MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
353
DIN VA INSON HUQUQLARI: QONUNCHILIK VA DINSHUNOSLIK
YONDASHUVI
Ilmiy rahbar: Samatov.X.U
G’afforov.Sherzod
Toshkent Axborot Texnologiyalari Universteti
Samarqand filiali Kampyuter injiniringi fakulteti
KI 24-03 Guruh talabasi
Annotatsiya: Dinshunoslik va huquqshunoslikning integratsiyasi, diniy
erkinlikni himoya qilish, jamiyatda turli diniy va madaniy guruhlarning o‘zaro
hamjihatlikda yashashi uchun zarur.Zamonaviy dunyo miqyosida, dinshunoslik va
huquqshunoslik fanalarining integratsiyalashuvi jamiyatdagi diniy erkinlikni
ta'minlash va inson huquqlarining himoya qilishda muhim rol o'ynaydi.
Kalit so’zlar: globallashuv,din va inson huquqlari,diniy erkinlik,vijdon
erkinligi,inson huquqlari,dunyoviylik
Kirish
Bugungi globallashuv davrida din va inson huquqlari masalasi dunyo
miqyosida dolzarb mavzulardan biri bo‘lib qolmoqda. Diniy erkinlik – inson huquqlari
tizimining ajralmas qismi sifatida tan olinadi. Shu bilan birga, dinning jamiyatdagi
o‘rni, uning huquqiy me'yorlar bilan bog‘liqligi, hamda dinshunoslik yondashuvlari
orqali bu mavzuga baho berish dolzarb masala sanaladi. Inson huquqlari tushunchasi,
ayniqsa, XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab global miqyosda muhim g‘oya va
siyosiy tamoyil sifatida shakllandi. 1948-yilda qabul qilingan
Inson huquqlari
umumjahon deklaratsiyasi
dunyodagi barcha insonlar uchun teng huquqlarni e’tirof
etdi. Ushbu huquqlarning ichida
vijdon erkinligi
, ya’ni din yoki e’tiqodga ega bo‘lish
erkinligi, eng asosiy va ajralmas huquqlardan biri sifatida ta’kidlandi. O‘zbekiston
Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng o‘z oldiga demokratik, huquqiy va
dunyoviy davlat qurish vazifasini qo‘ydi. Shu asosda Konstitutsiyada vijdon erkinligi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
354
mustahkamlab qo‘yildi, diniy tashkilotlar faoliyatini tartibga soluvchi maxsus qonunlar
qabul qilindi. Xususan, 2021-yilda
“Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar
to‘g‘risida”
gi qonunning yangi tahriri qabul qilinib, xalqaro standartlarga
moslashtirildi. Bu esa fuqarolarning diniy e’tiqodini erkin amalga oshirishi uchun
huquqiy zamin yaratdi.
Shu bilan birga, jamiyatda turli e’tiqodlar mavjudligi, diniy g‘oyalarning
kuchayishi, radikal qarashlarning tarqalish ehtimoli davlat va jamiyatdan chuqur
bilimga, ilmiy asosga ega yondashuvni talab etadi. Bu o‘rinda
dinshunoslik ilmi
muhim o‘rin tutadi. U diniy g‘oyalarni tarixiy, falsafiy, ijtimoiy va huquqiy kontekstda
tahlil qilishga imkon beradi, hamda inson huquqlari va diniy erkinlik o‘rtasidagi
muvozanatni chuqur anglashga yordam beradi.
Diniy erkinlik tushunchasi va mazmuni
Diniy erkinlik inson huquqlari tizimida eng fundamental va shaxsiy
huquqlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Bu erkinlik shaxsning o‘z e’tiqodini tanlash,
uni amalda ifoda etish, uni o‘zgartirish yoki umuman hech qanday e’tiqodga ega
bo‘lmaslik huquqini o‘z ichiga oladi. Mazkur huquq quyidagi tarkibiy qismlardan
iborat:
Ichki erkinlik
– bu shaxsning o‘z ichki dunyosida qanday e’tiqodda bo‘lishi
yoki bo‘lmasligidir. Bu mutlaq huquq bo‘lib, hech qanday holatda cheklanishi mumkin
emas.
