MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
130
KOMPETENSIYA, KOMPETENTLIK VA KASBIY KOMPETENSIYANING
NAZARIY TALQINI
Obidova Barnoxon Raxmatovna
Qo’qon davlat universiteti Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (Bo
shlang’ich ta’lim ) 1 – bosqich magistranti
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada kompetensiya, kompetentlik va kasbiy
kompetensiya tushunchalarining nazariy asoslari, ularning o‘zaro farqlari va o‘xshash
jihatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, zamonaviy pedagogika va mehnat bozorining
talablaridan kelib chiqqan holda, kasbiy kompetensiyaning shakllanishi va
rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar ko‘rib chiqiladi. Kompetensiyaning strukturasi,
funksiyalari hamda amaliyotdagi ahamiyati haqidagi ilmiy yondashuvlar yoritilib,
xalqaro tajribalarga ham murojaat qilinadi. Maqola ta’lim tizimi xodimlari, ilmiy
izlanuvchilar hamda mutaxassislar uchun foydali nazariy va amaliy manba bo‘lib
xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: kompetensiya, kompetentlik, kasbiy kompetensiya, ta’lim sifati,
pedagogik yondashuv, mehnat bozori, malaka, kasbiy rivojlanish, shaxsiy
kompetensiya, zamonaviy ta’lim.
THEORETICAL INTERPRETATION OF COMPETENCE, COMPETENCE
AND PROFESSIONAL COMPETENCE
ANNOTATION: This article analyzes the theoretical foundations of the
concepts of competence, competence and professional competence, their differences
and similarities. Also, based on the requirements of modern pedagogy and the labor
market, the factors influencing the formation and development of professional
competence are considered. Scientific approaches to the structure, functions and
significance of competence in practice are highlighted, and international experience is
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
131
also referred to. The article serves as a useful theoretical and practical resource for
education system employees, researchers and specialists.
Key words: competence, competence, professional competence, quality of
education, pedagogical approach, labor market, qualification, professional
development, personal competence, modern education.
KIRISH
Bugungi kunda ta’lim tizimida yuz berayotgan tub islohotlar va global mehnat
bozorining
dinamikasi
shaxsning
kasbiy
tayyorgarligiga
nisbatan
yangi
yondashuvlarni talab qilmoqda. Ayniqsa, bilim, ko‘nikma va malakalarni muvozanatli
tarzda shakllantirish hamda ularni amaliyotda samarali qo‘llay olish qobiliyati – ya’ni
kompetensiya
tushunchasi dolzarb mavzuga aylanmoqda. Bu borada
kompetentlik
va
kasbiy kompetensiya
atamalari ham alohida e’tiborga loyiq bo‘lib, ularning nazariy
talqini, mazmun-mohiyati hamda o‘zaro farqlari haqida turli yondashuvlar mavjud.
Kompetensiyaga oid ilmiy qarashlar asosan shaxsning bilimga asoslangan
faoliyatini, muayyan vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qila olish salohiyatini tavsiflaydi.
Shu bilan birga, kompetentlik — bu nafaqat bilimga, balki tajriba, mas’uliyat va
mustaqil fikrlash qobiliyatiga tayangan amaliy holatdir. Kasbiy kompetensiya esa,
muayyan kasb doirasidagi zaruriy bilim, ko‘nikma va munosabatlar yig‘indisidir.
