigan va baholanadigan muhit yaratish inkluziv
ta’liming asosidir. Inkluziv ta’limda ijtimoiy farqlarga qaramasdan, maktablardagi
hamma o‘quvchilar maktab jamoasining bir qismi hisoblanadi va ular buni his qilishlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
112
lozim. Turkiya uchun muhojirlarning ta’limi inkluziv ta’limning muhim bo‘g‘ini
hisoblanadi. Shu boisdan, barcha o‘quvchilar darslarga birga qo‘shilishini va ular sifatli
ta’lim olishi uchun maktablar, sinflar o‘quv dasturlarini qanday isloh qilinishi hisobga
olinishi ahamiyatlidir. Bundan maqsad o‘quvchilar orasidagi ijtimoiy, jismoniy va
etnik farqlari muammo emas, aksincha ta’limni boyitish uchun imkoniyat sifatida
ko‘rilishi maqsadga muvofiq. Albatta, bunday yonashuvni amaliyotga tatbiq qilish
biroz zamon oladi.
Insonning hayotida ta’lim, ta’limning asosida esa boshlang‘ich ta’lim muhim
rol o‘ynaydi. Bolalar ham bu davrda dastlabki muvaffaqiyatlariga erishadilar. O‘qish-
yozish va hisoblash kabi nazariy bilimlar bilan birga o‘z fikrlarni ifoda qilish
ko‘nikmalarini ham shakllantiradilar. Muloqot qilish qobiliyatlari ular bilan yaqin
munosabatda bo‘lish bilan rivojlantiriladi. Turkiyada tahsil olayotgan muhojir
bolalarning sinfdoshlari bilan kirishib ketishlari uchun o‘qituvchining yondashuvlari
va munosabatlari ahamiyatlidir. Shu boisdan boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari va
tarbiyachilarining vazifalari e’tiborga molikdir.
Mamlakatga ko‘chib kelgan o‘quvchilarning ta’limda yutuqlarga erishishi
uchun sinflarda bir nechta o‘zgartirishlar qilinishi maqsadga muvofiq. O‘qituvchilar
o‘quvchilarning barcha ma’suliyatlarini zimmalariga olishlari, ularga har tomonlama
yordam berishlari va qo‘llab quvvatlashlari joizdir
1
. Amerikalik pedagog Jeyms A.
Banksning fikricha, inkluziv ta’limda o‘qituvchilar o‘quvchilar bilan teng munosabat
o‘rnatishi va ular bilan yaqin aloqada bo‘lishi muhim. Sinfda o‘quvchilar o‘zlarini
bemalol ko‘rsatishlari uchun erkin muhit yaratishlari zaruriy choralardan biridir.
Albatta bunday muhit yaratish uchun o‘qish-o‘rgatish munosabatlari sog‘lom yo‘lga
qo‘yilishi talab etiladi. O‘quvchilar qanchalik qobiliyatli bo‘lmasin, agar ular muloqot
bilan bog‘liq muammolarni yengga olmasalar, bor salohiyatlarini namoyon qila
olmaydilar. Uzoq davrlardan beri, muloqot va muloqotsizlik insoniyat oldida turgan va
yechimini topmagan masaladir. Bu borligida huzur keltiradi, yo‘qligida esa ulkan
muammolarga sabab bo‘ladi. Ayniqsa, ta’lim sohasida qurilgan muloqot ba’zi
1
Uçuş, Y. D. (2016). Dezavantajlı Çocukların Velilerine Uygun Olarak Hazırlanan.
e-International Journal
of Educational Research
, 25.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
113
o‘quvchilarning hayotida chuqur iz qoldiradi. Shu sababdan o‘qituvchilar o‘quvchilar
bilan bo‘lgan munosabatlarida nihoyatda e’tiborli bo‘lishlari zaruriy shartlardan
biridir.