Tashqi erkinlik
– bu e’tiqodni jamoat oldida, amalda ifodalash, ibodat qilish,
marosimlar o‘tkazish, diniy ta’lim berish va tashkilotlar tuzish huquqidir. Bu erkinlik
ma’lum ijtimoiy sharoitlarda cheklanishi mumkin (masalan, xavfsizlik, jamoat tartibi,
sog‘liqni saqlash va boshqalarga zarar yetkazmaslik sharti bilan).
Shunday qilib, diniy erkinlik faqat dini e’tiqod masalasi emas, balki
shaxsiy
axloq, shaxsiy tanlov, fikr erkinligi, madaniy identitet
bilan chambarchas bog‘liq
bo‘lgan insoniy huquqdir.
Inson huquqlari tizimida diniy erkinlikning o‘rni
Inson huquqlari o‘zaro bog‘liq, ajralmas va bir-birini to‘ldiruvchi huquqlar
tizimidir. Diniy erkinlik bu tizimda quyidagi jihatlar bilan aloqador:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
355
So‘z va fikr erkinligi
– har bir inson o‘z diniy qarashlarini erkin ifoda etish
huquqiga ega.
Ta’lim olish huquqi
– insonlar diniy ta’lim olish yoki bermaslik erkinligiga
ega.
Tashkilot tuzish huquqi
– diniy jamoalar, maktablar va markazlar tuzish
huquqi.
Madaniy huquqlar
– diniy urf-odat va an’analarni asrab-avaylash madaniy
identitetning bir qismidir.
Xalqaro huquq normalarida ham diniy erkinlik shunchaki bir e’tiqod masalasi
emas, balki
inson sha’ni va erkinligining asosi
sifatida e’tirof etilgan.
Har kim oʻz shaʼni va obroʻsiga qilingan tajovuzlardan, shaxsiy hayotiga
aralashishdan himoyalanish va turar joyi daxlsizligi huquqiga; fikrlash, soʻz va eʼtiqod
erkinligi xuquqiga ega
(27-29-moddalar).
Hamma uchun vijdon erkinligi
kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan dinga eʼtiqod qilish yoki hech qaysi dinga eʼtiqod
qilmaslik huquqiga ega. Diniy qarashlarni majburan singdirishga yoʻl qoʻyilmaydi
(31-
modda).
Dunyoviylik va diniy erkinlik: qarama-qarshilik emas, uyg‘unlik
Ko‘plab zamonaviy davlatlarda
dunyoviylik
tamoyili mavjud bo‘lib, bu:
Davlat va din ajratilganligini,
Din davlat ishlariga aralashmasligini,
Davlat esa dinga teng va adolatli munosabatda bo‘lishini bildiradi.
Dunyoviylik ko‘pincha noto‘g‘ri talqin qilinib, dinga qarshi kurash sifatida
tushuniladi. Aslida esa, haqiqiy dunyoviylik diniy erkinlikni himoya qilish uchun
xizmat qilishi lozim. Zero, aynan davlatning dinlardan ajralganligi har bir fuqaroga
e’tiqod qilish yoki qilmaslik erkinligini kafolatlaydi. Masalan:
Turkiya
dunyoviy davlat sifatida diniy erkinlikni qat’iy tartibga solgan;
O‘zbekistonda
davlat hech bir dinga ustuvorlik bermaydi, diniy tashkilotlar
faoliyatini qonun asosida ro‘yxatdan o‘tkazadi.
Yuridik nuqtai nazardan vijdon erkinligi insonning asosiy shaxsiy huquqlari
sirasiga
kiradi
va
demokratik
erkinliklardan
biri
hisoblanadi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
356
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida
, „Vijdon erkinligi va
diniy tashkilotlar toʻgʻrisida“gi qonunda (1991-yil 14-iyunda qabul qilingan, 1998-yil
1-mayda yangi tahriri tasdiqlangan) nazarda tutilgan. Konstitutsiyaga koʻra, „hamma
uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan dinga eʼtiqod qilish yoki
hech qaysi dinga eʼtiqod qilmaslik huquqiga ega“
(35-modda).
Oʻzbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi boʻyicha, diniy qarashlarni majburan singdirishga
yoʻl qoʻyilmaydi. Ayni vaqtda yangi tahrirdagi „Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar
toʻgʻrisida“gi qonunga koʻra, dinga munosabatidan qatʼi nazar fuqarolarning tengligi
taʼminlanadi
(4-modda).
