MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
71
DARS JARAYONIDA YUZAGA KELADIGAN MUAMMOLAR VA
UNGA YECHIM
Atadjanov Tajetdin Karamatdinovich
Qoraqalpog'iston Respublikasi Xo'jayli tumani MvaMTBga qarashli 5-sonli
umumta'lim maktabining musiqa madaniyati fani o'qituvchsi
Annotatsiya: Ushbu maqola dars jarayonida yuzaga keladigan asosiy
muammolarni aniqlash va ularga yechimlar taklif qilishga qaratilgan. Maqolada
ta’lim jarayonidagi muammolar, ularning sabablari va zamonaviy yondashuvlar
orqali bartaraf etish usullari tahlil qilinadi. Tadqiqotda adabiyotlar tahlili,
so‘rovnoma va tajriba metodlari qo‘llanilgan. Natijalar o`quvchilarning faolligi,
o‘qituvchilarning malakasi va ta’lim muhitining muhimligini ko‘rsatadi. Maqola
ta’lim sohasidagi mutaxassislar va o‘qituvchilar uchun foydali bo‘lib, amaliy takliflar
beradi.
Kalit so‘zlar: dars jarayoni, ta’lim muammolari, o‘qituvchi malakasi, o`quvchi
faolligi, zamonaviy ta’lim texnologiyalari, muammoni yechish.
Dars jarayoni ta’lim tizimining asosiy qismidir. Biroq, bu jarayonda turli
muammolar, masalan, o`quvchilarning qiziqishining pastligi, o‘qituvchilarning
malakasizligi, resurslarning yetishmasligi va boshqalar yuzaga keladi. Ushbu
muammolar ta’lim sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Maqolaning maqsadi ushbu
muammolarni aniqlash, ularning sabablarini o‘rganish va samarali yechimlar taklif
qilishdir. Tadqiqot savollari quyidagicha: dars jarayonidagi asosiy muammolar
qanday? Ularni bartaraf etish uchun qanday yondashuvlar samarali?
Dars jarayonida yuzaga keladigan muammolar va ularning yechimlari haqida
batafsil ma'lumot quyida keltirilgan. Bu muammolar o‘quvchilar, o‘qituvchilar yoki
dars muhitiga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Har bir muammo tahlil qilinib, unga mos
yechimlar va amaliy maslahatlar beriladi.
O`quvchilarning diqqatining pastligi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
72
Muammo tavsifi:
O`quvchilar dars davomida chalg‘ib ketishi, telefon yoki boshqa narsalar bilan
band bo‘lishi, yoki umuman qiziqmaslik holatlari tez-tez uchraydi. Bu holat darsning
samarasini pasaytiradi va o‘quv materialini o‘zlashtirishga xalaqit beradi.
Sabablar:
- Darsning bir xil va zerikarli bo‘lishi.
- O`quvchilarning charchoq yoki stress holatida bo‘lishi.
- O‘quv materiali o`quvchilar uchun qiziqarli yoki foydali deb topilmasligi.
- Tashqi chalg‘ituvchi omillar (telefon, shovqin, ijtimoiy tarmoqlar).
Yechimlar:
Interaktiv usullarni qo‘llash:
- Darsni viktorinalar (Kahoot, Quizizz kabi platformalar), guruhli
muhokamalar yoki kichik o‘yinlar bilan boyitish. Masalan, tarix darsida
o`quvchilardan muayyan davr haqida qisqa rol o‘ynashni so‘rash mumkin.
- Savol-javob sessiyalari o‘tkazish, lekin savollarni qiziqarli va ijodiy qilish
(masalan, “Agar siz o‘sha davrda yashagan bo‘lsangiz, nima qilgan bo‘lardingiz?”).
Darsni amaliy va hayotiy qilish:
- O‘quv materialini o`quvchilarning kundalik hayoti bilan bog‘lash. Masalan,
matematika darsida byudjet tuzish yoki chegirmalarni hisoblash kabi real hayot
misollarini keltirish.
- Qiziqarli hikoyalar, faktlar yoki videolar orqali darsni jonlantirish.
Qisqa tanaffuslar:
- Har 20-25 daqiqada 2-3 daqiqalik tanaffus berish. Bu vaqt ichida
o`quvchilar o‘rnidan turib, engil harakatlar qilishi yoki suhbatlashishi mumkin.
- “Diqqatni tiklash” mashqlari, masalan, qisqa meditatsiya yoki diqqatni
jamlashga yordam beruvchi o‘yinlar o‘tkazish.
Chalg‘ituvchi omillarni kamaytirish:
- Dars boshida o`quvchilardan telefonlarni o‘chirish yoki maxsus qutiga
yig‘ishni so‘rash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
73
- Agar onlayn dars bo‘lsa, o`quvchilarni faqat darsga tegishli dasturlarni
ochiq saqlashga undash.