Shuning uchun Turkiyada barcha o‘quvchilar uchun teng imkoniyatlar bera
oladigan inkluziv ta’limni rivojlantirish uchun jiddiy qadamlar tashlanmoqda.
Yuqorida buning uchun o‘qituvchilarning xizmatlari nihoyatda muhim ekanligi haqida
fikr yuritdik. Ammo ko‘chib kelgan bolalarning yangi muhitgako‘nikishdagi
qiyinchiliklari farqli til va ma’daniyat hukmron mamlakatda tahsil olishni boshlashi va
bu mamlakatning bolalari bilan bir sinfdan joy olishlarining kutilgan natijasidir.
Albatta bu sinfdagi muhitga bevosita o‘z ta’sirini o‘tkazadi va boshqa bir til va
ma’daniyatdan kelgan bolalarga dars berish uchun o‘qitilmagan o‘qituvchilar uchun
ham bu yangi muammo keltirib chiqarishi mumkin. Boshida o‘quvchilarning
o‘zlashtirishi past bo‘lishi bu normal holat. Biroq, migrant o‘quvchilarni o‘qitishda
yetarli tajribaga ega bo‘lmagan o‘qituvchi ularning muammolarini hal qilaman deb,
sinfdagi boshqa o‘quvchilarning o‘zlashtirishlarini pasayishiga sabab bo‘lishi
mumkin.Bu muammoning yechimi sifatida chet ellik bolalarga ta’lim berayotgan
o‘qituvchilar uchun qisqa davrlik tayyorlov kurslari tashkil etish maqsadga muvofiq.
Turkiya juda katta iqtisodiy salohiyatga ega bo‘lishiga qaramay, suriyalik
muhojirlarning farzandlarini qisqa fursatda sifatli ta’lim bilan ta’minlay olmasdi. O‘z
tarixiy qadriyatlariga ega bu davlat ularni o‘z holiga ham tashlab qo‘ya olmasdi va bu
uning xalqaro obro‘yiga ham jiddiy putur yetkazardi. Shu boisdan hukumat
bosqichma-bosqich muhojirlarning hayotini tartibga solish yo‘lidan bordi. Ular uchun
sifatli inkluziv ta’lim yaratish buning bir qismi edi.
Dastlab buni amalga oshirish uchun o‘zga yurtdan kelgan o‘quvchi mavjud
bo‘lgan sinflarda o‘qituvchilar va o‘quvchilar duch kelgan muammolarni tahlil etilishi
lozim edi. Sinfda o‘quvchilarga mahalliy o‘quvchilar bilan teng imkoniyatlar
bermasdan bunday ta’limni yaratish imkonsiz. Albatta bunday vaziyatda o‘qituvchidan
o‘quvchilarni baholashda har tomonlama o‘ylab ko‘rish talab etilardi. Shu bilan
birgamigrant o‘quvchini Turkiya ta’lim tizimiga moslashtirish va uni jamiyatga yetuk
kadr sifatida taqdim etish uchun olib borilgan har qanday tadqiqot e’tiborga olinishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
114
zarur edi. Chunki bunday tadqiqotlar Turkiyada yashayotgan muhojir bolalarning
ta’lim olishidagi muammolarini aniqlash va ularni bartaraf etishga xizmat qilardi.
Dastlab turk hukumati muhojirlarning oqimini vaqtincha deb o‘yladi, shu
sababdan ularga “mehmon”dek munosabatda bo‘ldi. Jiddiy qarorlar qabul
qilmadi.Ammo
Suriyadagi
urushlarning
uzoq
davom
etishi
ma’lum
bo‘lgach,muhojirlarning huquqi 2014-yilda 6458-sonli Chet elliklar va Xalqaro
Himoya qonuni(YUKK)ning Vaqtincha himoya qilish bandi bilan belgilab qo‘yildi
2
.
Albatta, bu chet elliklarning huquqini himoya qilish uchun vaqtincha chora edi.
