MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
66
TIBBIYOT OLIYGOH TALABALARI TIBBIY DEONTOLOGIK
MADANIYAT KO’NIKMA VA MALAKALARINI O’RGANILGANLIK
DARAJASI
Bakayev Najmiddin
Osiyo xalqaro universiteti
Annotatsiya: Ushbu maqolada tibbiyotga kirish fanining “Tibbiy deontologik
madaniyat ko`nikma va malakalarni o`rganganlik darajasi o`rganganlik darajasi
mavzusi masalalari bayon etilgan.
Maqola asosan tibbiyot oliygohlari talabalariga mo‘ljallangan, shuningdek,
barcha bug‘indagi tibbiyot xodimlariga ham foydali bo‘ladi degan umiddamiz.
Kalit so`zlar: Muloqat, verbal va noverbal muloqat, ahloq, odob, etika, tibbiy
etika, deontologiya,
Talabalar qaysi etapda o‘qimasin bemorlar bilan muloqat qiladilar, shuningdek
kelgusi ish faoliyatida ham bemorlar bilan muloqat o‘z dolzarbligini yo‘qotmaydi.
Tibbiy etika axloqning ajralmas qismidir. Bioetika insonni barcha tirik mavjudotlar
(inson, hayvon va o‘simliklar) bilan umuminsoniylik, raxm-shavqat fazilatlarini
nomoyon etuvchi muloqatidir. Barcha insonlar muloqatning ikki turidan
foydalanadilar. Verbal ( to‘g‘ridan - to‘g‘ri so‘zlashuv nutqi orqali) va noverbal (turli
imo-ishoralar orqali) turlarga bo‘linadi. SHu muloqat turlaridan tibbiyot xodimlari ham
foydalaniladi. Tibbiy etika esa faqat bemorlar bilan tibbiyot xodimlari o‘rtasida (
shuningdek bemor qarindoshlari va tibbiyot xodimlari o‘rtasidagi , tibbiy xodimlar
o‘zaro muloqatlari) gi ahloq-odob mi’yoriy normasini ifodalaydi. Deontologiya esa
shifokorning bemor oldida bajarishi lozim bo‘lgan majburiyati yoki ish beruvchi
oldidagi ma’suliyatini ifodalaydi. Tibbiy etika va deontalogiya asrlar davomida
to‘ldirilib kelmoqda, bu o‘z navbatida bemorlarga g‘amxo‘rlikni bir bo‘lagini ifodalab.
tibbiyotning insoylik kasbi sifatida rivojlanishiga olib keldi. Bemorlar bilan tibbiy
muloqat nafaqat, bemorga tashxis quyishda, balkim davolash va davolashdan keyingi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
67
reabilitatsiya davrida psixo-emotsional o‘zgarishlarni kuzatishda muhimdir. Insonlar
o‘rtasidagi o‘zoro muloqat, shifokor va bemor o‘rtasidi muloqatning o‘ziga xos
tomonlari. Er yuzida ilk insoniyat rivojlanish tarixida insonlar bir-biri bilan imo-
ishoralar orqali muloqat qilishgan. Keyinchalik muloqatni qulaylashtirish, o‘zoro
tushinishga intilishi natijasida nutq shaklanib borgan. Keyinchalik har bir qabilada
o‘zoro bir-biri bilan muloqatda imo-ishoradan ikki tomon ham tushunadigan shartli
tovushlarni qo‘llay boshlagan. Shu tariqa o‘zoro mahalliy til shakllangan. Nutqning
rivojlanishi insoniyat tarixida o‘zoro muloqatning imo-ishoradan so‘zlashuvga
o‘tishiga olib keldi. Endilikda imo-ishora orqali muloqat zahira o‘rniga tushib qolgan.