Ushbu qonunda taʼkidlanishicha, hech bir dinga yoki diniy
eʼtiqodga boshqalariga nisbatan biron-bir imtiyoz yoki cheklashlar belgilanishiga yoʻl
muayyan yoshga yetgan fuqarolarning oʻz diniy ehtiyojlarini
qondirish uchun diniy tashkilot tuzish, oliy va oʻrta diniy oʻquv yurtlarida taʼlim olish
tartib-qoidalarini ham belgilab bergan.
Demak, dunyoviylik va diniy erkinlik bir-biriga qarama-qarshi emas, balki
o‘zaro uyg‘unlikda bo‘lishi kerak bo‘lgan tushunchalardir.
Axloqiy qadriyatlar va diniy erkinlik
Diniy e’tiqod faqat ibodat qilish bilan cheklanmaydi. U insonning axloqiy
mezonlari, hayot tarzini belgilovchi muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Aksariyat dinlar
quyidagi qadriyatlarni targ‘ib qiladi:
Adolat va halollik,
Tinimsiz mehnat va sabr-toqat,
Ota-onaga hurmat, mehr-oqibat,
Yaxshi muomala, ijtimoiy hamjihatlik.
Aynan shuning uchun ham diniy erkinlik faqat shaxsiy masala emas, balki
jamiyatning axloqiy asoslarini mustahkamlovchi vositadir. Shu nuqtai nazardan,
diniy
tarbiya va diniy erkinlik ijtimoiy barqarorlik va tinchlikning muhim omili
sifatida
e’tirof etiladi.
Xalqaro huquqda diniy erkinlikning huquqiy asoslari
Diniy erkinlik xalqaro huquqning ajralmas qismi bo‘lib, uni kafolatlovchi bir
qator asosiy hujjatlar mavjud:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
357
1. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948 y.) – 18-modda:
"Har bir inson fikr, vijdon va din erkinligiga haqlidir; bu huquq shaxsning
e’tiqod yoki dinini o‘zgartirish erkinligini va yakka yoki jamoaviy, ochiq yoki xususiy
tartibda, dinini ta’lim, amaliyot, ibodat va marosimlar orqali ifodalash erkinligini o‘z
ichiga oladi."
2. Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt (1966 y.)
18-modda:
Bu paktda diniy erkinlikni faqat qonun bilan va quyidagi holatlarda cheklash
mumkinligi ko‘rsatilgan:
Jamiyat xavfsizligi;
Jamoat tartibi;
Sog‘liqni saqlash;
Axloq;
Boshqa kishilarning huquq va erkinliklarini himoya qilish.
3. Yevropa inson huquqlari konventsiyasi – 9-modda:
Yevropa mamlakatlari uchun majburiy bo‘lgan ushbu konvensiya ham vijdon
va din erkinligini kafolatlaydi.
Shunday qilib, xalqaro huquq normalarida diniy erkinlik mutlaq emas, balki
erkinlikning oqilona cheklanishi mumkinligi belgilangan. Bu esa ekstremizm va
radikalizmga qarshi qonuniy asos yaratadi.
Turli mamlakatlar tajribasi: huquqiy yondashuvlar farqlari
Diniy erkinlikni tartibga solishda dunyo davlatlari turlicha yondashuvlarni
qo‘llaydi:
AQSH: Din va davlat keskin ajratilgan
Konstitutsiyada din masalasiga aralashmaslik tamoyili mavjud;
Diniy tashkilotlar soliqlardan ozod qilinadi;
Diniy ta’lim xususiy maktablarda erkin, lekin davlat maktablarida diniy darslar
o‘tilmaydi.
Eron: Diniy hukumat
Islom shariatiga asoslangan konstitutsiya;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
358
Rasmiy davlat dini mavjud (shia islom);
Diniy e’tiqod asosiy qonunchilik va siyosiy tuzumga ta’sir qiladi;
E’tiqod erkinligi cheklangan (masalan, dinni o‘zgartirish jazolanadi).
Bu tajribalar shuni ko‘rsatadiki, diniy erkinlikning amaliyotdagi darajasi
siyosiy tuzum, tarixiy meros va jamiyatdagi diniy tarkibga qarab keskin farq qiladi.