Muhojirlarning yashash sharoitlarini tartibga solish uchun vazirliklar va davlat
tashkilotlarining hamkorligi yo‘lga qo‘yildi. Favqulodda vaziyatlar Vazirligi (AFAD),
Ichki ishlar vazirligi huzurida Immigratsiya boshqarmasi (GİGM), Sog‘liqni saqlash
vazirligi, Mehnat va ijtimoiy himoya vazirligi huzurida Oila va Ijtimoiy islohotlar
boshqarmasi bu masala uchun javobgar davlat muassasalari etib belgilandi
3
. Yuqorida
aytilganidek, hukumat suriyaliklarning kelishini vaqtincha holat sifatida baholagan,
shu boisdan ularning bolalariga turk tilini o‘qitish o‘rniga arab tilida ta’lim berishni
ma’qul ko‘rgan. Lekin urush cho‘zilishi oydinlashgach, hukumat migrantlarning ta’lim
olishi uchun yangi yechimlar izlashga majbur bo‘ldi.
2013-yilda chet ellik bolalar uchun ahamiyatli qarorlar qabul qilindi. Shu yili
26-sentabrda Suriyalik va boshqa chet ellik o‘quvchilarga oid yo‘riqnoma ishlab
chiqildi
4
. Mana shu yili 23-sentabrda 2014/21 sonli “Migrantlar uchun ta’lim
xizmatlari” haqidagi yo‘riqnoma bilan suriyalik bolalarning ta’lim olish huquqlari
kafolatlandi. Chet ellik bolalarga davlat maktablarida va muvaqqat o‘quv markazlarida
ta’lim olish huquqi berildi. Vaqtincha himoya guvohnomasi va o‘zining fuqarolik
passportidagi raqami bilan Turkiyadagi boshlang‘ich, o‘rta maktablari, litsey,
universitet, xalq ta’lim markazlari va davlat maktablarida o‘qish imkoniyatiga ega
2
UNESCO. (2009).
Policy guidelines on inclusion in education.
Fransiya: Birlashgan Millatlar Tashkiloti,
20.
3
Coşkun İ ve Emin, M. (2016).
Suriyelerin Eğitiminde Yol Haritası: Fırsatlar ve Zorluklar.
Ankara: SETA
Yayınları, 40-45.
4
Apak, H. (2014). Suriyeli göçmenlerin kente uyumları: Mardin örneği.
Mukaddime Dergisi
, 55-73.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
115
bo‘ldilar
5
. 2016-2017-o‘quv yilidan boshlab Turkiyada istiqomat qilayotgan migrant
bolalarning sifatli ta’lim olish huquqi davlat nazoratiga olindi. 2016-yildan e’tiboran
chet ellik bolalar turk bolalarida mavjud bo‘lgan barcha huquqlardan foydalanishni
boshladilar va tengqurlari bilan birga ta’lim olmoqdalar.
Hukumat Suriyada bo‘lib o‘tgan urushlar natijasida Turkiyaga kelgan barcha
insonlarning ehtiyojlarini qondirishga harakat qildi. Turkiya BMTning Bola huquqlari
konvensiyasi
6
ni imzolagan 142 davlatdan biri hisoblanadi. Shu boisdan suriyalik
bolalarning tili, dini, irqi, etnik kelib chiqishidagi farqlarga qaramay, mamlakatda
yashayotgan muhojir bolalar qonuniy nuqtai nazardan turk bolalar bilan teng huquqqa
ega bo‘ldilar.
