MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
102
O'ZBEKISTONDA YASHIL IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDA
YASHIL TEXNOLOGIYALARNI JALB QILISH MASALALARI
Aripova Azizaxon Nizomitdin qizi
Buxoro davlat texnika unversiteti o’qituvchi-stajyori, O’zbekiston
Respublikasi,200100,Buxoro sh.Q.Murtazoev ko’chasi15-uy.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida yashil
iqtisodiyotning shakllanishi va rivojlanishida ekologik xavfsiz texnologiyalarni tatbiq
etish muammolari va istiqbollari yoritilgan. Mamlakatda qayta tiklanuvchi energiya
manbalaridan foydalanish, chiqindilarni kamaytirish, ekologik toza transport turlarini
joriy etish orqali yashil iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha olib borilayotgan chora-tadbirlar
ko‘rib chiqiladi. Yashil texnologiyalarni joriy etishdagi asosiy to‘siqlar, moliyaviy
mexanizmlar va kadrlar salohiyati tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: yashil iqtisodiyot, yashil texnologiyalar, ekologik xavfsizlik,
qayta tiklanuvchi energiya, barqaror rivojlanish.
KIRISH
So‘nggi yillarda global miqyosda ekologik barqarorlik, resurslardan oqilona
foydalanish va chiqindilarni kamaytirish masalalari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Bu esa yangi iqtisodiy model — yashil iqtisodiyotga o‘tishni taqozo etadi. O‘zbekiston
Respublikasi ham ushbu yo‘nalishda izchil siyosat yuritib, yashil energetika, ekologik
toza ishlab chiqarish, ekologik ta’lim va innovatsion texnologiyalarni rivojlantirishga
katta e’tibor qaratmoqda.
ASOSIY QISM
1. Yashil iqtisodiyot tushunchasi va O‘zbekistonda uning joriy etilishi
Yashil iqtisodiyot — bu iqtisodiy o‘sishni ta’minlash bilan birga, tabiiy
resurslar va atrof-muhitni asrashga xizmat qiladigan iqtisodiy modeldir. Bunda ishlab
chiqarish va iste’mol qilish jarayonlari kam uglerodli, energiya samarador, ekologik
xavfsiz texnologiyalar asosida tashkil etiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
103
O‘zbekiston Respublikasida yashil iqtisodiyotni rivojlantirish davlat
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilanmoqda. 2020 yilda “Yashil
iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha strategiya” qabul qilindi. Unga ko‘ra, 2030 yilga borib
quyidagi maqsadlarga erishish rejalashtirilgan:
Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining ulushini 25% dan oshirish;
Sanoat tarmoqlarida energiya iste’molini 30% gacha kamaytirish;
Chiqindilarni qayta ishlash hajmini ikki baravarga oshirish;
Ekologik toza transport vositalarining sonini ko‘paytirish.
Ushbu strategiya O‘zbekistonning BMTning Barqaror rivojlanish
maqsadlariga (BRM) muvofiq ravishda o‘z yo‘l xaritasini shakllantirishini ko‘rsatadi.
2. Yashil texnologiyalarni tatbiq etish yo‘nalishlari
2.1. Energetika
Energetika — yashil iqtisodiyotning asosiy tarmoqlaridan biridir. Hozirgi
kunda O‘zbekistonda elektr energiyasining 85 foizdan ortig‘i issiqlik elektr
stansiyalarida, ya’ni gaz va ko‘mir yoqish orqali olinadi. Bu esa katta miqdorda
karbonat angidrid (CO₂) chiqindilarini hosil qiladi.
Shu sababli quyosh, shamol va gidroenergetika manbalarini keng joriy etish
strategik ahamiyat kasb etmoqda. Misollar:
Zarafshon quyosh elektr stansiyasi
(100 MVt) 2022 yilda ishga tushdi
va yiliga 250 mln kVt/soat elektr ishlab chiqaradi.
Buxoro va Jizzaxdagi shamol stansiyalari
jami 500 MVt quvvatda
bo‘lib, 2025 yilda foydalanishga topshiriladi.
Nurafshon issiqlik elektr stansiyasi
da bugungi kunda zamonaviy gaz-
porshenli texnologiyalar yordamida yoqilg‘i samaradorligi 15% oshirilgan.
2.2. Qishloq xo‘jaligi
Agrotexnologiyalarni
modernizatsiyalash,
ayniqsa,
suv
tejovchi
texnologiyalarni joriy etish muhim o‘rin tutadi. O‘zbekistonda suv resurslari
yetishmovchiligi muammosi mavjud. Shuning uchun:
Tomchilatib sug‘orish texnologiyasi
2024 yil holatiga ko‘ra 305 ming
gektardan ortiq maydonda joriy qilingan;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
104
Organik o‘g‘itlar
va
biologik himoya vositalari
ko‘paymoqda;
Qayta ishlovchi korxonalar soni 2023 yilda 450 taga yetdi, bu
mahsulotning eksportbopligini oshirmoqda.