O‘zbekistonda diniy erkinlik: qonunchilik va amaliyot
Konstitutsiyaviy asos:
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 31-moddasida shunday
deyilgan:
"Vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har kim o‘z e’tiqodiga ko‘ra harakat qilish
yoki qilmaslik huquqiga ega. Diniy tashkilotlar davlatdan ajratilgan va qonun oldida
tengdirlar."
Asosiy qonunlar:
“Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi qonun (yangi tahriri
– 2021 y.)
Diniy tashkilotlar ro‘yxatdan o‘tishi lozim;
Diniy adabiyotlar ekspertizadan o‘tkaziladi;
Ommaviy da’vat va missionerlik faoliyatiga cheklovlar mavjud.
Ijobiy jihatlar:
Huquqiy tartib-intizom orqali diniy ekstremizmning oldi olinmoqda;
Diniy erkinlik xalqaro standartlarga muvofiqlashtirilmoqda;
Diniy tashkilotlar soni va faoliyati o‘smoqda;
Diniy tarbiya, ilmiy tadqiqotlar rivojlanyapti (Imom Buxoriy, Imom Termiziy
markazlari).
Muammolar va ehtiyotkorlik:
Ro‘yxatdan o‘tmagan diniy guruhlar faoliyati noqonuniy hisoblanadi;
Diniy materiallar tarqatish qonun bilan tartibga solingan;
Bu ehtiyotkorlik ba’zida xalqaro tashkilotlar tomonidan cheklov sifatida
baholanadi.
Diniy erkinlik va xavfsizlik: muvozanat muammosi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
359
Zamonaviy dunyoda diniy ekstremizm va radikalizm global xavfga aylangan.
Shuning uchun ko‘pgina davlatlar diniy erkinlik va milliy xavfsizlik o‘rtasida
muvozanatni topishga urinmoqda. O‘zbekiston ham bu borada quyidagi yo‘nalishlarda
faoliyat yuritmoqda:
Diniy ta’lim muassasalarining huquqiy maqomini aniqlashtirish;
Diniy faollikni ijtimoiy-ma’naviy rivojlanish bilan bog‘lash;
Diniy mutaassiblikka qarshi profilaktika ishlari;
Dinshunoslik fanining rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash.
Dinshunoslik fanida inson huquqlariga doir yondashuvlar
Dinshunoslik
– bu din fenomenini tarixiy, falsafiy, ijtimoiy va madaniy nuqtai
nazardan ilmiy o‘rganadigan fan sohasidir. U dinning jamiyatdagi o‘rni, inson hayotiga
ta’siri va axloqiy tizimga qo‘shgan hissasini tahlil qiladi. Aynan shu kontekstdan kelib
chiqib, dinshunoslik inson huquqlariga nisbatan quyidagi jihatlarga urg‘u beradi:
Antropologik yondashuv
– din inson tabiatining ajralmas qismi sifatida
qaraladi. Diniy e’tiqod – bu shaxsning mavjudlik ma’nosini anglash vositasi;
Etik yondashuv
– diniy tamoyillar axloqiy qadriyatlarni shakllantiradi, bu esa
inson huquqlari bilan uyg‘unlashadi (masalan, hayotga hurmat, adolat, erkinlik);
Tarixiy yondashuv
– dinlar evolyutsiyasi davomida turli jamiyatlarda inson
huquqlari haqidagi qarashlar qanday rivojlanganini o‘rganadi.
Dinshunoslik fanida inson huquqlari masalasi tobora dolzarblashib bormoqda,
ayniqsa global jamiyatdagi
diniy ko‘pchilik va ozchiliklar o‘rtasidagi
munosabatlar
,
diniy e’tiqod va shaxsiy erkinlik
,
ayollar huquqlari
,
dinni
suiiste’mol qilish orqali inson huquqlarining buzilishi
holatlari chuqur
o‘rganilmoqda.
Din va inson huquqlari o‘rtasidagi uyg‘unlik va qarama-qarshiliklar
Uyg‘unlik holatlari:
Hayotni muqaddas deb bilish
: Ko‘pgina dinlarda (islom, nasroniylik,
buddizm) inson hayoti muqaddas deb tan olinadi. Bu inson huquqlari asosiy tamoyiliga
to‘g‘ri keladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
360
Adolat va tenglik g‘oyasi
: Diniy ta’limotlar adolatli jamiyat qurishga
chaqiradi (masalan, Qur’oni Karimda: "Alloh adolatni, ehsonni amr qiladi" – Nahl
surasi, 90-oyat).