Muhojir bolalarni o‘qitish uchun Milliy ta’lim vazirligi Bir umrlik ta’lim
boshqarmasi tomonidan “Migratsiya va Favqulodda ta’lim bo‘limi” tuzilgan. Chet ellik
bolalarning ikki xil ta’lim yo‘li bor edi. Birinchi ta’lim yo‘lida bolalar davlat
maktablarida turk tilidagi o‘quv dasturi asosida ta’lim oladilar. Ikkinchisida,
o‘quvchilar muvaqqat o‘quv markazlarida o‘z ona tillarida tahsil oladilar. Migrant
o‘quvchilarga berilgan chet ellik guvohnomasi (yabancı tanıma belgesi)bilan barcha
davlat maktablarida o‘qiy oladilar. Davlat maktablarida chet ellik o‘quvchilar turk
o‘quvchilari ega bo‘lgan barcha huquqdan foydalana oladilar va bog‘chadan boshlab
o‘rta maktab oxiriga qadar elektron maktab tizimidan ro‘yxatdan o‘tishlari mumkin.
Inkluziv ta’lim beriladigan maktablarda o‘quvchilarning muvaffaqiyat hisini
tuyishlariga imkon berilishi lozim. Bu maktablarda tahsil olgan bolalarga davlatning
intellektual zaxirasi kabi munosabatda bo‘lish, ularning ustozlari, ota-onalari va
sinfdoshlariga ham alohida hurmat ko‘rsatish maqsadga muvofiq.
Turkiya maktablarida muhojir bolalar duch kelgan va hozirgacha to‘liq
yechimini topmagan muammolar ham mavjud bo‘lib ular quyidagilardan iborat:
Darslarga ishtirok eta olmaslik:
Lagerlarda transport xizmarlarining yo‘lga
5
Watch, H. R. (2015). Türkiye'deki Suriyeli Mülteci Çocukların Eğitime Erişiminin Önündeki Engeller Kayıp
Nesil Olmalarını Önlemek, 34-42.
6
Uçuş, Y. D. (2016). Dezavantajlı Çocukların Velilerine Uygun Olarak Hazırlanan.
e-International Journal
of Educational Research, 23
.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
116
qo‘yilmaganligi, gender tengsizlik va qizlarning erta turmushga berilishi.
O‘qituvchilar yetishmasligi
: Turkiyada chet elliklarga ta’lim beradigan o‘qituvchilarni
tayyorlaydigan muassasalarning taqchilligi. O‘lkadagi ozchiliklar orasida ta’lim bera
oladigan insonlarning yo‘qligi ham bu muammoning asosiy sabablaridan biri.
Til
muammosi:
Chet ellik o‘quvchilarning Turk tilini, o‘qituvchilarning arabcha va boshqa
muhojir o‘quvchilarning tilini bilmasligi natijasida o‘quv qo‘llanmalarini topilishi
qiyinlashmoqda, shu boisdan til inkluziv ta’limdagi dolzarb muammolardan biri
hisoblanadi.
Infratuzilmaning yo‘qligi:
Chet ellik o‘quvchilar ta’lim olishi uchun
ajratilgan binolar har doim ham talab darajasida emas. Davlat tashkilotlari va xususiy
korxonalar o‘rtasida muloqotning to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilmaganligi vaziyatni
chigallashtirmoqda.
O‘quv dasturlari va darsliklar muammosi:
Sinfdagi o‘quvchilar
sonining ko‘pligi, darsliklar va o‘quv qurollarining yetishmasligi ham ta’limdagi jiddiy
to‘siqlardan biri hisoblanadi.
Kambag‘allik va bolalarning mehnatga jalb qilinishi:
Muhtoj oilalar bolalarini maktabga yuborish o‘rniga ishlatishga majbur bo‘lmoqdalar.
Bolalarning darslarga qatnashmasdan ko‘chalarda tilanchilik yoki hammollik qilish
holatlari uchrab turibdi.
Jamiyatga ishonmaslik
: Muhojirlar bolalarining maktablarda
mahalliy o‘quvchilar tomonidan kamsitilishi, haqorat qilinishi va sig‘dirilmasligidan
xavotir olganlari sababli ularni o‘qishga yuborishni xohlamayaptilar.