Muloqatda ahloqodob qoidalariga rioya etish etika deyiladi. Hozirgaga ko‘plab etiket
qoidalari turli millatlar tomonidan ishlab chiqilib, insonlar o‘zoro muloqatda qo‘llab
kelmoqdalar. Nutq orqali muloqat barcha insonlar uchun xos mezonlardan biridir,
bugungi kunda inson sog‘lom bo‘ladimi, kasalmi nutq orqali o‘zoro muloqat qiladi.
Istisno tariqasida nutq organlari kasallangan yoki rivojlanish nuqsonlari bilan dunyoga
kelgan insonlardan tashqari deyish mumkin. Nutq organlarining turli kasalliklariga
chalingan bemorlar imo-ishora usulidan keng foydalanadilar, shunga qaramasdan ular
o‘z fikrini boshqa insonlarga to‘liq ifodalab berishga qiynaladilar. Shu sababli bu
insonlarni eshitish yoki gapirish cheklangan insonlar deb yuritamiz. Nutq
organlarining ortirilgan kasalliklariga ovoz bog‘lamining turli sabablarga ko‘ra
kasalliklari sabab bo‘ladi. (turli etiologiyali kuyishlar, o‘sma, ovoz bog‘lami nerv
ta’minoti shikastlanishi, zaharlanishlar.... bunga misol bo‘ladi). Nutq organlarining
to‘g‘ma kasalliklariga tug‘ma karlik, tug‘ma til quqsonlari, ovoz bog‘lami alohida yoki
ko‘p kompanentli kasallik tarkibida rivojlanish nuqsonlari kiradi.
Shuningdek shifokorning bemor qarindoshi bilan bemor to‘g‘risidagi muloqati
ham farqlanadi. Bu muloqat bemorning sog‘liq darajasi, davolanish taktikasi, dori
ehtiyoji kabi mavzularda bo‘ladi. Muloqatning bu turi tibbiy etikaning bemor
qarindoshlari bilan tibbiyot xodimi o‘rtasidagi muloqati turiga to‘g‘ri keladi. Tibbiyot
xodimlarining o‘zoro muloqati ham muhimdir. Bunda vrachning qo‘l ostidagilar bilan
( hamshira yoki kichiq tibbiy xodim bilan) muloqati, vrachning vrach bilan muloqati,
vrachning rahbariyat bilan muloati turlari farqlanadi. Muloqatning bu turi tibbiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
68
etikaning tibbiyot xodimlaring o‘zoro muloqat turiga to‘g‘ri keladi. Tibbiy etika, ya’ni
bemor yoki bemor qarindoshlari bilan tibbiy muloqat har qanday tibbiy tibbiy xodim,
u shifokormi, hamshirami, kichik tibbiy xodimi bo‘ladimi bemorni sog‘ayishiga
qaratilgan bo‘lishi lozim. Bunda tibbiyot xodimlarining birini fikri , ikkinchisini inkor
etmasligi kerak. Bu to‘g‘risida tibbiyot siri bo‘limida ham tuxtalib o‘tamiz. Tibbiy
xodimlarning bemorga munosabati, ularning darajasidan qat’i nazar, jamoa a’zolari
o‘rtasidagi munosabatlar muhim bo‘lgan jamoada ma’lum bir psixologik muhitni
yaratishga katta ahamiyat beriladi. Tibbiy etika, madaniyat, axloq ko‘p jihatdan bir-
biriga bog‘liq va sog‘liqni saqlashning asosiy mezoni sifatida baholanadi. Tibbiy etika
(lat. ethica, etika, yunon tilidan. Ethice axloq, axloqni o‘rganish), yoki tibbiy
deontologiya (yunon. Deonburch degan ma’noni beradi) "deontologiya" atamasi
so‘nggi yillarda adabiyotda keng qo‘llaniladi) bu tibbiyot xodimlarining kasbiy
vazifalarini bajarishda axloqiy me’yorlar va xulq — atvor tamoyillari to‘plamidir.
Tibbiy etika deontologiyani birbiridan farqi shuki tibbiy etika –shifokorning bemor
bilan muloqatda hulq-atvori, deontologiya bajarishi lozim bo‘lgan majburiyatidir.