Materialni tushunishdagi qiyinchiliklar
Muammo tavsifi:
Ba’zi o`quvchilar darsdagi yangi mavzularni tushunishda qiynaladi, bu esa
ularning o‘zlashtirish darajasini pasaytiradi va motivatsiyasiga putur yetkazadi.
Sabablar:
- Mavzuning murakkabligi yoki o`quvchilarning oldindan bilim darajasining
yetarli emasligi.
- O‘qituvchining tushuntirish uslubining o`quvchilarga mos kelmasligi.
- O`quvchilarning o‘quv materialiga mustaqil tayyorgarlik ko‘rmasligi.
Yechimlar:
Mavzuni kichik qismlarga bo‘lish:
- Murakkab tushunchalarni oddiy va tushunarli qismlarga ajratish. Masalan,
fizika darsida Nyuton qonunlarini alohida-alohida, misollar bilan tushuntirish.
- Har bir qismdan so‘ng o`quvchilardan qisqa savollar orqali
tushunganliklarini tekshirish.
Vizual va amaliy vositalardan foydalanish:
- Slaydlar, diagrammalar, infografikalar yoki animatsiyalar yordamida
materialni ko‘rgazmali qilish.
- Laboratoriya ishlari, tajribalar yoki simulyatsiyalar orqali amaliy bilim
berish. Masalan, biologiyada 3D modellar yoki virtual disseksiya dasturlari ishlatilishi
mumkin.
Qo‘shimcha manbalar taqdim etish:
- O`quvchilarga mavzuni mustaqil o‘rganish uchun qisqa videolar, maqolalar
yoki o‘quv qo‘llanmalar tavsiya qilish.
- Onlayn platformalardan (Khan Academy, Coursera, YouTube) mos
darsliklarni ulashish.
Individual yondashuv:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
74
- Darsdan keyin tushunmagan o`quvchilar bilan qo‘shimcha mashg‘ulotlar
o‘tkazish.
- Har bir o`quvchining o‘quv uslubiga mos keladigan tushuntirish usullarini
sinab ko‘rish (masalan, ba’zilar vizual, ba’zilar eshitish orqali yaxshi o‘rganadi).
O`quvchilarning faolligining pastligi
Muammo tavsifi:
O`quvchilar darsda passiv bo‘lib, savollarga javob bermaslik, muhokamalarda
qatnashmaslik yoki o‘z fikrlarini bildirmaslik holatlari kuzatiladi.
Sabablar:
- O‘ziga ishonchsizlik yoki xato qilishdan qo‘rqish.
- Motivatsiyaning pastligi yoki darsning foydasiz deb hisoblanishi.
- O‘qituvchi bilan aloqaning zaifligi.
Yechimlar:
Rag‘batlantiruvchi muhit yaratish:
- O`quvchilarni har qanday harakatlari uchun (hatto kichik bo‘lsa ham)
maqtash. Masalan, “Bu juda yaxshi fikr, davom et!” deb rag‘batlantirish.
- Xato qilishni normal deb ko‘rsatish: “Xato qilish o‘rganishning bir qismi!”
Guruh ishlari va loyihalar:
- O`quvchilarni kichik guruhlarga bo‘lib, umumiy vazifalar berish. Masalan,
adabiyot darsida bir guruhdan hikoya yozishni, boshqasidan uni tahlil qilishni so‘rash.
- Guruhlarda har bir o`quvchiga muayyan rol berish (masalan, tadqiqotchi,
taqdimotchi).
Savollar orqali faollashtirish:
- Oson savollardan boshlash va asta-sekin murakkab savollarga o‘tish.
- “Ochiq savollar” berish, masalan, “Sizningcha, bu muammoni qanday hal
qilish mumkin?”
Motivatsiyani oshirish:
- Darsning amaliy ahamiyatini tushuntirish. Masalan, “Bu bilim sizga
kelajakda qanday yordam beradi?”
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
75
- Muvaffaqiyatli o`quvchilarni misol qilib ko‘rsatish yoki o‘quvchilarning
o‘zlarining yutuqlarini nishonlash.
Texnik muammolar
Muammo tavsifi:
Ayniqsa, onlayn darslarda internet uzilishi, dasturiy ta’minotdagi nosozliklar
yoki qurilmalarning ishlamay qolishi kabi muammolar dars sifatini pasaytiradi.
Sabablar:
- Internet aloqasining beqarorligi.
- Dasturiy ta’minotning yangilanmaganligi yoki mos kelmasligi.
- Qurilmalarning eskirganligi yoki texnik nosozliklar.
Yechimlar:
Oldindan tayyorgarlik:
- Dars oldidan internet aloqasini, mikrofon, kamera va dasturiy ta’minotni
sinab ko‘rish.
- O`quvchilarga dars uchun zarur bo‘lgan dasturlarni oldindan o‘rnatishni
eslatish.