Shuningdek, zamonaviy issiqxonalar, bioenergiya qurilmalari va kompostlash
texnologiyalarining joriy etilishi ham ahamiyatli o‘rin tutadi.
2.3. Transport
Transport sohasida atmosferaga chiqarilayotgan CO₂ chiqindilari umumiy
ifloslanishning 20% ini tashkil etadi. Uni kamaytirish uchun quyidagilar amalga
oshirilmoqda:
Toshkent shahrida
elektrobuslar
soni 2024 yil oxiriga qadar 150 taga
yetkaziladi;
Elektromobillar uchun 200 dan ortiq quvvatlash stansiyasi
butun
respublika bo‘yicha o‘rnatilgan;
Hyundai, UzAuto Motors va BYD
kabi kompaniyalar bilan hamkorlikda
elektromobil ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilmoqda;
Jamoat transportida gaz va elektr energiyasi asosidagi transport
vositalariga o‘tilmoqda.
2.4. Qurilish va kommunal xizmatlar
Energiya tejamkorlik masalasi qurilish sohasida muhim o‘rin tutadi:
Yangi turar joylar
energiya samarador materiallar (penopolistirol,
energiya o‘tkazmaydigan oynalar) bilan barpo etilmoqda;
Quyosh panellari
bilan jihozlangan maktab, kasalxona va davlat binolari
soni ortmoqda;
Kommunal xizmatlarda chiqindi saralash, qayta ishlash va kompostlash
tizimi yo‘lga qo‘yilmoqda.
Toshkent, Samarqand va Namangan shaharlari "yashil shahar" loyihalari
doirasida urbanizatsiyaning ekologik modelini yaratishga harakat qilmoqda.
3. Yashil texnologiyalarni keng joriy etishdagi muammolar
O‘zbekistonda yashil texnologiyalarni keng joriy etishda quyidagi tizimli
to‘siqlar mavjud:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
105
Texnologik infratuzilmaning yetarli emasligi
– zamonaviy ekologik
uskunalarni import qilish qimmat;
Moliyaviy resurslar tanqisligi
– yashil texnologiyalar ko‘p hollarda
yuqori boshlang‘ich sarmoya talab qiladi;
Yashil kreditlar va subsidiyalar tizimining sustligi
– banklar ekologik
loyihalarni kam moliyalashtiradi;
Aholining ekologik savodxonligi past
– yashil turmush tarziga o‘tish
madaniyati yetarlicha shakllanmagan;
Kadrlar va ilmiy salohiyat yetishmasligi
– ekologik muhandislik, atrof-
muhit monitoringi kabi yo‘nalishlar bo‘yicha mutaxassislar yetarli emas.
4. Taklif va tavsiyalar
Mavjud imkoniyatlardan samarali foydalanish va yashil iqtisodiyotga o‘tishni
jadallashtirish uchun quyidagi chora-tadbirlar tavsiya qilinadi:
Davlat tomonidan imtiyozlar joriy etilishi
– yashil texnologiyalar
importi va ishlab chiqaruvchilar uchun soliq yengilliklari;
“Yashil moliya” mexanizmlarini rivojlantirish
– yashil obligatsiyalar,
ekologik grantlar, subsidiyalarni yo‘lga qo‘yish;
Ekologik ta’limni kuchaytirish
– maktab, oliy ta’lim va kasb-hunar
o‘quv yurtlarida ekologik fanlarni majburiy o‘qitish;
Xalqaro tajribani tatbiq etish
– Xitoy, Germaniya, Yaponiya kabi
davlatlarning yashil texnologiyalardagi ilg‘or tajribasidan foydalanish;
Mahalliy ishlab chiqarishni rag‘batlantirish
– ekologik toza qurilish
materiallari, energiya samarador texnologiyalarni O‘zbekistonda ishlab chiqarish.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, yashil iqtisodiyot — O‘zbekiston uchun nafaqat
ekologik muammo yechimi, balki iqtisodiy samaradorlik va barqaror ijtimoiy
rivojlanish yo‘lida muhim yo‘nalishdir. Yashil texnologiyalarni keng joriy etish orqali
iqtisodiyotni modernizatsiyalash, resurslardan samarali foydalanish va global ekologik
muammolarni bartaraf etishga hissa qo‘shish mumkin. Bu esa faqat davlat siyosati
emas, balki jamiyat va har bir fuqaroning ongli ishtirokini talab etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
106
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yashil iqtisodiyotga o‘tish
strategiyasi” to‘g‘risidagi Farmoni, 2020 yil.
2.
United Nations Environment Programme (UNEP).
Green Economy Initiative
.
2022.
3.
Karimov A.X. “Yashil texnologiyalar: nazariya va amaliyot”. – Toshkent: Fan,
2021.
4.
– O‘zbekiston Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim
o‘zgarishi vazirligi.
5.
World Bank Reports on Uzbekistan’s Energy Sector. 2023.
