MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
149
MULKKA QARSHI QARATILGAN JINOYATLARNI OLDINI
OLISH, ANIQLASH VA FOSH ETISH
O`zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi 3-o`quv
kursi 301- guruh kursanti
Umarov Sirojiddin Sag`dulla o`g`li
Kirish:
Jamiyat barqarorligi, fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini ta’minlash
davlatning eng muhim vazifalaridan biridir. Ayniqsa, shaxsning mulk huquqi —
konstitutsiyaviy asosda mustahkamlangan muqaddas huquqlardan biri bo‘lib, unga
qaratilgan tajovuzlar davlat va jamiyat tomonidan qat’iy ravishda bartaraf etilishi zarur.
Mulkka qarshi jinoyatlar insonlarning iqtisodiy va ijtimoiy holatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi, ishonch muhitini yemiradi va ijtimoiy beqarorlikka sabab bo‘ladi. Shu
sababli, ushbu turdagi jinoyatlarni oldini olish, ularni aniqlash va fosh etish masalalari
bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Mulkka qarshi jinoyatlar tushunchasi va turlari
Mulkka qarshi jinoyatlar Jinoyat kodeksining alohida bobida nazarda tutilgan
bo‘lib, asosan boshqalarning mol-mulkini noqonuniy ravishda egallab olish,
foydalanish yoki yo‘q qilishni o‘z ichiga oladi. Ular quyidagi asosiy turlarga
bo‘linadi:
- O‘g‘irlik (JK 169-modda)
- Talonchilik (JK 166-modda)
- Bosqinchilik (JK 164-modda)
- Firibgarlik (JK 168-modda)
- Talashuv (reket) va tahdid bilan mulkni tortib olish
- Yondirish, buzish yoki mulkni qasddan yo‘q qilish
Bu jinoyatlar har xil usullarda amalga oshirilishi mumkin: yashirin yoki
ochiqdan-ochiq, qurolli yoki aldov yo‘li bilan, shaxsiy manfaat yo‘lida yoki
uyushgan guruh shaklida.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
150
Mulkka qarshi jinoyatlarning sabablari va shart-sharoitlari
Mulkka qarshi jinoyatlarning yuzaga kelishiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar
quyidagilardan iborat:
- Ijtimoiy-iqtisodiy omillar: ishsizlik, kambag‘allik, iqtisodiy tengsizlik;
- Aholi ongining huquqiy saviyasi pastligi;
- Tarbiyaning sustligi va ma’naviy qadriyatlarning yemirilishi;
- Huquqni muhofaza qiluvchi organlarning profilaktik faoliyatidagi kamchiliklar;
- Axborot texnologiyalarining salbiy yo‘nalishda qo‘llanilishi (xususan, internet
firibgarliklari).
Shuningdek, mulkka egalik qiluvchilarning o‘z mulklarini yetarlicha himoya
qilmasligi ham jinoyatchilar uchun imkoniyat yaratadi.
Jinoyatlarni oldini olishning asosiy yo‘nalishlari
3.1. Huquqiy profilaktika
Huquqiy profilaktika — fuqarolarning huquqiy ongi va madaniyatini oshirish,
jinoyat sodir etilishining oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar tizimidir.
3.2. Kriminologik tadqiqotlar
Hududiy jinoyat xaritalari, jinoyat tipologiyasi va xavfli guruhlar monitoringi muhim
vositalardan hisoblanadi.
3.3. Texnik vositalardan foydalanish
Zamonaviy kuzatuv kameralari, signalizatsiyalar, biometrik kirish tizimlari va boshqa
xavfsizlik vositalari mulkni himoya qilishning samarali usullaridan biridir.
Jinoyatlarni aniqlash va fosh etish mexanizmlari
Mulkka qarshi jinoyatlarni aniqlash va fosh etish huquqni muhofaza qiluvchi
organlarning asosiy funksiyalaridan biridir. Bunda quyidagilarga alohida e’tibor
qaratiladi:
- Operativ-qidiruv faoliyati
- Ekspertiza va dalillarni to‘plash
- Kuzatuv tizimlari orqali nazorat
- Elektron hujjatlar va raqamli izlarni tekshirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
151
Shuningdek, jinoiy faoliyat bilan shug‘ullanayotgan shaxslar bazasi muntazam
yangilanib borilishi zarur.
Sud-amaliyoti va jinoyatlarni jazolash
Sudlar tomonidan mulkka qarshi jinoyatlarni hal qilishda jinoyatning og‘irligi,
yetkazilgan moddiy zarar miqdori, jinoyatchining oldingi xatti-harakatlari,
jabrlanuvchiga yetkazilgan zararlarning qoplanish darajasi inobatga olinadi.
Jazolashda muqobil jazolar (jamoat ishlari, shartli hukm) bilan bir qatorda, jazo
muqarrarligi tamoyiliga qat’iy amal qilinadi.
Xulosa va takliflar
Mulkka qarshi jinoyatlar jamiyat taraqqiyotiga tahdid soluvchi salbiy hodisa
bo‘lib, ularning oldini olish, aniqlash va fosh etish har tomonlama tizimli
yondashuvni talab etadi. Quyidagi takliflar amaliyot uchun foydali bo‘lishi mumkin:
1. Har bir mahallada “jinoyatlarga qarshi kurashish guruhlari”ni tashkil etish;
2. Huquqni muhofaza qiluvchi organlar va fuqarolik jamiyati institutlari o‘rtasida
hamkorlikni kuchaytirish;
3. Jinoyatlar bo‘yicha ochiqlikni ta’minlovchi raqamli statistik platformalarni joriy
etish;
4. O‘quv yurtlarida jinoyatshunoslik asoslarini o‘qitish;
5. O‘g‘irlik, firibgarlik va boshqa mulk jinoyatlariga nisbatan monitoring tizimlarini
ishlab chiqish.