Texnik yordam:
- Onlayn darslarda texnik muammolarni hal qilish uchun yordamchi
(masalan, IT mutaxassisi) jalb qilish.
- O`quvchilarga texnik muammolar bo‘yicha qisqa qo‘llanma (FAQ) taqdim
etish.
Moslashuvchanlik:
- Agar o`quvchining texnik muammosi bo‘lsa, darsni yozib olish va keyinroq
ularga taqdim etish.
- Muqobil aloqa kanallarini (WhatsApp, Telegram) ishlatish.
Vaqtni boshqarish muammolari
Muammo tavsifi:
Dars rejasiga rioya qilinmasa yoki chalg‘ituvchi omillar ko‘p bo‘lsa, darsda
muhim mavzularni muhokama qilishga vaqt yetmaydi.
Sabablar:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
76
- Dars rejasining aniq emasligi.
- Ortikcha muhokamalar yoki chalg‘ituvchi savollar.
- O‘qituvchi yoki o`quvchilarning vaqtni noto‘g‘ri taqsimlashi.
Yechimlar:
Aniq dars rejasi:
- Dars oldidan har bir bo‘lim uchun vaqt chegarasini belgilash (masalan, 10
daqiqa kirish, 20 daqiqa asosiy mavzu, 10 daqiqa muhokama).
- Rejani o`quvchilar bilan baham ko‘rish, shunda ular ham jarayondan
xabardor bo‘ladi.
Chalg‘ituvchi omillarni kamaytirish:
- Dars boshida qoidalarni belgilash (masalan, faqat mavzuga oid savollar
berish).
- Agar muhokama uzoqlashsa, uni keyingi darsga yoki qo‘shimcha vaqtga
ko‘chirish.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, o`quvchilarning faolligi va o‘qituvchilarning
malakasi ta’lim sifatida muhim ahamiyatga ega. Interaktiv usullar samarali bo‘lsa-da,
ularni joriy etish resurslar va o‘qituvchilarning tayyorgarligiga bog‘liq. Adabiyotlarda
keltirilgan xalqaro tajribalar (Hattie, 2009) mahalliy kontekstda qisman qo‘llanilishi
mumkin, ammo madaniy va iqtisodiy omillarni hisobga olish zarur. Tadqiqotning
cheklovlari sifatida respondentlar sonining cheklanganligi va qisqa muddatli tajribani
keltirish mumkin.
Xulosa
Dars jarayonidagi muammolar o`quvchilarning qiziqishi, o‘qituvchilarning
malakasi va resurslar bilan bog‘liq. Ushbu muammolarni hal qilish uchun quyidagi
takliflar beriladi:
O‘qituvchilar uchun zamonaviy ta’lim usullari bo‘yicha treninglar tashkil
qilish.
Raqamli platformalar va interaktiv usullarni kengroq joriy etish.
Ta’lim muassasalarida moddiy-texnik bazani yaxshilash.Kelgusida ushbu
yondashuvlarning uzoq muddatli ta’sirini o‘rganish zarur.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
77
ADABIYOTLAR.
1.
R.J. Ishmuhamedov, M.Yuldoshev, “Ta‟lim va tarbiyada innovatsion
pedagogik texnologiyalar”. Ta‟lim tizimi xodimlari, metodistlar, o„quvchilar
tarbiyachi va murabbiylar uchun qo„llanma. Toshkent - 2017. 3-nashr.
2.
Vaxobov M.M. Umumiy о„rta ta‟lim tizimida о„qitish sifati monitoringi
modelini takomillashtirish // pedagogika fanlari doktori diss. –T., 2016. - 260 b
3.
Varchenko YE. I. Upravleniye kachestvom obrazovaniya v obrazovatelnom
uchrejdenii // Molodoy ucheniy. 2013. № 3. -S. 471-474.
4.
Subetto A.I. Kachestvo obrazovaniya: problemi otsenki i monitoringa /
A.I.Subetto // Obrazovaniye. 2002, № 2. S. 18-21.
5.
Mardonov SH.Q. Yangi ta‟limiy qadriyatlar asosida pedagog kadrlarni
tayyorlash va malakasini oshirish. – T.: Fan, 2006. – 232 b.
6.
S.A.Toshtemirova.Klaster
yondashuvi
asosida
umumiy
о„rta ta‟lim
muassasalarida
ta‟lim
sifatini
oshirish.13.00.01.ped.fan.bо„yicha
(PhD)
Chirchiq.2021.-S.160.
7.
Xamraqulov J. Sifatli ta‟lim - iqtisodiy taraqqiyot poydevori // Iqtisodiyot va
moliY. Toshkent. 2011, № 11. B. – 50.
8.
Xodjamqulov U.N. Pedagogik ta‟lim klasteri ilmiy-pedagogik muammo
sifatida // Zamonaviy ta‟lim. –T.: 2019, № 10 (83). –B. 10-15.