Birinchi marta "deontologiya" atamasi XIX asrda ingliz faylasufi Bentam tomonidan
kiritilgan. U o‘zining "deontologiya yoki axloqshunoslik" kitobida turli kasblarga
nisbatan burchta’limotining asosiy qoidalarini bayon qilgan. Tibbiy ma’noda tibbiy
etika va deontologiya-bu tibbiyot xodimining bemorga nisbatan huquqiy, kasbiy va
axloqiy majburiyatlari va o‘zini tutish qoidalari to‘g‘risidagi ta’limot. Bundan tashqari,
deontologiya tibbiyot xodimlari va bemorlarning qarindoshlari, shuningdek, tibbiyot
jamoasidagi hamkasblar o‘rtasidagi munosabatlar normalarini belgilaydi . Tibbiy
deontologiya masalalari tibbiy etika bilan chambarchas bog‘liq. Axloq - bu
odamlarning axloqiy xulq-atvori normalari tizimi, ularning bir-biriga, jamiyatga,
Vatanga bo‘lgan majburiyatlari, yaxshilik va yomonlik haqidagi umuminsoniy
g‘oyalar asosida, shuningdek-axloq, axloq, mafkura shakllaridan biri sifatida, uning
mohiyati, tarixiy rivojlanish qonunlari va ijtimoiy hayotdagi o‘rni. Tibbiy etika
sog‘liqni saqlash xodimini kundalik ishda boshqaradigan, jamiyat va har bir insonning
sog‘lig‘ini saqlash va mustahkamlash yoki kasallik paytida uni qaytarish ehtiyojlarini
qondirishga qaratilgan axloqiy mezonlarning to‘liq to‘plamini ko‘rib chiqadi. Turli xil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
69
tarixiy davrlarda dunyo xalqlari milliy, diniy, madaniy va boshqa xususiyatlar tufayli
turmush tarzi bilan bog‘liq tibbiy etika to‘g‘risida turli xil fikrlarga ega edilar. Tibbiy
axloq tarixi, tibbiyot xodimlarining bemorlarning sog‘lig‘ini himoya qilish bo‘yicha
axloqiy majburiyatlari ming yilliklarga borib taqaladi va qadimgi Hind samihita
axloqidan, Yaponiyaning ri-shu tibbiyot kodeksidan, qadimgi yunon va qadimgi hind
amrtarixidan kelib chiqqan bo‘lib, unda tibbiyot xodimlariga rahmdil, xayrixoh,
adolatli, sabrli, xotirjam bo‘lish va hech qachon jahlini ko‘rsatmaslik haqida
ko‘rsatmalar berilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Бакаев Нажмиддин Бакаевич. (2022). ДИСТАНЦИОННОЕ ОБУЧЕНИЕ КАК
СРЕДСТВО ОБМЕНА УЧЕБНОЙ ИНФОРМАЦИЕЙ НА РАССТОЯНИИ.
EURASIAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES, PHILOSOPHY AND CULTURE,
2(2), 278–282. https://doi.org/10.5281/zenodo.6282694
2. Bakaev N.B. (2022). METHODOLOGICAL BASIS OF MASTERING FOREIGN
LANGUAGE. EURASIAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES, PHILOSOPHY
https://doi.org/10.5281/zenodo.6378840
3. Бакаев Нажмиддин Бакаевич, Рахмонов Сухроб Бахриддинович. (2022).