Ushbu maqolada ushbu tushunchalarning mazmuni, ularning nazariy asoslari,
rivojlanish yo‘nalishlari va amaliy ahamiyati chuqur tahlil qilinadi.[1]
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Pedagogik kompetentlik ko‘plab sohalar, jumladan pedagogika nazariyasi va
tarixi, pedagogik konfliktologiya, neyropedagogika, pedagogik imidjalogiya,
innovatsion pedagogik texnologiyalar, yosh davrlari psixologiyasi, ijtimoiy
pedagogika, pedagogik aksiologiya hamda pedagogik psixologiya kabi fanlar bilan
uzviy aloqada shakllanadi. Bugungi kunda ta’lim-tarbiya tizimini yangicha mazmun
va yondashuvlar asosida tashkil etish, dars jarayonida innovatsion pedagogik hamda
axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish orqali ta’lim samaradorligini oshirish
zaruratga aylangan.[2]
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
132
Bitiruvchilar hayotda shaxsiy, ijtimoiy, iqtisodiy hamda kasbiy munosabatlarga
faol qo‘shilishlari, jamiyatda o‘z o‘rnini topishlari, duch keladigan muammolarga
yechim topa olishlari va o‘z sohasida raqobatbardosh bo‘lishlari uchun pedagogik
kadrlarning kasbiy salohiyati hal qiluvchi omil hisoblanadi. Shu bois, jamiyatdagi
islohotlar va yangilanishlarni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun nafaqat shaxsiy
yetuklik, balki kasbiy kompetentlik ham zarurdir.[3]
A.G. Bermus kompetentlikni shaxsning bilim, tajriba va boshqa fazilatlarini
yagona tizimda mujassamlashtiruvchi omil sifatida ta’riflaydi. M.A. Choshanov esa
kompetentlikni insonning o‘z bilimlarini doimiy yangilab borish qobiliyati deb
hisoblaydi. M. Aronov kompetentlikni mutaxassisning ma’lum bir faoliyat turiga
tayyorligini bildiradi. O.Ye. Lebedevga ko‘ra esa, noaniq vaziyatlarda to‘g‘ri qaror
qabul qila olish – bu kompetentlikdir. Y.I. Zimnyaya fikricha, kompetentlik –
insonning intellektual, shaxsiy, ijtimoiy va kasbiy faoliyatlarida namoyon bo‘ladigan
kompleks salohiyatdir.
A.V. Xutorskiy esa "kompetensiya" va "kompetentlik" tushunchalari orasidagi
farqni quyidagicha izohlaydi: kompetensiya – bu insonning bilim, ko‘nikma, tajriba va
faoliyat usullari asosida shakllangan shaxsiy sifati bo‘lib, ma’lum soha yoki jarayonga
nisbatan faol va samarali ishtirokini anglatadi; kompetentlik esa, insonda mavjud
bo‘lgan va talab etiladigan kompetensiyalar yig‘indisidir.
Mazkur ta’riflardan ko‘rinadiki, kompetensiya tushunchasi keng qamrovli
bo‘lib, uning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyati borasida turli nazariy qarashlar mavjud.
Bugungi zamonaviy pedagogikaning dolzarb masalalaridan biri bu – asosiy universal
kompetensiya elementlarini aniqlab olishdir. Shu jihatdan, xalqaro tajribani o‘rganish
bilan birga, milliy, xususan, o‘zbek pedagogik an’analariga tayanib kompetensiya
mezonlarini ishlab chiqish lozim.[4]
A.Avloniy nomidagi O‘qituvchilar malakasini oshirish instituti ilmiy xodimi
L.T. Xurvalieva kompetensiyani bilim, ko‘nikma, malaka, qarashlar, qadriyatlar va
shaxsiy fazilatlar majmuasi sifatida ko‘rsatadi. U kasbiy kompetensiya tizimini beshta
asosiy guruhga ajratadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
133
Kompetensiya, kompetentlik va kasbiy kompetensiya tushunchalari zamonaviy
ta’lim tizimi va kasbiy tayyorgarlikda markaziy o‘rin egallaydi. Ularning o‘zaro
bog‘liqligini to‘g‘ri tushunish pedagogik faoliyat samaradorligini oshirishda muhim
ahamiyat kasb etadi.[5]
Avvalo, kompetensiya – bu shaxsning muayyan faoliyatni bajarish uchun zarur
bo‘lgan bilim, ko‘nikma va tajribalar tizimidir. U faqat nazariy bilimlar bilan cheklanib
qolmay, amaliyotga yo‘naltirilgan faoliyatlar orqali namoyon bo‘ladi.
Kompetensiyaning tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat: bilim (kognitiv
komponent), ko‘nikma va malakalar (amaliy komponent), motivatsiya va munosabat
(affektiv komponent). Bu esa, kompetensiyani ko‘p qirrali va murakkab tizim sifatida
ko‘rishga imkon beradi.
Kompetentlik esa bu bilim va ko‘nikmalarning amalda, aniq bir muammoli
vaziyatda to‘g‘ri va samarali qo‘llanilishi orqali namoyon bo‘ladi. Ya’ni kompetensiya
– bu “nima biladi?”, kompetentlik esa – “qanday qilib qo‘llay oladi?” degan savollarga
javob beradi. Bu ikki tushuncha ko‘pincha chalkashtiriladi, biroq ular orasida muhim
metodologik farq mavjud.[6]
Kasbiy kompetensiya esa, aynan ma’lum bir kasbga oid faoliyatni samarali
bajarishga qaratilgan maxsus kompetensiyalar tizimidir. U umumiy kompetensiyalar
(masalan, muloqot qilish, jamoa bilan ishlash, tanqidiy fikrlash) hamda maxsus kasbiy
ko‘nikmalar (masalan, muhandis uchun loyihalash, o‘qituvchi uchun dars rejasini
tuzish)dan iborat bo‘ladi. Bu kompetensiyalar doimiy yangilanib boruvchi, mehnat
bozorining talablariga mos tarzda rivojlanib boradigan dinamik tuzilma hisoblanadi.