Oila va jamiyat qadriyatlari
: Dinlar ijtimoiy barqarorlik va inson
munosabatlariga axloqiy mezon beradi.
Qarama-qarshilik holatlari:
Ba’zida diniy an’analar yoki diniy interpretatsiyalar inson huquqlarining
zamonaviy tushunchalari bilan to‘qnash keladi. Masalan:
Ayollar huquqlari
: Ba’zi diniy talqinlarda ayolning ijtimoiy roli cheklangan.
Bu esa zamonaviy inson huquqlari mezonlariga to‘g‘ri kelmasligi mumkin;
Konvertizm (e’tiqodni o‘zgartirish)
: Ko‘pgina dinlar e’tiqodni o‘zgartirishga
salbiy qaraydi, hatto jazolaydi. Bu esa e’tiqod erkinligiga zid bo‘lishi mumkin;
Diniy zo‘ravonlik
: Ayrim radikal guruhlar din niqobi ostida inson huquqlarini
buzadi (jismoniy jazolar, diniy majburiyatlarni majburlash va h.k.).
Shu sababli, zamonaviy dinshunoslikda
diniy qadriyatlarni inson huquqlari
bilan uyg‘unlashtirish
zarurati dolzarb masalaga aylangan.
Dinshunoslik va huquqshunoslikning o‘zaro integratsiyasi zarurati
Zamonaviy davrda dinshunoslik faqat diniy matnlarni o‘rganish emas, balki:
Diniy qadriyatlarni
huquqiy tizim bilan muvofiqlashtirish
;
Inson huquqlari va din o‘rtasidagi uyg‘unlikni
ilmiy asoslash
;
Diniy bag‘rikenglik, tolerantlik, hamkorlik g‘oyalarini targ‘ib qilish kabi
vazifalarni o‘z ichiga olmoqda.
Bu integratsiya
konfliktlarning oldini olish
,
radikalizmga qarshi kurash
, va
huquqiy ongni yuksaltirish
uchun zaruriy hisoblanadi. Dinshunos olimlar,
huquqshunoslar, pedagoglar, ijtimoiy psixologlar va boshqa mutaxassislar
hamkorlikda ishlashlari zamonaviy tolerant jamiyat barpo etishning muhim kalitidir.
XULOSA
Din va inson huquqlari o‘rtasidagi munosabatlar zamonaviy jamiyatda dolzarb
ahamiyatga ega. Xalqaro huquq diniy erkinlikni inson huquqlarining asosiy
tamoyillaridan biri sifatida tan oladi. Har bir davlatning diniy erkinlikni tartibga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
361
solishdagi yondashuvi o‘ziga xosdir. O‘zbekiston Respublikasida diniy erkinlik
qonunchilikda kafolatlangan bo‘lsa-da, xavfsizlik va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash
uchun ehtiyotkorlik bilan amalga oshiriladi.
Dinshunoslik inson huquqlari masalasi bo‘yicha chuqur ilmiy yondashuvni
taklif etadi va din bilan huquq o‘rtasidagi uyg‘unlikni izlashga intiladi. Islom dini o‘z
mohiyatida inson huquqlarini tan oladi, ammo zamonaviy talqinlarda ba’zi qarama-
qarshiliklar mavjud. Dinshunoslik va huquqshunoslikning integratsiyasi jamiyatda
barqarorlik va adolatni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023.
2.
“Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi Qonun (yangi tahriri). – 2021.
3.
Avloniy, Alisher.
(1995).
"Muqaddimatan"
. Toshkent: O'zbekiston Respublikasi
Nashriyoti.
4.
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi. BMT, 1948.
5.
Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt. BMT, 1966.
6.
Qur’oni Karim. O‘zbekcha tarjimasi va sharhi – Abdulaziz Mansur.
7.
Saidov A.X. – Inson huquqlari asoslari. Toshkent, 2017.
8.
Nurmuxamedov S. – Dinshunoslik asoslari. Toshkent, 2019.
9.
Alimov S. – Islom va inson huquqlari. Toshkent, 2022.
10.
OSCE/ODIHR hisobotlari: Diniy erkinlik va qonunchilik, 2020–2023.
11.
BMT Inson huquqlari bo‘yicha Kengashining maxsus ma’ruzalari.