ФУНДАМЕНТАЛЬНЫЕ АСПЕКТЫ ОБУЧЕНИЯ ИНОСТРАННЫМ ЯЗЫКАМ
https://doi.org/10.5281/zenodo.6585277
4. Бакаев Нажмиддин Бакаевич. (2022). ПРОБЛЕМЫ ОБУЧЕНИЯ ЛАТИНСКОЙ
АНАТОМИЧЕСКОЙ ТЕРМИНОЛОГИИ В ПОЛИЛИНГВАЛЬНОЙ ГРУППЕ И
ПУТИ ИХ РЕШЕНИЯ. EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH,
https://doi.org/10.5281/zenodo.7073544
5. Shahobiddin Sharofiddinovich Shodiev, Najmiddin Bakaevich Bakaev, Nafisa
Zainiddinovna Tasheva STUDYING PHILOSOPHICAL REALITIES OF THE
RENAISSANCE EPOCH, BASED ON THE STRUCTURAL ANALYSIS OF
PHILOSOPHICAL TEXTS // Academic research in educational sciences. 2021. №8.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/studyingphilosophical-realities-of-the-
renaissance-epochbased-on-the-structural-analysis-ofphilosophical-texts
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
70
6. Shahobiddin Sharofiddinovich Shodiev. Bakaev Najmiddin Bakaevich.
expressions.. (2020). The role of the Latin language in the history of world statehood.
ISJ Theoretical & Applied Science, 05 (85), 367-372. Soi: http://s-o-i.org/1.1/TAS-05-
85-71 Doi: https://dx.doi.org/10 15863/TAS Scopus ASCC: 1203. THE ROLE OF
THE LATIN LANGUAGE IN THE HISTORY OF WORLD STATEHOOD.
7. Shodiyev Shaxobiddin Sharofiddinovich, & Tasheva Nafisa Zayniddinovna.
(2021). THE ROLE OF THE WAY OF THE GREAT STEPPE IN THE
CONTINUITY AND RELATIONSHIP OF THE PHILOSOPHY AND CULTURE
OF THE MUSLIM EAST AND THE RENAISSANCE WEST. Innovative Academy
Research Support Center, 1(3), 9–13. http://doi.org/10.5281/zenodo. 4925956 .
8. Kuvandikova, K. (2025). THE ROLE OF COMMUNICATION IN LANGUAGE
LEARNING:TIPS FOR SPEAKING FLUENCY. В CENTRAL ASIAN JOURNAL
OF EDUCATION AND INNOVATION (Т. 4, Выпуск 3, сс. 10–13). Zenodo.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15004062
9.Kuvandikova, K. (2025). THE ROLE OF COMMUNICATION IN LANGUAGE
LEARNING:TIPS FOR SPEAKING FLUENCY. В CENTRAL ASIAN JOURNAL
OF EDUCATION AND INNOVATION (Т. 4, Выпуск 3, сс. 10–13). Zenodo.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15005275
10.Кuvandikova, K. (2025). THE ROLE OF COMMUNICATION IN LANGUAGE
LEARNING:TIPS FOR SPEAKING FLUENCY. В CENTRAL ASIAN JOURNAL
OF EDUCATION AND INNOVATION (Т. 4, Выпуск 3, сс. 10–13). Zenodo.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14999363
11. huvandikova, K. (2024). COLLABORATIVE MOBILE LEARNING
APPROACH. В CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND
INNOVATION
(Т.
3,
Выпуск
11,
сс.
131–134).
Zenodo.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14207956
12. Kuvandikova, X. (2024). PROBLEMS,SOLUTION AND DEVELOPMENT OF
ESP IN UZBEKISTAN. В INTERNATIONAL BULLETIN OF APPLIED SCIENCE
AND
TECHNOLOGY
(Т.
4,
Выпуск
1,
сс.
210–214).
Zenodo.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
71
13. Kuvandikova Kh.B. Problems,Solution and Development of ESP in Uzbekistan
https://doi.org/10.5281/zenodo10568469
14. Кувандикова Х.Б.Пути развития творческой деятельности учащихся
https://cspu.uz/
15. Kuvandikova Kh.B. Essential Tips and the Ways of Overcoming Difficulties in
Writing
https://grnjournal.us/index.php/STEM/article/view/1188
16. Kuvandikova Kh . Implementation of CLIL in language learning and teaching
http://grnjournals.us/index.php/AJSHR