O‘rganishlar natijasida quyidagi xulosalarga kelindi:[7]
1.
Kompetensiya, kompetentlik va kasbiy kompetensiyalar bir-birini
to‘ldiruvchi tushunchalar bo‘lib, ular birgalikda shaxsning kasbiy tayyorgarligini
baholashda asosiy mezon sifatida xizmat qiladi.
2.
Kompetensiyaning shakllanishi o‘quv jarayonining faollashtirilishi,
amaliy topshiriqlar, muammoli vaziyatlar asosida o‘rgatish metodlari orqali
ta’minlanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
134
3.
Kasbiy kompetensiyani rivojlantirish uchun integrativ yondashuv zarur –
ya’ni nazariya va amaliyotni uzviy bog‘lash, o‘quvchi/yosh mutaxassisni real hayotga
tayyorlash.
4.
Zamonaviy mehnat bozori faqat diplom emas, balki aniq kompetensiyalar
asosida baholashga o‘tayotganligi sababli, kasbiy tayyorgarlik jarayonida bu
tushunchalarga alohida e’tibor qaratilishi lozim.
5.
Milliy ta’lim tizimida kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirishga
qaratilgan model va strategiyalarni ishlab chiqish zarurati mavjud.
XULOSA
Zamonaviy ta’lim tizimi va mehnat bozorining o‘zgaruvchan talablari
kompetensiya, kompetentlik va kasbiy kompetensiya tushunchalariga yangicha
yondashishni talab etmoqda. Ushbu tushunchalar bir-biriga bog‘liq bo‘lsa-da, har biri
o‘ziga xos mazmunga ega: kompetensiya — bu bilim, ko‘nikma va munosabatlarning
yaxlit tizimi; kompetentlik — bu ularni amaliyotda samarali qo‘llay olish qobiliyati;
kasbiy kompetensiya esa — ma’lum bir kasb doirasida samarali faoliyat yuritishga
tayyorlik holatidir.
Pedagogik kompetentlik esa ko‘plab nazariy va amaliy fanlar bilan uzviy
bog‘liq holda shakllanadi va bu murakkab jarayon pedagog kadrlarning uzluksiz
rivojlanishini talab qiladi. O‘qituvchining kasbiy salohiyati nafaqat dars
samaradorligiga, balki bitiruvchining raqobatbardosh shaxs sifatida shakllanishiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Ilmiy-nazariy manbalar va mutaxassislarning fikrlari asosida shuni ta’kidlash
mumkinki, kompetensiya tushunchasining amaliyotga yo‘naltirilgan talqini uni ta’lim
jarayonining markaziy elementi sifatida qarash zaruratini yuzaga keltiradi. Demak,
nafaqat bilim berish, balki kompetensiyalarni shakllantirish ham pedagogik
faoliyatning muhim vazifasidir. Kelajakda bu borada milliy va xalqaro tajribalarni
uyg‘unlashtirish orqali yanada mukammal kompetensiya modelini ishlab chiqish
dolzarb vazifa bo‘lib qoladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
135
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Xutorskiy A.V. Kompetensiya va kompetentlik tushunchalari. – Moskva:
Pedagogika, 2003.
2.
Zimnyaya I.A. Pedagogik psixologiya. – Moskva: Logos, 2001.
3.
Choshanov M.A. Innovatsion pedagogik texnologiyalar. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2020.
4.
Bermus A.G. Kompetentlik yondashuvi: nazariy asoslari va amaliy tatbiqi. –
Moskva: Akademiya, 2010.
5.
Lebedev O.Ye. Ta’limda kompetensiyaviy yondashuv: metodologiya va
texnologiya. – Moskva: Pedagogika, 2004.
6.
Aronov M. Kasbiy kompetentlik tushunchasi va uning shakllanish bosqichlari.
// Pedagogik izlanishlar jurnali, 2019, №3.
7.
Xurvalieva L.T. Kasbiy kompetensiya va uning rivojlanish mexanizmlari. –
Toshkent: A.Avloniy nomidagi Respublika Ta’lim Markazi, 2021.