Yuqoridagi muammolarning ba’zilari inkluziv ta’limdagi infratuzilma va
moddiy-texnik baza bilan bog‘liq. Bu muammolarni bartaraf etish hukumatdan siyosiy
iroda talab qiladi. Insonlarning ijtimoiy muammolari bartaraf qilinsa, bolalarning
o‘qishga e’tibori ijobiy tomonga o‘zgaradi. Ammo muammolar vaqtida bartaraf
qilinmas ekan, ularning soni ortib boradi, bu holat vaziyatni yanada
murakkablashtiradi. Maktabning ijtimoiy funksiyasi bolalar va oilalar bilan muloqot
qilish uchun nihoyatda ahamiyatli. Chet ellik bolalarning darslarga faol qo‘shilishi
uchun maktab oila va jamiyat o‘rtasidagi ziddiyatlarni hal qilishni o‘z zimmasiga olishi
lozim. Bu uning ijtimoiy funksiyalaridan biri. Marmara Universiteti professori Dr.
Yasemin Özkanning fikriga ko‘ra, o‘quvchilarning boshidan kechirayotgan
muammolarini hal qilish va ularning o‘qishdagi muvaffaqiyatlarini oshirish uchun
uning oilasi va u o‘sayotgan muhitga qarash kerak. Maktabning ijtimoiy funksiyasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
117
bolalarni turli kutilmagan xavflardan himoya qiladi va ota-onalar bilan hamkorlikni
ta’minlaydi. Buning natijasida maktab o‘quvchini o‘qishdan chalg‘itadigan
turliijtimoiy muammolarni bartaraf qiladi.
Xulosa qilib aytganda, muhojirlarning ta’lim olishi davlatning insonparvarlik
siyosatining eng muhim ko‘rsatkichidir. Turkiya 2011-yildan keyin yuzaga kelgan
og‘ir ijtimoiy vaziyatda katta qiyinchiliklarga qaramay, muhojir bolalarni ta’lim
tizimiga jalb etish yo‘lida salmoqli choralar ko‘rdi. Inkluziv ta’limni rivojlantirishda
hukumat, nodavlat tashkilotlar va xalqaro hamjamiyatning o‘zaro hamkorligi asosiy
omil bo‘ldi. Biroq, mavjud muammolar — o‘qituvchi yetishmovchiligi,
infratuzilmaning zaifligi, til va madaniyat to‘siqlari, kambag‘allik va ijtimoiy
muammolar — hali ham hal etilishi lozim bo‘lgan dolzarb masalalardir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Apak, H. (2014). Suriyeli göçmenlerin kente uyumları: Mardin örneği.
Mukaddime Dergisi
, 55-73.
2.
A. Banks, J. (2009). The Routledge International Companion to Multicultural
Education.
New york: Routledge, Taylor and Francis.
3.
Coşkun İ ve Emin, M. (2016).
Suriyelerin Eğitiminde Yol Haritası: Fırsatlar ve
Zorluklar.
Ankara: SETA Yayınları.
4.
Özkan, Y. v. (2014). Çocuk ve Aile Odaklı Sorunların Çözümünde Okul Sosyal
Hizmet Uzmanlarının Önemi: Uzmanların Çocuk ve Ailelerle Çalışmada Sahip
Oldukları Beceriler.
Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, S. 18 (3)
, 397-412.
5.
Turan, S. (2004).
Sınıf Yönetimi.
Ankara: Pegem Akademi-Öğreti Yayınları.
6.
UNESCO. (2009).
Policy guidelines on inclusion in education.
Fransiya:
Birlashgan Millatlar Tashkiloti.
7.
Watch, H. R. (2015). Türkiye'deki Suriyeli Mülteci Çocukların Eğitime
Erişiminin Önündeki Engeller Kayıp Nesil Olmalarını Önlemek.
8.
Uçuş, Y. D. (2016). Dezavantajlı Çocukların Velilerine Uygun Olarak
Hazırlanan.
e-International Journal of Educational Research
.
